thumb|upright=1.2|Formowanie się państwa litewskiego 1918–1923. Zaznaczone terytoria: Królestwa Litwy po traktacie brzeskim (1918), Litwy Środkowej (1920–1922) i Kraju Kłajpedzkim (1920–1923 Liga Narodów, 1923–1939 autonomia w granicach Republiki Litewskiej)

Republika Litewska (lit. Lietuvos Respublika) – okres państwowości państwa litewskiego, mający miejsce w latach 1918–1940. Początkiem odrodzenia państwowości było ogłoszenie niepodległości i przekształcenie Królestwa Litwy w republikę (2 listopada 1918), końcem zaś rozpoczęcie okupacji (15 czerwca 1940) przez Armię Czerwoną i aneksja przez ZSRR (3 sierpnia 1940).

W Polsce w odniesieniu do tego państwa często używano określenia Litwa kowieńska, które pochodziło od jej ówczesnej stolicy – Kowna. Jednocześnie Wilno pozostawało stolicą Litwy de iure – zgodnie z zapisem w litewskiej konstytucji.

Geografia i środowisko naturalne Obszar, podział administracyjny i granice Międzywojenna Republika Litewska w ciągu swego istnienia kilkakrotnie zmieniała wielkość swego terytorium. Na skutek przyłączenia Litwy Środkowej do Polski w 1921 r. obszar państwa wyniósł 52 822 km². Na skutek przyłączenia w 1923 roku Kraju Kłajpedzkiego o powierzchni 2848 km² powierzchnia kraju zwiększyła się do 55 670 km². Utrata w marcu 1939 r. Kłajpedy z przyległościami na rzecz III Rzeszy została wyrównana przez przekazanie 28 października 1939 Litwie przez ZSRR okupowanej po agresji na Polskę WileńszczyznySławomir Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939-1941 Wyd. II, Warszawa 2007, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, , s. 243–244.. Działania te spowodowały wzrost terytorium państwa litewskiego o 6880 km², co spowodowało, że Litwa obejmowała terytorium o powierzchni 59 702 km².

Długość granic z poszczególnymi państwami przed marcem 1939 roku: Łotwa – 570 km Polska – 525 km (na odcinku 41 km granica przebiegała na rzece Niemen) Niemcy (Prusy Wschodnie) – 272 km (na odcinku 113 km granica przebiegała na rzece Niemen) Morze Bałtyckie – 90 km (w tym 60 km to Mierzeja Kurońska)

W sumie: 1457 km.

Długość granic z poszczególnymi państwami pod koniec 1939 roku: Łotwa – 570 km ZSRR – 370 km Niemcy – 362 km Morze Bałtyckie – 18,5 km

W sumie: 1320,5 km. mały|upright=1.8|Podział administracyjny międzywojennej Republiki Litewskiej

Podział administracyjny Litwy do marca 1939 (bez okręgu Kłajpedy) na 20 powiatów: Birże-Poswol, Jeziorosy, Kiejdany, KoszedaryTroki należały do Polski. Ze względów politycznych używano nazwy powiat trocki, chociaż faktyczną siedzibą były Koszedary., Kowno, Kretynga, Mariampol, Możejki, Olita, Poniewież, Rakiszki, Rosienie, SejnySejny należały do Polski. Ze względów politycznych używano nazwy powiat sejneński, chociaż faktyczną siedzibą były Łoździeje. Więcej patrz: Waldemar Rezmer, Wojskowo-geograficzne położenie międzynarodowe Litwy..., op. cit., s. 251., Szaki, Szawle, Taurogi, Telsze, Uciana, Wiłkomierz, Wyłkowyszki.

Przyłączony w 1923 roku Kraj Kłajpedzki dzielił się na 3 powiaty: Kłajpeda, Szyłokarczma i Pojegi.

Klimat Klimat Litwy międzywojennej pozostawał pod wpływem zarówno Morza Bałtyckiego i Oceanu Atlantyckiego, jak i oddziaływania kontynentalnego z głębi Rosji. Średnia roczna temperatura wynosiła +6 °C. Średnia zimowa temperatura na zachodzie Litwy wynosiła –3 °C, na wschodzie –5 °C. Natomiast w lecie od +17 °C na zachodzie do +18,6 °C na wschodzieRezmer Waldemar, Wojskowo-geograficzne położenie międzynarodowe Litwy..., op. cit., s. 252..

Opady wynosiły przeciętnie 600 mm rocznie, z tym, że na wschodzie kraju zazwyczaj nie przekraczały 550 mm, natomiast na zachodzie dochodziły do 650 mm. Rozłożenie opadów było nierównomierne. 1/3 przypadała na pierwszą połowę roku, 2/3 natomiast na 2 półrocze. Najsuchszymi miesiącami były maj i czerwiec.

Rzeki i jeziora Najważniejsze rzeki Litwy: Niemen – rzeka o długości 936 km z tego na Litwie 356 km Niewiaża – 214 km, szerokości 10–70 m oraz 1–3 m głębokości Wilia Dubissa – 144 km, 0,2–3 m głębokości Wenta – 352 km z czego na Litwę przypadało 105 km, 10–40 m szerokości i ok. 2 m głębokości.

Jeziora pokrywały 1% obszaru Litwy. Szczególnie dużo było ich na wschodzie kraju, nad Bałtykiem i na Żmudzi oraz w rejonie Simna.

Lasy i bagna Międzywojenna Litwa nie była krajem lesistym. Lasy zajmowały zaledwie 18,9% całej powierzchni kraju (1 051 200 ha). Największy obszar zajmowały lasy jodłowe (39%), następnie sosnowe (29%), osikowe i brzozowe (po 13%), olchowe (4%) i dębowe (2%). Do najbardziej zalesionych powiatów zaliczano koszedarski, uciański, mariampolski oraz rakiszkowski.

Bagna i mokradła zajmowały ok. 3% powierzchni Litwy. Szczególnie dużo było ich na wybrzeżu, w rejonie Szawli oraz na zachód od środkowego biegu Niemna.

Bogactwa naturalne Na skutek lodowcowego pochodzenia ziem litewskich państwo było ubogie w kopaliny – jedynymi bogactwami ziemnymi były torf, łupki bitumiczne, wapno i glina.

Demografia Populacja Populacja Litwy na podstawie spisów z 17 września 1923 r. (bez Kraju Kłajpedzkiego), 1 stycznia 1928 r., 1 stycznia 1932 r., 1 stycznia 1934 r. oraz 1 stycznia 1937 rokuRezmer Waldemar, Wojskowo-geograficzne położenie międzynarodowe Litwy..., op. cit., s. 261.: 17 września 1923 – 2 028 960 w tym 970 tys. mężczyzn oraz 1 058 000 kobiet (w 1925 doliczono się 141 654 osób w kraju Kłajpedzkim). 1 stycznia 1928 – 2 286 368 w tym 1 090 000 mężczyzn oraz 1 196 368 kobiet 1 stycznia 1932 – 2 393 983 w tym 1 147 742 mężczyzn oraz 1 246 241 kobiet. 1 stycznia 1934 – 2 452 000 w tym 1 178 000 mężczyzn oraz 1 274 000 kobiet. 1 stycznia 1937 – 2 526 535 w tym 1 216 779 mężczyzn oraz 1 309 756 kobiet.

Podział etniczno-narodowy i religijny Pierwszy powszechny spis ludności w Republice Litewskiej odbył się dnia 17.09.1923 r. Według spisu Litwę zamieszkiwało 2 mln 29 tys. mieszkańców, w tym: Litwini – 1 701 900 (83,9% ogółu ludności), Żydzi – 153 700 (7,6%), Polacy – 65 600 (3,2%), Rosjanie – 50 500 (2,5%), Niemcy – 29 200 (1,4%), Łotysze – 14 300 (0,7%) oraz inne narodowości – 13 800 (0,7%)Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Litwie Warszawa 1997, s. 94..

Powyższe dane nie odpowiadały do końca prawdzie, co przyznawały nawet oficjalne czynniki wojskowe. Według kalendarzy wojskowych z lat trzydziestych Litwini stanowili 80,6%, Żydzi – 7,1%, Niemcy – 4,1%, Polacy – 3%, Rosjanie – 2,3%, inni – 2,9%Kario Kalendarius 1935 metamas, s. 103;Kario Kalendarius 1938 metamas, s. 59..

Podział wyznaniowy na Litwie w poł. lat 30.Rezmer Waldemar, Wojskowo-geograficzne położenie międzynarodowe Litwy..., op. cit., s. 265.: katolicy – 80,5% (Litwini stanowili 88% wszystkich katolików, Polacy zaś 12%), ewangelicy – 9,5%, wyznawcy judaizmu – 7,3%, staroobrzędowcy – 1,5%, prawosławni – 1%, inni – 0,2%.

Urbanizacja Międzywojenna Litwa była krajem wybitnie rolniczym. Na wsi mieszkało, według danych za 1923 r., 76,8% ludności (76,7% w 1931 r.), w miastach 15,9% (17% w 1931 r.), a w miasteczkach przeważnie o rolniczym charakterze 8,3% (6,3% w 1931 r.).

Przedwojenna Litwa miała 34 miasta i 253 miasteczka. Wzrost liczby ludności 5 największych miast Litwy w latach 1923–1937 Miasto 1923 r. 1935 r. 1937 r. Kowno 91 936 104 038 106 794 Kłajpeda 32 152 37 814 38 545 Szawle 21 240 23 900 24 687 Poniewież 18 846 21 106 21 442 Wiłkomierz 10 599 11 500 11 763

Polacy thumb|upright=1.2|Mapa rozsiedlenia ludności polskiej na terenie Litwy na podstawie wyborów do parlamentu Litwy w 1923 r., spisu ludności w 1921 r. i wyborów do Sejmu w 1922 r.

Według oficjalnych danych z 1923 r. mniejszość polska na Litwie wynosiła 65 599 osób. Uważa się jednak, że były to dane zaniżone i liczba Polaków mieszkających w Republice oscylowała w okolicach 150 tys. Zaniżenie liczby Polaków, faktycznie żyjących na Litwie, widać zwłaszcza podczas wyborów do sejmu z 1922-1923 roku. Kiedy to na polską listę do sejmu głosowało 54–64 tys. wyborcówTomkiewicz Monika, Zbrodnia w Ponarach 1941-1944, Warszawa 2008, s. 21.. Dodatkowo o sile polskiej społeczności mogą świadczyć wybory do Rady Miejskiej w stołecznym Kownie z 1921 r., kiedy to Litwini zdobyli 17 mandatów, a Polacy i Żydzi odpowiednio 16 i 15. Choć z drugiej strony należy pamiętać, że wśród kandydatów polskich było dużo ludzi zamożnych i znanych mogących zyskiwać głosy także Litwinów. Niekoniecznie w takim razie na polską listę głosowali wyłącznie sami PolacyEberhard Piotr, Przemiany narodowościowe na Litwie, Warszawa 1997, s. 102..

Na większości terenów Litwy Polacy stanowili niewielką grupę narodową, nieprzekraczającą 5% mieszkańców. Do wyjątków należały 3 obszary: w rejonie Jeziorosów (nad granicą łotewską), na obszarze ok. 800 km² mieszkało, ok. 8 tys. Polaków (26% wszystkich mieszkańców), w dolinie Wilii, koło Kowna i Kiejdan (tzw. Lauda), na obszarze 20 gmin o powierzchni 5 tys. km² mieszkało ok. 105 tys. Polaków (43% wszystkich mieszkańców). Najwięcej jednak przy granicy z Polską – w okolicy Szyrwint, Giedrojć i Janiszek (63–71% ogółu), w okolicy Sumiliszek i Hanuszyszek (20–30% mieszkańców).

Stosunki z Polską i kwestia Wilna Stosunki polsko-litewskie były złe, główną przyczyną był spór o przynależność Wilna. Oba państwa formalnie znajdowały się w stanie wojny, a wszelkie stosunki dyplomatyczne, gospodarcze i obywatelskie zostały zerwane. Wilno było konstytucyjną stolicą Litwy przez cały okres międzywojenny, a rząd tego kraju uznawał miasto za czasowo okupowane przez wroga i z jego odzyskania uczynił główną oś polityki państwa. Z tego powodu głównymi sojusznikami Litwy kowieńskiej stały się Niemcy i ZSRR, a w polityce wewnętrznej dążono do całkowitego rugowania polskości pod względem kulturalnym, historycznym, językowym i gospodarczym.

W okresie swojego sprawowania władzy w Polsce Józef Piłsudski podejmował kilkukrotnie próby pojednania z Litwą kowieńską, jednak propozycje porozumienia zostały odrzucone lub zignorowane. Konflikt z Polską służył przez cały okres międzywojenny do mobilizowania i konsolidowania litewskiego społeczeństwa, tłumaczenia niedoborów i niepowodzeń rządzących oraz marginalizowania wszystkich środowisk opowiadających się za porozumieniem. Politykę państwową popierał również litewski Kościół katolicki, który usuwał polskich duchownych z terenów zamieszkanych przez Polaków i przenosił ich w głąb Żmudzi.

Siły zbrojne

Możliwości mobilizacyjne Według danych Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z roku 1930 liczba mężczyzn w przedziale wieku 20–45 lat zdolnych do noszenia broni wynosiła 35% całej męskiej populacji tj. ok. 380 tys. ludzi (według danych litewskich z 1 stycznia 1928 r. mężczyźni stanowili 48% populacji tj. 1.090.000). Z czego przeszkolone rezerwy szacowano na ok. 180 tys. ludzi. Z tej liczby można było powołać armię złożoną z 6 dywizji piechoty.

Należy też podkreślić, że 1 stycznia 1930 r. wygasła regulacja prawna, która gwarantowała mieszkańcom Kraju Kłajpedzkiego zwolnienie od służby wojskowej.

Możliwości obronne Słabości obronne Litwy: Niewielki potencjał demograficzny w stosunku do sąsiadów (wyłączając Łotwę). Brak naturalnych zapór i przeszkód terenowych. Jedyną większą przeszkodą terenową była rzeka Niemen na przestrzeni 41 km granicy z Polską i 113 km z Niemcami. Brak środków budżetowych. Z tego powodu władze w Kownie, do roku 1940, nie wybudowały żadnych poważniejszych fortyfikacji nadgranicznych. Mniejszości narodowe i komuniści. Tyczyło się to zwłaszcza Niemców (powstanie kłajpedzkie) i Polaków.

Gospodarka Zatrudnienie: rolnictwo – 77%, przemysł (szeroko pojęty) – 7,5%, handel – 2,5%, inne gałęzie (wolne zawody, administracja itd.) – 13%.

Rolnictwo Struktura użytkowania ziemi: ziemia orna – 49,1% (2 734 600 ha), łąki i pastwiska – 20,5% (1 140 000 ha), lasy – 18,9% (1 051 000 ha), sady – 0,7% (38 300 ha), inne – 2,4% (135 900 ha), nieużytki – 8,4% (466 800 ha).

Transport i łączność