Chronologia starożytnego Bliskiego Wschodu – kolejność następowania po sobie wydarzeń, lat panowania władców i dynastii Bliskiego Wschodu na przestrzeni ok. 3 tysięcy lat p.n.e.
Periodyzacja W chronologii starożytnego Bliskiego Wschodu wyróżnia się następujące okresy: 1. Wczesna epoka brązu Okres panowania władców i dynastii, który został określony na podstawie Sumeryjskiej listy królów, poza kilkoma przypadkami potwierdzonymi epigraficznie (np. Enmebaragesi). Dla tego okresu przypisanie dat absolutnych możliwe jest z dokładnością nie większą niż stulecie. 2. Środkowa i późna epoka brązu Począwszy od imperium akadyjskiego ok. 2300 p.n.e., dane chronologiczne stają się wewnętrznie bardziej spójne. W tym okresie dosyć dokładnie można prześledzić kolejność panowania władców oraz pojawiają się pierwsze możliwości synchronizacji dat pomiędzy dziejami Mezopotamią, Lewantem oraz chronologią starożytnego Egiptu. Przypisanie dat absolutnych wydarzeniom z tego okresu jest nadal problematyczne – konwencjonalna „średnia chronologia” datuje zdobycie Babilonu przez Hetytów na 1595 p.n.e., zaś w „chronologii krótkiej” tą datą jest 1531 rok p.n.e. 3. Schyłkowa epoka brązu Końcowy etap epoki brązu na Bliskim Wschodzie określa się „wiekami ciemnymi”, które rozpoczęły się wraz z upadkiem babilońskiej III dynastii (kasyckiej) ok. 1200 p.n.e., inwazją Ludów Morza i upadkiem państwa Hetytów. 4. Wczesna epoka żelaza Początek tego okresu datuje się na ok. 900 p.n.e. Dzięki działalności władców imperium nowoasyryjskiego na Bliskim Wschodzie zachowała się duża liczba źródeł historycznych, co pozwala na ustalanie dat absolutnych z dużo większą dokładnością. Klasyczne źródła takie jak Kanon Ptolemeusza, prace Berossosa i hebrajska Biblia stanowią chronologiczne wsparcie i dostarczają dodatkowych synchronizmów. Zaćmienie Słońca w 763 p.n.e. pozwala zakotwiczyć Asyryjską listę eponimów.
Warianty chronologii epoki brązu thumb|Średnia chronologia głównych potęg epoki
Mała liczba źródeł chronologicznych w „wiekach ciemnych” sprawia, że chronologia epoki brązu na Bliskim Wschodzie w czasach przed III dynastią babilońską jest niepewna – można dla tych czasów określić chronologię względną (tzn. ile lat mijało między różnymi wydarzeniami), ale niemożliwa do ustalenia jest chronologia absolutna, a więc precyzyjne daty.
Różnice w ocenie długości trwania „wieków ciemnych” wynoszą od 56 do 64 lat. Dzieje się tak dlatego, że głównym źródłem dla tych dat jest tabliczka Wenus z czasów Ammi-saduqi, a z kolei Wenus jest widoczna w cyklu 56/65 lat. Nowsze prace sugerują przyjęcie podstawowego cyklu ośmioletniego jako lepszej miary V.G.Gurzadyan, On the Astronomical Records and Babylonian Chronology, Akkadica, v 119–120 (2000), s. 175–184. Inne próby zakotwiczenia chronologii przy użyciu zapisów o zaćmieniach i innych metod nie zyskały większego poparcia. Alternatywne chronologie są konstruowane w oparciu o datę 8. roku panowania Ammisaduqi, króla Babilonu. Ten wybór z kolei określa daty panowania Hammurabiego
Statusem bardziej prawdopodobnej cieszy się krótka chronologia (według której zdobycie Babilonu przez Hetytów miało miejsce w 1531 p.n.e.), użyta również w tym artykule, choć zmieniało się to na przestrzeni lat. W starszej literaturze najczęściej spotykana jest chronologia średnia (zdobycie Babilonu datowane na 1595 p.n.e.). Niektórzy naukowcy całkowicie dyskredytują wartość chronologiczną Wenusowej tabliczki Ammi-saduqi.
Poniższa tabela przedstawia zarys rywalizujących propozycji. Zawiera kilka kluczowych dat i ich względne odchylenie od krótkiej chronologii:
Chronologia 8 rok panowania Amisaduqi Panowanie Hammurabiego Upadek Babilonu ± Ultra-Krótka 1542 p.n.e. 1696–1654 p.n.e. 1499 p.n.e. +32 l. Krótka 1574 p.n.e. 1728–1686 p.n.e. 1531 p.n.e. ±0 l. Średnia 1638 p.n.e. 1792–1750 p.n.e. 1595 p.n.e. −64 l. Długa 1694 p.n.e. 1848–1806 p.n.e. 1651 p.n.e. −120 l.
Chronologie Mezopotamii, Lewantu i Anatolii w dużej mierze opierają się na chronologii starożytnego Egiptu. Tym samym wszystkie problemy egipskiej chronologii mają przełożenie na chronologie bazujące na synchronizmach ze starożytnym Egiptem.
Źródła danych chronologicznych Inskrypcje Na obszarze od Anatolii po Egipt odnaleziono tysiące tabliczek z pismem klinowym. Choć wiele z nich ma charakter czysto użytkowych spisów i obliczeń, tabliczki te, wraz z inskrypcjami na budowlach i monumentach, stanowią główne źródło informacji chronologicznej dla starożytnego Bliskiego Wschodu.
Zasadnicze problemy Stan zachowania – niektóre obiekty, jak te które można oglądać w Luwrze, czy British Museum zachowały się w świetnym stanie. Jednak większość tabliczek i inskrypcji znajdowała się w stanie dużo gorszym. Niektóre z nich odnaleziono połamane i z brakującymi elementami. Część z nich była intencjonalnie zatarta, lub uszkodzona na skutek warunków atmosferycznych lub przebywania pod ziemią. Niektóre nie zostały wypalone w starożytności i należało je traktować z największą ostrożnością zanim zostały odpowiednio zakonserwowane Cuneiform Digital Library Initiative..
Pochodzenie – miejsce znalezienia zabytku to ważne źródło informacji dla archeologów. Jednakże pojawiają się dwa problemy. Po pierwsze, stare materiały były często używane powtórnie, jako budulec lub wypełnisko, częstokroć w dużej odległości od pierwotnego miejsca pochodzenia. Po drugie, plądrowanie stanowisk archeologicznych było powszechnym procederem co najmniej od czasów rzymskich. Pochodzenie takich przedmiotów jest bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe do określenia.
Różnorakie wersje – z czasem najważniejsze dokumenty, jak np. Sumeryjska lista królów, były kopiowane. W wyniku tego istnieje wiele różnych wersji niektórych źródeł chronologicznych. Określenie, które wersja jest właściwa może być bardzo trudneTranslation of Sumerian King List..
Tłumaczenie – tłumaczenie tekstów klinowych napotyka trudności, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę, że często materiał źródłowy jest uszkodzony. Ponadto wiedza na temat zasadniczych języków takich jak akadyjski czy sumeryjski rozwija się, co może powodować różnice w tłumaczeniach dokonanych na przestrzeni lat. W rezultacie mogą pojawić się uzasadnione spory na temat przetłumaczonych treści. Sytuację komplikuje fakt, że wiele znalezisk archeologicznych nie zostało jeszcze opublikowanych i/lub przetłumaczonych.
Język propagandy – wiele ważnych dokumentów źródłowych, takich jak Asyryjska lista królów, to wytwory oficjalnej władzy, świeckiej bądź religijnej. Często ich treść była redagowana propagandowo, na korzyść ówcześnie panującego władcy czy głównego bóstwa panteonu. Król mógł nawet przypisać sobie zasługi swojego poprzednika takie jak zwycięstwo w bitwie, czy budowa świątyni lub pałacu.
Mezopotamskie listy królów Tradycją na starożytnym Bliskim Wschodzie było przechowywanie historycznych list panujących.
Sumeryjska lista królów
Obejmuje okres od władców Mezopotamii „sprzed potopu” aż do upadku Dynastii z Isin. To jedyne źródło danych chronologicznych w przypadku wczesnych państw-miast. Problem sprawia to, iż lista przypisuje wielu wczesnym władcom fantastyczne i nieprawdopodobne długości rządów. Pojawiła się koncepcja, że jest to wynik błędu skryby przy przepisywaniu z systemu 60-tkowego jakim posługiwali się Sumerowie na system dziesiętny którego używali późniejsi AkadyjczycyA Mathematical Approach to Certain Dynastic Spans in the Sumerian King List, Dwight W. Young, Journal of Near Eastern Studies, Vol. 47, No. 2 (Apr., 1988), s. 123–129..
Babilońskie listy królów, wymieniające władców rządzących Babilonią: – Babilońska lista królów A – Babilońska lista królów B – Babilońska lista królów C – Urucka lista królów – Babilońska lista królów okresu hellenistycznego
Asyryjska lista królów
Odnaleziona w kilku kopiach, wymienia wszystkich władców Asyrii i długości ich panowania wstecz aż do „mgieł czasu”. Racjonalne długości panowania pojawiają się ok. XIV wieku p.n.e. Assyrian King List at Livius.org. W połączeniu z różnymi asyryjskimi kronikami Asyryjska lista królów osadza w datach bezwzględnych chronologię 1. tysiąclecia p.n.e.
Kroniki Wiele kronik zostało odnalezionych na Bliskim Wschodzie. Większość z nich jest fragmentaryczna, ale w połączeniu z innymi źródłami, dostarczają bogatych danych chronologicznych Chronicles at Livius.org..
Kronika synchronistyczna – znaleziona w bibliotece Aszurbanipala w Niniwie. Opisuje interakcje pomiędzy imperiami Asyryjskim i Babilońskim z punktu widzenia Asyryjczyków. Mimo swej użyteczności, powszechnie uznawana jest za nierzetelną Synchronistic Chronicle at Livius.org..
Kronika P – mimo niekompletności tabliczka ta zawiera ten sam zakres informacji co Asyryjska Kronika Synchronistyczna, ale z babilońskiego punktu widzenia Chronicle P at Livius.org..
Kronika władców Lagasz – Sumeryjska lista królów nie zawiera żadnej wzmianki o Lagasz, choć była to jedna z ważniejszych sił w okresie opisywanym przez listę. Kronika władców Lagasz mogła być próbą zmiany tej sytuacji – wymienia ona listę władców Lagasz w formie kroniki Royal Chronicle of Lagash at Livius.org.. Niektórzy naukowcy utrzymują, że kronika jest parodią Sumeryjskiej listy królów, lub że została w całości sfabrykowana.
Inskrypcje królewskie Ważne osobistości z kręgu władzy na starożytnym Bliskim Wschodzie chętnie informowały o swej działalności publicznej. Świątynie, budowle i statuy wzniesione przez władcę często posiadały jakiś rodzaj inskrypcji wymieniających imię króla. Dokumentowano również ważne osiągnięcia, takie jak wygrane bitwy, zdobyte tytuły lub przychylność bóstw, za pomocą inskrypcji publicznych, które dzięki temu są pomocne w śledzeniu przebiegu rządów władcy.
Listy nazw rocznych W odróżnieniu od nowożytnych, większość starożytnych kalendarzy bazowała na długości panowania władcy. Dany rok mógł być np.: „5 rokiem panowania Hammurabiego”. W ten sposób każdy rok panowania mógł mieć również nadaną nazwę, np.: „rok w którym zostało pokonane Ur”. Najczęściej nazwa opiewała dokonania władcy. Kompilacja tych nazw to lista nazw rocznych Mesopotamian Year Names..
Asyryjskie listy i kroniki eponimów W Asyrii w każdym roku panowania władcy mianowano urzędnika królewskiego nazywanego limmu. Odnaleziono wiele kopii list zawierających spis kolejnych limmu Assyrian Eponym List 1.The Eponyms of the Assyrian Empire 910-612 B.C., by Alan Millard. State Archives of Assyria Studies 11, Helsinki: Neo-Assyrian Text Corpus Project, 1994. xvi + 153 pp., 20 plates.. Niektóre szczegóły pozostają jednak niejasne – niekiedy na okres panowania danego władcy przypada zbyt wiele lub zbyt mało limmu lub różne wersje list eponimów podają imiona różnych limmu dla tych samych lat.
Zapiski handlowe, dyplomatyczne, księgowe Treść zachowanych tabliczek klinowych jest niezmiernie różnorodna – niektóre z nich to dokumenty dyplomatyczne, inne pełniły funkcję dokumentacji handlowej (np. listy przewozowe towarów). Większość z nich była wyrzucana gdy była już niepotrzebna, lecz wiele z nich zachowało się w dobrym stanie, nawet jeśli posłużyły jako materiał wtórny – np. jako wypełnisko ściany w nowej konstrukcji. Przykładem są tzw. listy z Amarna – tabliczki klinowe znalezione w Amarnie w Egipcie, mieście faraona Echnatona. Były one zapisane głównie po akadyjsku – języku ówczesnej dyplomacji. W tekstach wymienionych jest kilku władców bliskowschodnich, w tym królowie Asyrii i Babilonu. Przy założeniu, że władcy zostali poprawnie zidentyfikowani, pozwala to na połączenie chronologii starożytnego Bliskiego Wschodu i Egiptu, przynajmniej od połowy 2 tysiąclecia p.n.e.
Źródła klasyczne Mamy do dyspozycji kilka źródeł z okresu klasycznego
Berossos
Berossos był Babilońskim astronomem żyjącym w okresie hellenistycznym. Spisał on historię Babilonu. Jego dzieło nie dotrwało do naszych czasów. Na szczęście fragmenty jego pracy zachowały się w pracach innych klasycznych autorów.
Kanon Ptolemeusza lub Kanon królów