Gmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych

Gmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych (lub gmina wiejska o charakterze miejskim) – rodzaj jednostki administracyjnej funkcjonującej w okresie II Rzeczypospolitej w latach 1924–1939, kontynuowanej następnie w okresie PRL w latach 1946–1954 (ostatnie nadania uprawnień odbyły się w 1950 roku)Zmiany administracyjne miast i osiedli 1918–1963, Warszawa, 1964..

Nowa kategoria gmin wiejskich została wprowadzona Ustawą z dnia 11 sierpnia 1923 roku o tymczasowem uregulowaniu finansów komunalnych (art. 72).. Gminy te nie były uważane za miasta, a ich ludności nie traktowano jako miejskiej w statystykach demograficznych. Ustawa wprowadziła także obocznie gminy miejskie o wiejskich uprawnieniach finansowych, które jednak w praktyce się nie pojawiały.

Nadawanie gminom wiejskim miejskie uprawnienia miało znaczenie dla urbanizacji Polski międzywojennej, np. część tych miejscowości podniesiono w późniejszych latach do rangi miast (ok. 1/3 miejscowości).

W sumie powstały 104 gminy wiejskie o miejskich uprawnieniach finansowych. ZAMiO (s. 191, 229-231). podaje liczbę 98, lecz nie uwzględnia 6 gmin włączonych po wojnie do ZSRR; pomija też Wielkie Oczy. Podaje natomiast błędnie Miasteczko Śląskie (posiadające za II RP prawa miejskie, a w PRL, jako gmina wiejska, miejskiego statusu finansowego nie posiadające). ZAMiO błędnie wyodrębnia też Maczki, Porąbkę i Ostrowy Górnicze, które co prawda będąc od 1950 roku częściami gminy Kazimierz o miejskich uprawnieniach finansowych, gmin odrębnych jednak nie stanowiły. Publikacja podaje też jednorazowo gminę Czechowice-Dziedzice, mimo że miejski status finansowy posiadały także gminy Czechowice i Dziedzice oddzielnie za II RP oraz przejściowo w PRL (razem więc 3 jednostki). Jednorazowo została też podana gmina Strzemieszyce Wielkie, mimo że status ten posiadała też wcześniej terytorialnie odrębna gmina Strzemieszyce (razem więc 2 jednostki). Saldo: 98 + 6 + 1 – 1 – 3 + 2 + 1. Zastrzeżenia budzi też uwzględnienie gminy Okęcie, na której temat informacje nie są zgodne z podanym źródłem (pomijając tę gminę saldo wyniosłoby 103 gminy).

Na uwagę zasługuje fakt iż uprawnienia finansowe dotyczyły głównie gmin stanowiących jedną miejscowość. Na obszarze byłych zaborów pruskiego i austriackiego do 1934 r. (reformy scaleniowej.) istniały tylko jednostkowe gminy wiejskie, natomiast na terenie byłego Królestwa Polskiego gminy uzyskujące uprawnienia finansowe często składały się wyjątkowo z jednej miejscowości.

Po wojnie, na mocy Rozporządzenia z dnia 20 stycznia 1947 (z mocą obowiązującą od 1 stycznia 1946) do gmin wiejskich o charakterze miejskim zaliczono 65 miejscowości, w tym 44 w woj. śląskim. Jednostka przestała istnieć z dniem 29 września 1954 w związku ze zniesieniem gmin i wprowadzeniem gromad i osiedli.

Wykaz gmin W tabelach zachowano oryginalną ortografię.

Województwo śląskie / katowickie / stalinogrodzkie Gminy istniejące po wojnie (zbiorowe o charakterze jednostkowym) podlinkowano do artykułów o gminach nawet jeżeli funkcjonowały przed wojną jako gminy jednostkowe. Gminy funkcjonujące tylko przed wojną (wyłącznie jednostkowe) podlinkowano do artykułów o miejscowościach. Herb Gmina Od Do Od Do Powiat 20px Bielszowice 1924-06-17Dz.U. Śl. 1924 Nr 14, poz. 56. 1939 1946-01-01. 1951-03-31, włączone do Nowego Bytomia. katowicki 20px Bobrek-Karb – – 1946-01-01 1951-03-31, włączone do Bytomia. bytomski 20px Bogucice 1924-06-17 1924-10-14Dz.U. Śl. 1924 Nr 18, poz. 76, włączone do Katowic. – – katowicki 20px Brzezinka – – 1946-01-01 1951-03-31, włączona do Mysłowic. katowicki 20px Brzeziny Śląskie – – 1946-01-01 1951-08-07, prawa miejskie. tarnogórski 40px Brzozowice-Kamień 1936-04-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 18 poz 3 z 1936 r. 1939 1946-01-01 1954-11-12, prawa osiedla. świętochłowicki / tarnogórski 20px Chorzów 1924-06-17 1934-06-30Dz.U. Śl. z 1934 r. Nr 13, poz. 24, po połączeniu z Królewską Hutą i Hajdukami Nowymi prawa miejskie jako Chorzów. – – katowicki 20px Chropaczów 1924-06-17 1939 1946-01-01 1951-03-31, włączone do Świętochłowic. świętochłowicki / katowicki 20px Chruszczów – – 1946-01-01 1951-03-31 bytomski 20px Czechowice 1924-06-17 1939 –1 grudnia 1945 połączona z gminą Dziedzice w zbiorową gminę Czechowice-Dziedzice, która przejęła miejskie uprawnienia finansowe dotychczasowych gmin jednostkowych Czechowice i Dziedzice ().Rozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 o podziale powiatu bielskiego w województwie śląsko-dąbrowskim na gminy wiejskie i gromady (Katowice: Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki z dnia 22 grudnia 1945 r., Nr. 34, Poz. 450). – bielski 20px Czechowice-Dziedzice – – 1946-01-01Gminę zbiorową Czechowice-Dziedzice utworzono 1 grudnia 1945 z dotychczasowych gmin jednostkowych o miejskich uprawnieniach finansowych Czechowice i Dziedzice (Rozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 o podziale powiatu bielskiego w województwie śląsko-dąbrowskim na gminy wiejskie i gromady (Katowice: Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki z dnia 22 grudnia 1945 r., Nr. 34, Poz. 450)). 1950-12-31; przeksztacenie w miasto Czechowice (zmiana nazwy miasta na Czechowice-Dziedzice nastąpiło 22 listopada 1958 (). bielski 20px Czerwionka 1937-04-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 27 poz 1 z 1936 r. 1939 1946-01-01 1954-11-12 rybnicki 20px Dąb 1924-06-17 1924-10-14Dz.U. Śl. 1924 Nr 18, poz. 76, włączony do Katowic oraz do gminy Wełnowiec. – – katowicki 20px Dąbrówka Mała 1924-06-17 1939 1946-01-01 1951-03-31, włączone do Szopienic. katowicki 20px Dąbrówka Wielka – – 1946-01-01 1954-09-28, zniesiona w związku z reformą znoszącą gminy, a w ich miejsce wprowadzającą gromady i osiedla. tarnogórski 20px Dziedzice 1924-06-17 1939 –1 grudnia 1945 połączona z gminą Czechowice w zbiorową gminę Czechowice-Dziedzice, która przejęła miejskie uprawnienia finansowe dotychczasowych gmin jednostkowych Czechowice i Dziedzice (). – bielski 20px Godula 1933-04-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 31 poz 3 z 1933 r. 1939 1946-01-01 1951-03-31, włączona do Rudy. katowicki 20px Grodziec – – 1946-01-01 1951-08-07 będziński 20px Hajduki Nowe 1933-07-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 31 poz 4 z 1933 r. 1934-06-30Dz.U. Śl. z 1934 r. Nr 13, poz. 24, po połączeniu z Królewską Hutą i Chorzowem prawa miejskie jako Chorzów. – – świętochłowicki 20px Hajduki Wielkie 1924-06-17 1939-03-31Dz.U. Śl. z 1939 r. Nr 6, poz. 14, włączone do Chorzowa. – – świętochłowicki 23x23px Janów 1926-01-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 3 z 1926 r. (L. Sm. 189/83). 1939 1946-01-01 1951-03-31 katowicki 20px Kalety – – 1946-01-01 1950-12-31, prawa miejskie. lubliniecki 20px Kazimierz – – 1950-01-01. 1954-11-12 będziński 20px Kędzierzyn – – 1946-01-01 1951-03-11, prawa miejskie. kozielski (od 1950 woj. opolskie) 20px Knurów 1933-08-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. 37 poz. 2 z 1933. 1939 1946-01-01 1950-12-31 rybnicki 20px Kochłowice 1924-06-17 1939 1946-01-01 1951-03-31 katowicki 20px Kończyce – – 1946-01-01 1951-03-31, włączona do Zabrza. katowicki 20px Lipiny 1924-06-17 1939 1946-01-01 1951-03-31 świętochłowicki / katowicki 20px Łagiewniki 1924-06-17 1939 1946-01-01 1951-03-31 świętochłowicki / katowicki 20px Łaziska Górne – – 1946-01-01 1950-12-31 pszczyński 20px Michałkowice – – 1946-01-01 1951-03-31, włączona do Siemianowic Śląskich. katowicki 20px Miechowice – – 1946-01-01 1951-03-31, włączona do Bytomia. bytomski 20px Mikulczyce – – 1946-01-01 1951-03-31 bytomski 20px Niedobczyce – – 1946-01-01 1954-11-12, prawa miejskie. rybnicki 20px Niwka – – 1946-01-01 1953-09-11, włączona do Sosnowca. bytomski 20px Nowy Bytom (przed wojną Bytom Nowy) 1924-06-17 1939 1946-01-01 1946-12-31Zarządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 13 lutego 1947 r. w sprawie wykonania ustawy śląskiej z dnia 10 lipca 1939 r. () o nadaniu ustroju miejskiego gminom wiejskim: Nowy Bytom, Ruda, Szopienice i Świętochłowice powiatu katowickiego oraz gminie Piekary Śląskie powiatu tarnogórskiego, prawa miejskie. świętochłowicki / katowicki 20px Orzegów 1924-06-17 1939 1946-01-01 1951-03-31 świętochłowicki / katowicki 20px Panewniki – – 1946-01-01 1951-03-31, włączona do Katowic. katowicki 20px Pawłów – – 1946-01-01 1951-03-31 katowicki 20px Piekary Śląskie (do 1934 Wielkie Piekary; 1934–1935 Szarlej-Wielkie Piekary1 kwietnia 1934 połączona z Szarlejem w gminę Szarlej-Wielkie Piekary (Dz.U. Śl. z 1934 r. Nr 10, poz. 2), po czym 3 września 1935 nazwę gminy zmieniono na Piekary Śląskie ().) 1924-06-17 1939 1946-01-01 1946-12-31 świętochłowicki / tarnogórski 20px Piotrowice 1934-10-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 31 poz 1 z 1934 r. 1939 1946-01-01 1951-03-31 pszczyński / katowicki 20px Pszów 1935-04-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 3 poz 2 z 1935 r. 1939 1946-01-01 1954-11-12 rybnicki 20px Radlin 1933-08-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 35 poz 1 z 1933 r. 1939 1946-01-01 1954-11-12 rybnicki 20px Radzionków 1924-06-17 1939 1946-01-01 1951-08-07 tarnogórski 20px Rokitnica –ZAMiO podaje datę 1924 zamiast 1946; Rokitnica do 1945 należała do Niemiec. – 1946-01-01 1951-03-31, włączone do Zabrza. bytomski 20px Roździeń 1924-06-17 1930Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 40 z 1930 r., włączona do Szopienic (1930–1934 nazwa Roździeń-Szopienice, od 14 stycznia 1934 Szopienice – M.P. 30 z 1933 r. (według ZAMiO s. 51)). – – katowicki 20px Ruda 1924-06-17 1939 1946-01-01 1946-12-31 świętochłowicki / katowicki 20px Rydułtowy 1933-08-01 1939 ZAMiO podaje Rydułtowy w 1947, nie ma jej jednak w . – rybnicki 20px Siemianowice Śląskie (do 1927 Huta Laury-SiemianowiceDz.U. Śl. 1927 Nr 5, poz. 9.) 1924-06-17 1932-06-22, prawa miejskie. – – katowicki 20px Strzemieszyce – – 1946-01-01 194?Przekształcona w gminę Olkusko-Siewierską. będziński 20px Strzemieszyce Wielkie – – 1950-01-01 1954-11-12, prawa miejskie. będziński 20px Szarlej 1924-06-17 1934-03-311 kwietnia 1934 połączona z Wielkimi Piekarami w gminę Szarlej-Wielkie Piekary (Dz.U. Śl. z 1934 r. Nr 10, poz. 2), po czym 3 września 1935 nazwę gminy zmieniono na Piekary Śląskie (). – – świętochłowicki 20px Szopienice (1930–1934 Roździeń-SzopieniceW 1930 Szopienice połączono z Roździeniem w gminę Roździeń-Szopienice; zmiana nazwy na Szopienice 1 stycznia 1934 (M.P. 30 z 1933 r. (według ZAMiO s. 51)).) 1924-06-17 1939 1946-01-01 1946-12-31 katowicki 20px Świętochłowice 1924-06-17 1939 1946-01-01 1946-12-31 świętochłowicki 20px Tychy 1934-01-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 40 poz 2 z 1933 r. 1939 1946-01-01 1950-12-31 pszczyński 20px Ustroń 1924-06-17 1939 1949-07-01. 1954-11-12, prawa osiedla. cieszyński 20px Wełnowiec 1933-04-01Gazeta Urzędowa Woj. Śl. nr 30 poz 1 z 1933 r. 1939 1946-01-01 1951-03-31, włączone do Katowic. katowicki 20px Wirek (do 1948 Nowa Wieś7 marca 1948 roku Nowa Wieś została przemianowana na Wirek a jednostka na gmina Wirek ().) 1924-06-17 1939 1946-01-01 1948-12-31, prawa miejskie. katowicki 20px Załęże 1924-06-17 1924-10-14 – – katowicki

Pozostałe województwa Jednostki istniejące do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku oraz w latach 1946–1954 (do reformy gminnej).

Nazwę gminy podlinkowano: do artykułu o gminie – 1) dla obszarów b. Królestwa Polskiego i Kresów Wschodnich 2) dla obszarów b. zaborów pruskiego i austriackiego jeżeli gmina otrzymała miejskie uprawnienia finansowe po 1 sierpnia 1934, czyli po reformie scaleniowej do artykułu o miejscowości – 1) dla niektórych gmin na obszarze b. Królestwa Polskiego, które – w przeciwieństwie do współczesności – za II RP składały się tylko z samej siedziby (Bolesławiec, Nowy Korczyn i Stopnica) 2) dla obszarów b. zaborów pruskiego i austriackiego jeżeli gmina otrzymała miejskie uprawnienia finansowe przed 1 sierpnia 1934, czyli przed reformą scaleniową (wyjątek stanowią gminy Kozłów, Narol Miasto, Oleszyce, Potok Złoty, Prokocim i Wola Duchacka, które przeszły przez reformę bez zmian terytorialnych, przez co podlinkowano je do artykułów o gminach)