Krążowniki typu Swietłana – typ rosyjskich, następnie radzieckich krążowników lekkich.

Budowę czterech okrętów tego typu rozpoczęto jeszcze przed I wojną światową dla marynarki wojennej Imperium Rosyjskiego, lecz z powodu wojny i sytuacji wewnętrznej w Rosji, dopiero w 1928 roku ukończono tylko jeden okręt dla marynarki ZSRR – „Profintern”, przemianowany później na „Krasnyj Krym”. Dwa okręty przebudowano na zbiornikowce, a ostatniego nie ukończono.

Pochodnym typem były większe krążowniki typu Admirał Nachimow, w części literatury zaliczane również do typu Swietłana. Były to jedyne typy lekkich krążowników carskiej Rosji.

Projektowanie Daty sprzed 1918 podane są w starym stylu. Wojna rosyjsko-japońska z lat 1904-1905 pociągnęła utratę większości rosyjskich dużych okrętów, a z powodu szybkiego rozwoju techniki morskiej na początku XX wieku, te, które pozostały, szybko stały się przestarzałe. Rosja dostrzegała konieczność odbudowy floty, między innymi przez budowę okrętów nowo wykształconej klasy krążowników lekkich. Już w 1906 roku w dokumentach pojawiła się nazwa klasy krążowników lekkich, zamiast poprzednio wyróżnianych krążowników I i II rangi.

Pierwsze prace projektowe rozpoczęto w 1907 roku w stoczni Bałtijskij Zawod w Petersburgu, biorąc jako punkt wyjścia zbudowany w Niemczech mały szybki krążownik „Nowik”M. Sobański, Rosyjskie krążowniki lekkie typu Swietłana, część I.. Prace następnie zintensyfikowano od roku 1910. Z powodu kilkakrotnych zmian wymagań stawianych przez Morski Sztab Generalny, ostateczna wielkość projektowanych krążowników wzrosła ponaddwukrotnie, zmieniała się też ich koncepcja. Początkowo rozważano artylerię wieżową, w kilku wariantach (mieszana: 203 i 120 lub 102 mm, następnie 12 dział 152 mm, 4 x III), lecz w końcu za priorytet uznano prędkość okrętów i zdecydowano się na tradycyjnie rozmieszczone pojedyncze działa 130 mm, o większej szybkostrzelności i mniejszej masie. Głównym przeznaczeniem okrętów miały być zadania rozpoznawcze przy eskadrze okrętów liniowych oraz samodzielne działania z niszczycielami. Ostateczne założenia projektowe zatwierdzono w kwietniu 1912 roku.

Z powodu rezygnacji stoczni zagranicznych z udziału w konkursie, pozostały tylko stocznie rosyjskie. W lipcu 1912 roku projekty przedstawiły: państwowa Stocznia Admiralicji z Petersburga, Zakłady Putiłowskie z Petersburga oraz stocznia z Rewla (Tallinna) należąca do Rosyjskiego Towarzystwa Produkcji Pocisków i Wojennych Zapasów. We wrześniu władze poleciły Zakładom Putiłowskim i stoczni z Rewla opracować wspólny projekt, łączący ich zalety. Projekt ten został zatwierdzony przez kierownictwo Marynarki Wojennej 26 października 1912 roku. Po jego zatwierdzeniu, zakłady przystąpiły do opracowania dokumentacji technicznej. Z uwagi na brak doświadczenia w produkcji turbin, musiały współpracować w tym zakresie z przedsiębiorstwami zagranicznymi i krążowniki z Rewla miały mieć turbiny typu Curtiss-AEG-Vulcan, a z Petersburga – systemu . W celu budowy krążowników, na bazie zakładu z Rewla utworzono 13 maja 1913 roku Russko-Bałtijskij Sudostroitielnyj i Miechaniczeskij Zawod (Rosyjsko-Bałtycki Zakład Budowy Statków i Mechaniczny) i przystąpiono dopiero do budowy stoczni; podobnie przystąpiono do rozbudowy stoczni Zakładów Putiłowskich.

14 lutego 1913 roku zamówiono budowę czterech jednostek, po dwie w każdej stoczni, na potrzeby Floty Bałtyckiej, która szczególnie została wyniszczona przez wojnę z Japonią. Cena za okręt została ustalona na 8,3 mln rubli, bez ceny pancerza i uzbrojenia. Płyty pancerne zostały zamówione w Zakładach Iżorskich, w cenie po 558 695 rubli za okręt. Okręty budowano w ramach środków z „Programu szybkiego wzmocnienia Floty Bałtyckiej”, przyjętego przez Dumę w czerwcu 1912 roku i stanowiącego część tzw. Wielkiego Programu Budownictwa Okrętowego na lata 1912-1916. Następnie, na podstawie dokumentacji typu Swietłana, stocznie z Mikołajowa opracowały nieco powiększoną wersję okrętów, na potrzeby Floty Czarnomorskiej (typ Admirał Nachimow).

Budowa Stępki pod budowę wszystkich czterech okrętów położono w listopadzie 1913 roku – „Swietłany” i „Admirała Greiga” 24 listopada w stoczni Russo-Bałt w Rewlu, a „Admirała Butakowa” i „Admirała Spiridowa” 16 listopada w Zakładach Putiłowskich. Umowne terminy ukończenia przewidziano odpowiednio na 1 lipca, 1 października, 1 sierpnia i 15 października 1915 roku. Terminy te były jednak zupełnie nierealne z uwagi na trwające rozbudowy stoczni, do czego przyczyniły się opóźnienia z dostawą materiałów, a następnie dodatkowo wybuch I wojny światowej. Większe prace konstrukcyjne w Rewlu rozpoczęto przy pierwszym okręcie dopiero w kwietniu 1914 roku. Po wybuchu wojny niemożliwa stała się współpraca z niemieckimi zakładami Vulcan, co utrudniło wykonanie turbin i mechanizmów. Pod koniec 1914 roku „Swietłana” była zaawansowana w niecałych 31%, „Admirał Butakow” w 14%, a pozostałe dwa w około 10%. Jedynie budowa „Swietłany” postępowała stosunkowo szybko i jej kadłub wodowano 28 listopada (11 grudnia nowego stylu) 1915 roku. Na etapie wyposażania wystąpiły jednak opóźnienia z powodu trudności wojennych, a następnie także z powodu chaosu i rewolucyjnej sytuacji wewnętrznej w Rosji. Trzy pozostałe okręty wodowano dopiero między lipcem a listopadem 1916 roku.

Po rewolucji lutowej, Rząd Tymczasowy zdecydował 11 października 1917 roku wstrzymać prace nad budową nowych okrętów z wyjątkiem najbardziej zaawansowanych. Spośród okrętów typu Swietłana prace kontynuowano tylko na głównym okręcie, jednakże nie zdołano go ukończyć. Z powodu zagrożenia Rewla przez niemiecką armię, kadłuby obu budowanych tam krążowników odholowano w listopadzie–grudniu 1917 roku do Piotrogrodu. Planowano ukończenie „Swietłany” na 1919 rok, lecz stanęła temu na przeszkodzie rewolucja październikowa, a następnie wojna domowa w Rosji. Prace nad okrętem przerwano w marcu 1918 roku, przy gotowości ok. 80%.

Po wojnie domowej, z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej, początkowo nie prowadzono prac nad okrętami. W 1920 roku zdecydowano o dokończeniu budowy „Swietłany” według pierwotnego projektu, z niewielkimi ulepszeniami uzbrojenia przeciwlotniczego i torpedowego. Dopiero pod koniec 1924 roku wznowiono prace, w Zakładzie Bałtyckim w LeningradzieКрейсер „Красный Крым”. 5 lutego 1925 roku „Swietłana” otrzymała nową nazwę „Profintern”, pod którą 1 lipca 1928 roku okręt wszedł do służby (drugim podobnym ukończonym okrętem była „Czerwona Ukraina” czarnomorskiego typu Admirał Nachimow).

thumb|„Admirał Butakow” i „Admirał Spiridow” w budowie „Admirał Butakow” w chwili wstrzymania prac w październiku 1917 roku był gotowy w ok. 50%. Po wojnie domowej zamierzano ukończyć również ten okręt, lecz kilkakrotnie zmieniały się koncepcje jego przebudowy, a ostatecznie problemem stał się brak środków finansowych.

Początkowo planowano zamienić uzbrojenie okrętu na 8 pojedynczych dział 203 mm zdjętych ze starych okrętów, następnie zaś – gruntownie go zmodernizować na wzór krążownika „Krasnyj Kawkaz”, z uzbrojeniem z czterech dział 180 mm w wieżach. Prac jednak nie podjęto, a w 1927 roku odstawiono okręt do Kronsztadu, gdzie stopniowo ogołacano go z wyposażenia. W międzyczasie, 26 października 1926 roku nazwę krążownika zmieniono na „Prawda”, a 24 listopada tego roku na „Woroszyłow”. Rozważano później ukończenie okrętu jako stawiacza min.

W końcu, na przełomie 1939 i 1940 roku opracowano projekt ukończenia okrętu jako krążownik szkolny, uzbrojony w 8 dział 130 mm w nowych wieżach B-2ŁM (4 x II), 8 dział plot. 76,2 mm 39-K (4 x II), 8 działek plot. 37 mm 46-K (4 x II), 8 wkm plot., dwie potrójne wyrzutnie torped 533 mm i bomby głębinowe. Kadłub i nadbudówki miały ulec zasadniczej przebudowie (kadłub – podobnie do „Krasnego Kawkazu”). 25 września 1940 roku okręt przemianowano na symboliczną nazwę „Awrora” (na cześć krążownika „Aurora”). Wiosną 1941 roku zrezygnowano jednak z przebudowy z uwagi na wysoki koszt i kiepski stan poszycia kadłuba. Kadłub złomowano ostatecznie około 1952 roku.

„Admirał Greig” i „Admirał Spiridow” zostały po wojnie domowej przebudowane w 1926 roku na statki – zbiornikowce, odpowiednio „Aznieft” i „Groznieft”.

NazwaPołożenie stępkiWodowanieWejście do służbyDaty w nowym (starym) styluKrasnyj Krym, ex Profintern ex Swietłana 07.12 (24.11).1913, Rewel 11.12 (28.11).1915 01.07.1928Admirał Butakow29.11 (16.11).1913, Petersburg05.08 (23.07).1916M. Sobański Rosyjskie krążowniki lekkie typu Swietłana, część III. –Admirał Spiridow 29.11 (16.11).1913, Petersburg09.09 (27.08).1916J.W. Apalkow, Rossijskij Impieratorskij Fłot 1914-1917 gg., Morskaja Kollekcja nr 4/1998. ukończony jako tankowiec „Groznieft”Admirał Greig 07.12 (24.11).1913, Rewel 09.12 (26.11).1916 ukończony jako tankowiec „Aznieft”

Stocznie: Rewel – Russko-Bałtijskij Sudostroitielnyj i Miechaniczeskij Zawod w Rewlu (Tallinn) Petersburg – Zakłady Putiłowskie w Petersburgu

Służba w skrócie „Profintern” / „Krasnyj Krym”

Po krótkim okresie służby we Flocie Bałtyckiej, „Profintern” został między listopadem 1929 roku a styczniem 1930 roku przebazowany na Morze Czarne, w skład radzieckiej Floty Czarnomorskiej. W latach 1935–36 zmodernizowano uzbrojenie przeciwlotnicze okrętu, zastępując działa 75 mm przez 6 włoskich dział Minzini kal. 100 mm, zastosowano też inne ulepszenia. 31 października 1939 roku nazwę okrętu zmieniono na „Krasnyj Krym”.

Okręt brał od 1941 roku aktywny udział w II wojnie światowej. Głównie używany był do ostrzeliwania celów lądowych na zajmowanym przez Niemców wybrzeżu Morza Czarnego, biorąc udział m.in. w obronie Odessy i Sewastopola. Brał też udział w operacjach desantowych i transportowych. 18 czerwca 1942 roku został uhonorowany mianem okrętu gwardyjskiego. Od października 1943 roku do końca działań bojowych był remontowany.

Po wojnie „Krasnyj Krym” służył do 1957 roku jako okręt szkolny, następnie jako okręt doświadczalny i hulk koszarowy. 7 lipca 1959 roku został skreślony z listy floty i przeznaczony do złomowania.

„Aznieft” i „Groznieft” „Admirał Greig” i „Admirał Spiridow”, po przebudowie w 1926 roku na cywilne tankowce „Aznieft” i „Groznieft”, były użytkowane do transportu ropy na Morzu Czarnym. „Aznieft” został zniszczony po wyrzuceniu na brzeg 23 grudnia 1938 roku pod TuapseRobert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships: 1906-1921, US Naval Institute Press, Annapolis, 1985, , s. 305-306.. „Groznieft” został zdobyty przez Niemców 8 października 1941 roku, podczas remontu w Mariupolu i następnie wykorzystywany tam jako pływający magazyn paliw. 20 września 1943 roku, podczas odwrotu Niemców, został samozatopiony. Po wojnie podniesiony i używany jako pływający magazyn na Bałtyku. Złomowany w latach 60.

Ocena