thumb|200px|Chorąży wielki koronny

thumb|200px|Po bitwie pod Zieleńcami, Kościuszko wraz z ks. Józefem odbierają defiladę wojsk polskich z jeńcami, po pobiciu wojsk rosyjskich, obraz Wojciecha Kossaka thumb|200px|Piechota wojsk koronnych, 1794 thumb|200px|Artylerzyści garnizonu krakowskiego w 1794 r. Armia koronna – siły zbrojne Korony Królestwa Polskiego w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Sztab generalny wojsk koronnych Sztab generalny stanowiła grupa ludzi piastujących wysokie stanowiska państwowe - wojskowe i cywilno-wojskowe, niektóre już zanikające, inne coraz bardziej tracące na merytorycznym znaczeniu, jeszcze inne posiadające już i zdobywające coraz większe znaczenie). W skład tej grupy wchodzili także niżej w hierarchii umieszczeni urzędnicy Departamentu Wojskowego Rady Nieustającej, który w 1776 roku wraz z Kancelarią Wojskową króla przejął od hetmanów władzę nad wojskiem i stał się pierwowzorem ministerstwa spraw wojskowych, a 11 listopada 1788 roku został zastąpiony przez Komisję Wojskową. Z czasem do tej struktury zaliczono także placmajorów. thumb|200px|Generał lejtnant w 1775 thumb|200px|Generał major w 1775 thumb|200px|Generał adiutant w mundurze cudzoziemskim w 1775 thumb|200px|Generał adiutant w mundurze polskim w 1775 thumb|200px|Adiutant przyboczny w 1775 thumb|200px|Oficer sztabu generalnego w 1775 Sejm w roku 1776 określił listę stanowisk sztabu generalnego koronnego. Byli to: hetman wielki koronny hetman polny koronny pisarz polny koronny generał artylerii koronnej dwóch generałów inspektorów strażnik polny koronny oboźny polny koronny dwóch generałów lejtnantów dwóch generałów majorów czterech adiutantów hetmańskich dwóch buńczucznych hetmańskich komendant Kamieńca Podolskiego oficjaliści Departamentu Wojskowego: pisarz regent pułkownik od kart geograficznych audytor adiutant instygator Obsada sztabu generalnego wojsk koronnych uległa zmianom. W 1780 wymienia tylko 2 adiutantów hetmańskich i adiutanta generała artylerii. W etacie z 1785 pojawiły się funkcje placmajora i archiwisty

W związku z próbą wprowadzenia etatu 100-tysięcznej, a potem 65-tysięcznej armii sztab generalny w 1789 został rozbudowany. Przewidywał następujące stanowiska i funkcje. hetman wielki koronny hetman polny koronny pisarz polny koronny z rangą generała lejtnanta strażnik wielki koronny oboźny wielki koronny generał artylerii koronnej dwóch generałów inspektorów (kawalerii i piechoty) strażnik polny koronny oboźny polny koronny czterech generałów lejtnantów komenderujących dywizjami ośmiu generałów majorów komenderujących w dywizjach generał przy boku króla komendant Fortecy Kamienieckiej z rangą generała majora adiutant króla z rangą starszego pułkownika czterech adiutantów króla z rangą pułkownika dwóch buńczucznych króla czterech adiutantów hetmańskich z rangą podpułkownika dwóch buńczucznych hetmańskich doktor wojskowy generalny sztabs-chirurg oficjaliści Komisji Wojskowej: pisarz wojskowy z rangą rotmistrza Kawalerii Narodowej regent wojskowy z rangą porucznika Kawalerii Narodowej pułkownik od kart geograficznych generał audytor regent likwidacji i kasy z rangą pułkownika placmajor w Warszawie placmajor w Kamieńcu Podolskim generał adiutant Komisji Wojskowej z rangą podpułkownika i dalszym awansem w wojsku sekretarz z rangą majora archiwista instygator

Dywizje koronne 1 Dywizja Koronna – gen. ks. Józef Poniatowski 2 Dywizja Koronna – gen. Arnold Anastazy Byszewski 3 Dywizja Koronna – gen. Tadeusz Kościuszko 4 Dywizja Koronna – gen. lejtn. Stefan Lubowidzki Kijowsko-Bracławska Dywizja Koronna – gen. lejtn. Stefan Lubowidzki Małopolska Dywizja Koronna – gen. lejtn. Piotr Ożarowski, gen. mjr Józef Wodzicki Dywizja Nadnarwiańska – gen. Jerzy Grabowski Wielkopolska Dywizja Koronna – gen. lejtn. Arnold Anastazy Byszewski Dywizja Wołyńsko-Podolska – gen. lejtn. Michał Lubomirski

Piechota koronna w XVIII w. W 1776 r. oprócz siedmiu dawnych regimentów (gwardii pieszej, regimentów królowej, królewicza, buławy wielkiej, buławy polnej, artylerii, łanowego) istniały już: regiment Ordynacji Ostrogskiej i regiment Ordynacji Rydzyńskiej. Formowały się: regiment Marcina Lubomirskiego i regiment Kaliksta PonińskiegoAndrzej Grabski i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej s. 209.. W 1777 r. spieszono trzy regimenty dragonii. W 1785 r. sformowano regiment im. Potockich. W ten sposób liczba regimentów osiągnęła piętnaście. Nowe regimenty otrzymały po 1786 r. kolejną numerację. Ich organizacja nie została ujednolicona. Gwardia piesza składała się z 2 batalionów po 12 kompanii. Pozostałe regimenty posiadały jeden batalion. Pięć „starych” regimentów liczyło po 8 kompanii. Regiment VI łanowy, cztery regimenty nowo utworzone i trzy spieszone dragońskie składały się z sześciu, a regiment XIV im. Potockich – z czterech kompanii. Kompanie liczyły po 56-57 ludzi. W czterech regimentach stan kompanii wahał się od 70 do 97 ludzi.

W latach 1786–1788 etat piechoty koronnej, złożonej z piętnastu regimentów, dwóch chorągwi węgierskich obu buław i garnizonu częstochowskiego, wynosił 7844 ludzi. Mimo dużych trudności werbunkowych stan faktyczny regimentów niewiele różnił się od etatowego.

Regimenty Regiment Gwardii Pieszej Koronnej 1 Regiment Pieszy Koronny 2 Regiment Pieszy Koronny 3 Regiment Pieszy Czapskiego 4 Regiment Pieszy Buławy Wielkiej Koronnej 5 Regiment Fizylierów 6 Regiment Pieszy Łanowy 7 Regiment Pieszy Potockiego 8 Regiment Pieszy Buławy Polnej Koronnej 9 Regiment Pieszy Raczyńskiego 10 Regiment Pieszy Ordynacji Rydzyńskiej 11 Regiment Pieszy Grenadierów 12 Regiment Pieszy Koronny 13 Regiment Pieszy Ordynacji Ostrogskiej 14 Regiment Pieszy im. Potockich 15 Regiment Pieszy Koronny 16 Regiment Pieszy Były Skarbowy 17 Regiment Pieszy Koronny 18 Regiment Pieszy Koronny 19 Regiment Strzelców Koronnych 20 Regiment Pieszy Koronny 21 Regiment Pieszy Koronny Regiment Pieszy pod im. Konfederacji Wolnych 1 Regiment Grenadierów Krakowskich 2 Regiment Grenadierów Krakowskich Regiment Grenadierów Lubelskich Regiment Grenadierów Sandomierskich Korpus Strzelców Batalion skarbowy Garnizon Częstochowa Garnizon Poznań Chorągiew węgierska Buławy Wielkiej Koronnej (1717-1789, wznowiona 1793) Chorągiew węgierska Buławy Polnej Koronnej (1717-1789, wznowiona 1793) Chorągiew węgierska Marszałka Wielkiego Koronnego (1717-1794) Milicja Warszawy Milicje ‘ukraińskie’ (według Wolańskiego)

Jazda koronna w XVIII w.

W 1778 r. jazda koronna liczyła ok. 4700 ludzi. Ostateczną organizację jazdy koronnej ustalił etat z 1784 r. Przewidywał on cztery brygady Kawalerii Narodowej po 876 ludzi, dwa pułki przedniej straży po 391 ludzi, trzy regimenty dragonii po 257 ludzi, regiment gwardii konnej koronnej – 465 ludzi, razem 5522 ludzi. Brygada miała składać się z sześciu szwadronów po 144 ludzi, szwadron z czterech chorągwi po 35 ludzi; pułk przedniej straży – z ośmiu chorągwi po 47 ludzi; regiment dragonii – z sześciu kompanii po 40 ludzi, gwardia konna – z ośmiu kompanii po ok. 50 ludzi. W chorągwi kawalerii było tylko 14 towarzyszy i 14 pocztowych, w chorągwi przedniej straży – 20 towarzyszy i 20 pocztowych, w kompanii dragońskiej 30 dragonówAndrzej Grabski i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej s. 210..

W wyniku reform Sejmu Wielkiego doszło do zmian w strukturze kawalerii i zwiększyły się stany osobowe jazdy koronnej. Najwyższy stan liczbowy osiągnęła jazda przed wybuchem wojny z Rosją w 1792 roku. Według etatu, z pułkiem nadwornym królewskim, liczyła 20924 żołnierzy, a faktycznie 19992. Do tego należy dodaż około 1200 żołnierzy zmobilizowanych do dwóch pułków kozackich. Wiosną 1793 roku wcielono do armii rosyjskiej cztery brygady KN, dwa pułki przedniej straży i częściowo trzeci. Stany etatowy jazdy koronnej we wrześniu 1793 roku to 12594 żołnierzy, a faktyczny 9617. Przed rozpoczęciem insurekcji stan faktyczny jazdy wynosił ogółem 8512 żołnierzy

Jednostki jazdy Istnieją dwa sposoby numeracji brygad koronnych 5-8 Kawalerii Narodowej. Według pierwszego (przyjętego m.in. przez B. Gembarzewskiego) istniały 4 brygady „ukraińskie”: 5 Brygada Kawalerii Narodowej to inaczej 3 Ukraińska Brygada Kawalerii Narodowej, 6 Brygada KN – 2 Ukraińska Brygada KN, 7 Brygada KN – 1 Ukraińska Brygada KN a 8 Brygada KN – 4 Ukraińska Brygada KN. Według drugiego sposobu numeracji istniały tylko 2 brygady „ukraińskie”, a pozostałe 2 były „wołyńskie”: 5 Brygada KN – 1 Ukraińska Brygada KN, 6 Brygada KN – 2 Wołyńska Brygada KN, 7 Brygada KN – 1 Wołyńska Brygada KN a 8 Brygada KN – 2 Ukraińska Brygada KN.

Gwardia Konna Koronna 1 Brygada Kawalerii Narodowej (1 Wielkopolska) Damazego Mioduskiego 2 Brygada Kawalerii Narodowej (2 Wielkopolska) Pawła Biernackiego 3 Brygada Kawalerii Narodowej (1 Małopolska) Piotra Hadziewicza 4 Brygada Kawalerii Narodowej (2 Małopolska) Jana Eryka Potockiego 5 Brygada Kawalerii Narodowej (3 Ukraińska) Rafała Dzierżka 6 Brygada Kawalerii Narodowej (2 Ukraińska) Rocha Jerlicza 7 Brygada Kawalerii Narodowej (1 Ukraińska) Stefana Lubowidzkiego 8 Brygada Kawalerii Narodowej (4 Ukraińska) Stanisława Mokronowskiego 1 Pułk Przedniej Straży im. Królowej 2 Pułk Przedniej Straży Buławy Wielkiej Koronnej 3 Pułk Przedniej Straży Buławy Polnej Koronnej 4 Pułk Koronny Przedniej Straży Xcia Wirtemberga 5 Pułk Koronny Przedniej Straży Xcia Lubomirskiego 1 Pułk Wiernych Kozaków Jana Potockiego 2 Pułk Wiernych Kozaków Poniatowskiego/ Chomentowskiego Pułk Ułanów Nadwornych pułkownika Stanisława Keninga (1783)/ pułkownika Franciszek Wojciechowski (1794) Ochotnicy ukraińscy (według Wolańskiego)

Wojska techniczne w XVIII w. Korpus Artylerii Koronnej Korpus Inżynierów Koronnych Korpus Pontonierów Koronnych

Finansowanie Armia koronna utrzymywana była na mocy uchwał skarbowo-wojskowych Sejmu Niemego z 1717 roku ustalających budżet w wysokości 5 mln 425 tys. zł. Od września 1727 roku budżet wojskowy dodatkowo zasilił podatek na piechotą łanową (wpływy w wys. ok. 117 tys. zł rocznie). Artyleria koronna była utrzymywana z ustanowionej jeszcze w 1637 roku drugiej kwarty, tzw. „nowej” (wpływy w latach 1717–1735 w wysokości od ok. 112 tys. do 125 tys. zł). Dodatkowo Rada senatu przeznaczała po kilkaset tysięcy złotych na fortyfikacje Kamieńca Podolskiego i artylerię. Kwoty te pozwalały na utrzymanie w Koronie ok. 19 tys. stawek żołdowych, jednak w rzeczywistości w armii koronnej służyło przeciętnie 13 tys. żołnierzy, w armii Wielkiego Księstwa nieco ponad 4 tys. żołnierzy, gdyż gaże dowódców pochłaniały od kilku do kilkdziesięciu stawek, w zależności od rangi. W połowie XVIII wieku w Rzeczypospolitej służyło także ok. 30 tys. żołnierzy magnackichTomasz Ciesielski, Potencjał militarny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w okresie polskiej wojny sukcesyjnej 1733–1735. Wybrane aspekty.

Zobacz też armia litewska chorąży wielki koronny historia wojska polskiego konflikty zbrojne w historii Polski

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Antoni Juszczyński, Marian Krwawicz, Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej. Polska sztuka wojenna w latach 1764-1793, Zeszyt dziewiąty, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1957. Andrzej Grabski i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Warszawa 1966.

!