Resort Bezpieczeństwa Publicznego (RBP) – resort pełniący rolę cywilnej służby specjalnej i kierujący formacją policyjną, i formacją więzienną przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego, pierwszy zorganizowany organ bezpieczeństwa stworzony i obsadzony personalnie przez NKWD na wzór sowieckich organów bezpieczeństwa, w celu wprowadzenia podporządkowanego ZSRR systemu władzy komunistycznej na terenach Polski zajętych przez Armię Czerwoną i ochrony tego systemu. W myśl ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (art. 5 ust. 1 pkt 1) z 18 grudnia 1998 roku RBP PKWN uznany jest za organ bezpieczeństwa państwa.. 31 grudnia 1944 przemianowany na Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w związku z przekształceniem PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej.
Rodowód organów bezpieczeństwa PRL Rodowód cywilnego aparatu bezpieczeństwa sięga kwietnia 1944 roku. Wówczas blisko dwudziestoosobowa grupa Polaków rozpoczęła kurs w szkole Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD), numer 336 w Kujbyszewie. Do połowy 1944 roku przez podobne ośrodki w całym ZSRR przeszło co najmniej 217 przyszłych oficerów cywilnego i wojskowego aparatu bezpieczeństwa w Polsce. W takich ośrodkach szkoliła się także przyszła kadra oficerów innych narodowości, których kraje w najbliższym czasie miały być wyzwolone spod okupacji niemieckiej i poddane dominacji ZSRR, a ludzie ci mieli być narzędziem do utrzymania władzy i porządku komunistycznego w tych krajach.
Powołanie RBP Resort Bezpieczeństwa Publicznego powstał w Moskwie. Powołany 21 lipca 1944 roku w stolicy ZSRR Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) miał w swym składzie 13 resortów, w tym Resort Bezpieczeństwa Publicznego (RBP).
Organizacja i kierownictwo 27 lipca 1944 roku Resort Bezpieczeństwa Publicznego przeniesiono do Lublina, powierzając kierownictwo nad nim Stanisławowi Radkiewiczowi. Pierwszymi jednostkami powołanymi 1 sierpnia 1944 roku były: kontrwywiad kierowany przez Romana Romkowskiego, wydział personalny, na którego czele stanął Mikołaj Orechwa i sekretariat, którym kierował Julian Konar.
Pod koniec 1944 Resort Bezpieczeństwa liczył prawie 21 tysięcy ludzi, w tym 13 tysięcy funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, 4 tysiące żołnierzy Wojsk Wewnętrznych i około tysiąca funkcjonariuszy służb więziennych. W aparacie bezpieczeństwa służyło prawie 3 tysiące funkcjonariuszyRyszard Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007, s. 46..
Początkowa organizacja RBP Kierownik – Stanisław Radkiewicz Sekretariat – Julian Konar Komendantura – Stefan Sobczak Departament Kontrwywiadu – dyrektor płk Roman Romkowski Wydział Personalny – dyrektor mjr Mikołaj Orechwa Wydział Ochrony Rządu, przyszłe BOR – dyrektor Leon Andrzejewski Wydział Cenzury – dyrektor Michał Rossner Wydział Więzień i Obozów – dyrektor Teodor Duda (do 1 X 1944 r, jako Sekcja Więzienna) Samodzielny Wydział Wywiadu – dyrektor (p.o. od 28 grudnia 1944 roku) Stefan Antosiewicz Wydział Śledczy – dyrektor Władysław Dominik Wydział Finansowy – dyrektor Edward Kalecki Wydział Kartotek Wydział Łączności i Techniki Operacyjnej Wydział Zaopatrzenia Wydział Kadr Biuro Prawne – dyrektor Zygmund Braud
WUBP/PUBP thumb|upright|Pieczęć: Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie Równolegle z rozwijaniem Resortu Bezpieczeństwa Publicznego powoływano jednostki terenowe, tzw. Wojewódzkie Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) i Powiatowe (PUBP). Pierwszy Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego powołano w sierpniu 1944 roku, w Lublinie, pod kierownictwem Henryka Palki. 3 września 1944 roku pełnomocnik Resortu BP major Mieczysław Broniatowski zorganizował WUBP w Rzeszowie. W tym samym miesiącu Faustyn Grzybowski (również pełnomocnik RBP) powołał WUBP w Białymstoku, w którym działa już PUBP (Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego) kierowany przez Mikołaja Łojkę. WUBP dla Kielc, kierowany przez kapitana Hipolita Duliasza, a następnie przez majora Władysława Sobczyńskiego, utworzono początkowo 22 września 1944 roku w Rytwianach pod Staszowem, 12 listopada urząd przeniesiono do Sandomierza, a 20 stycznia 1945 roku do Kielc. Pod koniec listopada 1944 roku we wschodniej części województwa warszawskiego utworzono WUBP, kierowany przez majora Mieczysława Broniatowskiego (wcześniej także utworzono PUBP w Siedlcach i Ostrowi Mazowieckiej oraz MUBP w Warszawie na Pradze, kierowany przez Bronisława Gabarę).
Etaty personalne 10 listopada 1944 r. zatwierdzono etaty personalne w Resorcie Bezpieczeństwa Publicznego, mianowicie:
Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego – 308 osób Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego – 148 osób Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego – 51 osób Gminny Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (przy posterunku MO) – 3 osoby
Organizacja Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego Schemat nowej struktury organizacyjnej WUBP został załączony w rozkazie Nr 0325/45WP Kierownika Wydziału Personalnego MBP majora Mikołaja Orechwy, do Kierownika Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie, majora Faustyna Grzybowskiego z dnia 16 lutego 1945 roku. Lecz poniższy schemat obowiązywał już w RBP, pod koniec 1944 roku.
Kierownik Urzędu Odpowiada za całokształt pracy urzędu, kieruje wszystkimi działaniami pracy urzędu, ale bezpośrednio kieruje pracami – Wydziału I, Wydziału personalnego, Wydziału walki z bandytyzmem, Milicji Obywatelskiej, i stawia konkretne operacyjne zadania jednostce Wojsk Wewnętrznych znajdującej się w danym województwie. Utrzymuje łączność z najbardziej wartościowymi agentami, których osobiście werbuje.
Zastępca Kierownika Urzędu Zastępuje kierownika podczas jego nieobecności, kieruje bezpośrednio pracami Wydziału II, Więzień i obozów, Kontroli prasy oraz sekretariatu. Werbuje osobiście agenturę i utrzymuje z nią łączność.
Sekretariat Kierownika Urzędu Wykonuje zadania otrzymane od kierowników urzędu i jego zastępcy. Przyjmuje korespondencję adresowaną do kierownika urzędu i jego zastępcy. Wysyła korespondencję wychodzącą od kierownika urzędu i jego zastępcy. Przygotowuje materiały do rozkazów i rozporządzeń podpisywanych przez kierownika urzędu lub jego zastępcę. Kontroluje wykonanie rozkazów i rozporządzeń kierownika urzędu.
Wydział Personalny Przygotowuje wnioski dla decyzji kierownika o przyjęcie do pracy oraz zwalnianie z pracy stałych pracowników etatowych. Kontroluje już pracujących i nowo przyjmowanych, sprawdzając prawdziwość podanych przez nich wiadomości, odnośnie do ich życiorysów i danych o krewnych. Organizuje szkolenie kadr aparatów Powiatowych Miejskich i aparatu wojewódzkiego. Prowadzi dokładną ewidencję przyjętych przez siebie do pracy, wprowadzając na ich karty ewidencyjne dane personalne. Kontroluje kadry pracowników Milicji Obywatelskiej, więzień i obozów oraz cenzury wojskowej. Prowadzi śledztwo w wypadku popełnienia przestępstw przez pracowników. Zbiera charakterystyki pracowników i przedstawia ich do awansów i odznaczeń.
Wydział I Kierownik Wydziału Kieruje pracą całego wydziału oraz pracą kontrwywiadowczą Miejskich i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego Bezpośrednio kieruje Sekcjami – 1, 2, 3, i 8. Osobiście werbuje agenturę i utrzymuje z nią łączność. Zastępca Kierownika Wydziału Zastępuje kierownika podczas jego nieobecności. Kieruje bezpośrednio pracami Sekcji – 4, 5, 6, i 7. Osobiście werbuje agenturę i utrzymuje z nią łączność. Sekretariat Wykonuje zadania otrzymane od kierownika wydziału i jego zastępcy. Przyjmuje korespondencje adresowaną do kierownika wydziału. Wysyła korespondencję wychodzącą od kierownika wydziału. Prowadzi ewidencje agentury. Sekcja 1 Organizuje prace w kierunku wykrycia niemieckiej agentury, volksdeutschów, i innych niemieckich sługusów. Werbuje, wychowuje i utrzymuje łączność z agenturą, w celu rozpracowania wrogiego elementu. Kieruje pracami Miejskich i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa, po linii walki z niemieckim szpiegostwem i volksdeutschami. Sekcja 2 Organizuje pracę przeciwko wszystkim antypaństwowym elementom, znajdującym się w różnych nielegalnych partiach i organizacjach, jak: sanacja, endecja, antypaństwowe elementy chłopskie i mniejszości narodowe. Werbuje, wychowuje i utrzymuje łączność z agenturą, w celu rozpracowania wrogiego elementu. Kieruje pracami Miejskich i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa po linii tego elementu. Sekcja 3 Prowadzi pracę przeciwko wszystkim antypaństwowym elementom, które przenikają do partii rządzących, zaśmiecają je, oraz przeciwko wrogiej agenturze wśród duchowieństwa, inteligencji i młodzieży. Werbuje wychowuje i utrzymuje łączność z agenturą, w celu rozpracowania wrogiego elementu. Kieruje pracami Miejskich i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa po linii tego elementu. Sekcja 4 Organizuje pracę przeciwko wszystkim antypaństwowym elementom, znajdującym się w przemyśle i usiłującym organizować sabotaże, dywersje, szpiegostwo, szkodnictwo, w przemyśle państwowym oraz przeciwko prywatnym przemysłowcom, którzy świadomie nie dopuszczają do wykonania państwowych zadań gospodarczych. Werbuje, wychowuje i utrzymuje łączność z agenturą, w celu rozpracowania wrogiego elementu. Kieruje pracami Miejskich i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa po linii tego elementu. Sekcja 5 Prowadzi pracę przeciwko działalności antypaństwowej osób i organizacji, stawiających sobie za zadanie zwalczanie reformy rolnej, jak i innych posunięć rządu w dziedzinie rolnej. Prowadzi pracę przeciwko różnym wrogim agenturom, ukrywającym się we wsiach i folwarkach. Werbuje, wychowuje i utrzymuje łączność z agenturą, w celu rozpracowania wrogiego elementu. Kieruje pracami Miejskich i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa po linii tego elementu. Sekcja 6 Prowadzi pracę przeciwko działalności antypaństwowej osób i organizacji, stawiających sobie za zadanie zdezorganizowanie transportu kolejowego, samochodowego, drogowego, rzecznego, morskiego i powietrznego oraz łączności: poczta, telefony, telegraf, radio – drogą organizacji sabotażu, szkodnictwa i dywersji, jak również przeciwko osobom pracującym w transporcie i łączności, a zajmującym się szpiegostwem na rzecz obcego mocarstwa. Werbuje, wychowuje i utrzymuje łączność z agenturą, w celu rozpracowania wrogiego elementu. Kieruje pracami Miejskich i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa po linii tego elementu. Sekcja 7 Wykonuje zadania polecane przez kierownika lub zastępcę kierownika – Wydziału I. Przeprowadza dla wszystkich pozostałych operacyjnych sekcji i wydziałów w województwie, wywiad lub zewnętrzną obserwacje obiektów. Sekcja 8 Na podstawie materiałów otrzymanych od kierownictwa – Wydziału I, i na jego zlecenie, przeprowadza aresztowania i prowadzi śledztwo. Werbuje w razie potrzeby agenturę spośród znajdujących się w śledztwie. Wydział II Kierownik Wydziału Kieruje pracami całego Wydziału. Szczególnie zajmuje się pracami Sekcji 1, Grupy Szyfrowej, Łączności Radiowej i laboratorium daktyloskopijnego. Zastępca Kierownika Wydziału Zastępuje kierownika podczas jego nieobecności. Kieruje pracami Cenzury Wojennej i Biura Kontroli Prasy. Sekcja 1 Organizuje kartotekę szpiegów i dywersantów volksdeutschów, AK-owców, NSZ-owców i innych antypaństwowych elementów. Na żądanie wydaje operacyjnym sekcjom informacje o elementach antypaństwowych znajdujących się w ewidencji. Organizuje przechowywanie (Archiwum) spraw zakończonych przez sekcje operacyjne. Organizuje przechowanie i ewidencję depozytów aresztowanych i rzeczy skonfiskowane. Grupa Szyfrowa Zaszyfrowuje i odszyfrowuje telegramy. Grupa Łączności Radiowej Utrzymuje łączność radiową ze swoimi abonentami. Wydział III Kierownik Wydziału Kieruje pracami całego Wydziału, bezpośrednio kieruje sekcjami gospodarczą i finansową. Zastępca Kierownika Zastępuje kierownika podczas jego nieobecności.