Seria 159 – radziecki typ parowozu przeznaczonego do pracy na liniach wąskotorowych, budowany w kilku fabrykach w latach 1930–1941, w kilku różniących się parametrami odmianach. W Polsce zaliczany był do serii Px5 lub Px6.
Historia Parowóz serii 159 został opracowany w fabryce w Kołomnie, jako nowy standardowy typ parowozu dla potrzeb radzieckich kolei wąskotorowych, które w 1928 przyjęły typową szerokość toru 750 mm. Konstrukcja wywodziła się z pochodzącego sprzed I wojny światowej parowozu serii 86, także konstrukcji zakładów w Kołomnie. Nowy parowóz przejął cechy poprzedniego, jak możliwość pracy na dowolnym paliwie i konstrukcję półtendrzakową (oprócz tendra, parowóz posiadał niewielkie skrzynie na wodę i węgiel po bokach kotła). Część elementów była unifikowana między oboma seriami, zbliżony był też dwuosiowy tender. Główną różnicą było wprowadzenie czterech zamiast trzech osi napędnych i przegrzewacza paryDmitrij Sutjagin, Паровоз 159..
Pierwsza partia była zbudowana w 1930. Na próbach dostrzeżono wady, jak za mała powierzchnia rusztu i słaby ciąg w palenisku, przekładający się na małą wydajność kotła, który przy dużym obciążeniu nie nadążał z produkcją pary w stosunku do zużycia. Wad tych nie zdołano całkowicie usunąć, lecz mimo to parowóz został skierowany do masowej produkcji z uwagi na zapotrzebowanie na lokomotywy. Do 1933 zbudowano ich w Kołomnie co najmniej 207. Ponadto, produkcję uruchomiono w fabrykach: Podolskiej (665 sztuk), Newskiej (27 sztuk) i Nowoczerkaskiej (92 sztuki)B. Pokropiński, Muzealne..., s. 24–25, 87.. Parowozy budowane w innych zakładach miały dla obniżenia masy spawaną konstrukcję kotła (opracowano ją w 1932 w Kołomnie, po raz pierwszy w lokomotywie wąskotorowej). Ogółem w latach 1930–1941 wyprodukowano co najmniej 991 lokomotyw serii 159, przez co stały się podstawowymi parowozami na radzieckich kolejach przemysłowych.
Jego następcą był udany parowóz P24 Zakładów Kołomienskich, produkowany po II wojnie światowej m.in. w Polsce (jako typ Kp4) i będący najliczniejszym typem parowozu wąskotorowego na świecieDmitrij Sutjagin, Паровозы проекта П24 w serwisie Dietskie żelieznyje dorogi..
Eksploatacja Podczas II wojny światowej liczne lokomotywy tego typu zostały zdobyte przez Niemców, z czego 13 lokomotyw wykorzystywali oni na ziemiach polskich (w Generalnym Gubernatorstwie). Dziewięć z nich po wojnie zostało przejętych i wyremontowanych przez Polskie Koleje Państwowe. Podczas okupacji i krótko po wojnie nosiły oryginalne oznaczenia radzieckie, następnie w 1946 roku oznaczono je na PKP jako seria Px1. W 1950 roku oznaczono je jako seria Px2 lub Px3 (lokomotywy zmodyfikowane, o większej mocy), a od 1961 roku jako seria Px5Px5 według B. Pokropińskiego (Muzealne... s.24, Historia... s.23), który podaje numer zachowanej lokomotywy jako Px5-1614. Jednakże w skansenie w Górach Tarnowskich i w serwisie Tomisław Czarnecki, Wciąż pod parą... jest ona oznaczona jako Px4-1614. Oznaczenie Px5-1611 jest potwierdzone na fotografii w B. Pokropiński Historia... s.23. Ponadto, oznaczenie Px4 powinno być stosowane dla lokomotyw mniejszej mocy – do 120 KM (www.koleje.wask.pl). lub Px6 (lokomotywy o większej mocy). Parowóz Px5-1614 (oznaczony jako Px4-1614) jest obecnie zachowany w skansenie w Tarnowskich Górach, a Px6-1645 w skansenie w Sochaczewie.
Parowozy używane w PolsceProducentNr fabr/rokoznaczenia: ZSRRPKP 1946-19501951-1961od 1961losNikołajewsk 359/1936 159-333 – Px2-1611 Px5-1611 skasowany 20. 12. 1969Podolsk 409/1934 159-334 Px1-1581 Px2-1612 Px5-1612 skasowany 5. 2. 1968Podolsk 416/1931 159-334 Px1-1582 Px2-1613 Px5-1613 skasowany 3. 10. 1966Podolsk 426/1930Numer fabryczny 426 wg B. Pokropiński Historia..., s. 22–23. Według Tomisław Czarnecki, Wciąż pod parą..., numer fabryczny lokomotywy i pierwotny numer kotła to 401, a kocioł obecny – 426. 159-426 Px1-1583 Px2-1614 Px5-1614 12. 10. 1972 → eksponatPodolsk?/1930 159-329 – Px3-1641 – skasowany 5. 9. 1953Podolsk 547k/1936 159-622 – Px3-1642 – 1955 → KWK Kazimierz-JuliuszPodolsk 3p/1936 159-363 – Px3-1643 Px5-1643 skasowany 28. 7. 1972Podolsk 88/1934 159-43 – Px3-1644 Px5-1644 skasowany 29. 8. 1967Podolsk 328/1937 159-503 – Px3-1645 Px5-1645 1972 → eksponat
Galeria
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Bogdan Pokropiński, Historia parowozu Px6, „Świat Kolei” nr 5/1999, s. 22–23
Dmitrij Sutjagin (Дмитрий Сутягин) Паровоз 159 w serwisie Детские железные дороги (Dietskije żeleznyje dorogi)
Linki zewnętrzne Px6-1645 w serwisie Wciąż pod parą... Px4-1614 w serwisie Wciąż pod parą...
Kategoria:Parowozy PKP Kategoria:Parowozy wąskotorowe