Historia Nauru obejmuje dzieje wyspy o tej nazwie, przy czym w sposób udokumentowany obejmuje okres od 1798 roku do czasów współczesnych. thumb|Tradycyjny dom i czółno rdzennych mieszkańców wyspy (1896) O historii przedkolonialnej Nauru wiadomo niewiele z powodu braku jakichkolwiek źródeł pisanych (przed przyjazdem misjonarzy na wyspie nie używano pisma). W czasach, gdy wyspa była kolonią, odkryto bogate złoża fosforytów, które następnie eksploatowano.
Pierwszym Europejczykiem, który dopłynął do wyspy, był brytyjski kapitan John Fearn, który odkrył ją 8 listopada 1798 roku. Następnie była ona terytorium zależnym innych państw: od 1888 roku Cesarstwa Niemieckiego, od 1914 Australii, w latach 1942–1945 Japonii, a następnie znowu Australii. W 1968 roku wyspa ogłosiła niepodległość, w 1999 roku stała się pełnoprawnym członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Począwszy od 1906 roku eksploatuje i eksportuje się (z przerwami) największe bogactwo naturalne Nauru – fosforyty. Stały się one głównym źródłem dochodów dla mieszkańców, przez kilka lat przyczyniając się do uzyskania drugiego, po Arabii Saudyjskiej najwyższego PKB per capita. Jednak stopniowe wyczerpywanie się złóż i nieprzemyślana polityka gospodarcza kraju doprowadziły do kryzysu gospodarczego panującego od początku lat 90. XX wieku i niestabilności rządów. Starając się poszerzyć źródła dochodów wyspy, Republika Nauru stała się rajem podatkowym. Została wprowadzona również sprzedaż nauruańskich paszportów. W 2004 roku, wraz z pojawieniem się nowego rządu, zaczęto wdrażać reformy mające na celu wydobyć kraj z kryzysu gospodarczego.
Pierwsi osadnicy thumb|Młodzi Nauruańczycy (1914) O pierwszych mieszkańcach wyspy wiadomo niewiele, przede wszystkim z powodu nielicznych znalezisk archeologicznych. Istnieje kilka hipotez dotyczących pierwszych osadników. Według jednej z nich wyspa została zasiedlona przez przybyszy z Filipin i z Moluków Północnych. Według innej hipotezy pierwszymi osadnikami byli Mikronezyjczycy i Polinezyjczycy.
We wczesnym okresie dziejów wyspa Nauru była zamieszkana przez 12 plemion, zamieszkujących 168 wsi. Były to: Deiboe, Eamwidamit, Eamwidara, Eamwit, Eamgum, Eano, Emeo, Eoraru, Irutsi, Irua, Iwi i Ranibok.
Pamięć o owych dwunastu plemionach została uwieczniona na fladze Nauru w formie 12-ramiennej gwiazdy. Plemię Iruva składało się z przybyszy z Wysp Gilberta i Banaby, którzy osiedlili się na Nauru w XIX wieku. Każde plemię miało swojego wodza. Wraz z plemieniem Irutsów zostali oni wymordowani podczas okupacji japońskiej w czasie II wojny światowej.
Społeczeństwo plemion dzieliło się na trzy klasy: Temonibe – starszy członek plemienia Amenangame – młodszy członek plemienia Itsio – niewolnik.
Według Leksykonu kolonii niemieckich (Deutsches Kolonial Lexikon) społeczeństwo wyspy składało się z sześciu klas społecznych: Temonibä, Emo, Amänengamä, Engamä, Idzio i Itiora.
O przynależności do określonej klasy społecznej decydowała przynależność klasowa matki. Tubylcy żyli w małych osadach liczących po kilka budynków w kilku okręgach (niem. Gau).
Głównym zajęciem pierwszych osadników było rolnictwo (uprawiano banany, palmy kokosowe, pandany), zajmowano się też rybołówstwem.
Pierwsze kontakty z Europejczykami W 1798 roku brytyjski kapitan statku wielorybniczego John Fearn stał się pierwszym Europejczykiem, który dopłynął do Nauru. Będąc pod wrażeniem życzliwości wyspiarzy, nazwał ją Przyjemną Wyspą (ang. Pleasant Island).
Pierwszymi Europejczykami, którzy osiedlili się na Nauru, byli irlandzcy dezerterzy, deportowani z Wielkiej Brytanii na Norfolk. Patrick Burke i John Jones przypłynęli na Nauru w 1830. W 1837 mieszkało tu już 8 przestępców. John Jones został natomiast dyktatorem wyspy, który życzliwie odnosił się do swoich zwolenników i surowo karał swoich wrogów. Później, gdy cierpliwość mieszkańców wyczerpała się, został wygnany na wyspę Banaba, leżącą około 300 kilometrów na wschód od Nauru. Wszelkie próby jego powrotu na wyspę zakończyły się niepowodzeniem.
W 1845 roku na Nauru żyło dwóch Europejczyków. Od 1852 roku wielu mieszkańców wyspy zaczęło się zajmować piractwem, w związku z tym większość statków nie chciała przepływać w pobliżu Nauru.
Życie Nauruańczyków, podobnie jak innych ludów Oceanii, drastycznie się zmieniło od czasów przybycia Europejczyków. Pojawiło się wiele towarów, które wcześniej nie były znane, np. broń palna, alkohol, tytoń. Zaczęły się rozprzestrzeniać niewystępujące przedtem choroby weneryczne, a także choroby zakaźne, takie jak: grypa, czerwonka, gruźlica, trąd. Wzrosła również rola pieniądza. Wyspiarze zaczęli handlować koprą oraz kokosem.
Wojny plemienne thumb|Nauruański wojownik (1880) Wraz z pojawieniem się na wyspie broni palnej, wszelkie spory między plemionami zaczęły być rozstrzygane za jej pomocą. Rozpętała się również wojna domowa.
Wojna zaczęła się w 1878 roku, gdy jeden z ważnych wodzów został przypadkowo postrzelony podczas ślubu. Wypadek doprowadził do eskalacji konfliktu, wiele rodzin chciało zemścić się na swoich wrogach. Sporu nie dało się załagodzić i wybuchła wojna, podczas której nieduże grupy uzbrojonych Nauruańczyków wdzierały się na terytoria innych grup, zabijając ich mieszkańców, w tym kobiety i dzieci.
21 września 1881 roku w celu rozwiązania konfliktu do wyspy przybił brytyjski statek, któremu jednak nie udało się doprowadzić do zakończenia walk. Według relacji Williama Harrisa, podczas wojny wielu wojowników walczyło w stanie nietrzeźwym; król Aweida modlił się o misjonarzy.
Sześć lat później wyspę odwiedził brytyjski kapitan z Auckland, Frederick Moss, aby załadować koprę na szkuner „Buster”. Opowiadał później o życzliwości miejscowej ludności, mimo że większość mężczyzn nosiła broń.
Wojna powodowała rosnące zmęczenie mieszkańców i negatywnie wpływała na handel. Jedynym sposobem rozwiązania tego konfliktu, według mieszkańców i Williama Harrisa, mogło być tylko całkowite rozbrojenie i chrystianizacja. Wojna domowa ustała dopiero po aneksji Nauru przez Cesarstwo Niemieckie w 1888 roku. William Harris pomagał wówczas władzom niemieckim w informowaniu wyspiarzy o sposobie funkcjonowania kraju; pomagał również rozbroić ludność.
Epoka kolonii thumb|left|Eigamoiya, żona króla Aweidy Pod koniec XIX wieku nastąpił podział na strefy wpływów zachodniej i centralnej części Oceanu Spokojnego przez Niemcy oraz imperium brytyjskie. Zgodnie z porozumieniem zawartym między tymi krajami, Nauru stało się posiadłością niemiecką.
thumb|Aneksja Nauru przez Cesarstwo Niemieckie (1888)
W momencie aneksji 16 kwietnia 1888 roku liczba mieszkańców Nauru wynosiła 1300 osób. Ustanowienie niemieckiego protektoratu zakończyło 10-letnią wojnę domową. Pierwsi Niemcy (w liczbie 34 osób) osiedlili się na wyspie 1 października 1888 roku przypływając niemieckim okrętem SMS „Eber”. Grupa osadników łącznie obejmowała więc 87 osób, w tym misjonarzy z Wysp Gilberta. Następnie na wyspie mianowano komendanta policji, który był przedstawicielem Cesarza Niemieckiego. Po ustanowieniu protektoratu zagrożono egzekucjami wodzów, jeśli tubylcy oraz misjonarze nie oddadzą broni. Marines przetrzymywali wodzów w aresztach domowych do następnego dnia, gdy została podniesiona niemiecka flaga na wyspie. Żądanie Niemców zostało spełnione – 3 października 1888 roku 765 sztuk broni zostało i ponad 1000 sztuk amunicji zostało przejętych od tubylców kończąc wojnę, która pochłonęła jedną trzecią populacji Nauru. Nowe władze zatwierdziły tymczasowego komisarza (niem. Bezirksamtmann) Roberta Rascha który sprawował władzę od 2 października 1888 roku. Dotychczasowy król Aweida z okręgu Boe (jego małżonką była Eigamoiya) musiał zrzec się tronu, zostając honorowym wodzem Nauru – kolonii niemieckiej. Tego samego dnia SMS „Eber” odpłynął od wyspy. Pierwszym stałym komisarzem na wyspie został Christian Johannsen – od 14 maja 1889 roku. Wówczas przekazane jemu zostały kolejne 26 sztuk karabinów i kilka sztuk pistoletów.
thumb|upright=1.2|Niemieckie kolonie na Pacyfiku
Ustanowienie kolonii umocniło pozycję Cesarstwa Niemieckiego w regionie, w którym znajdowało się kilka niemieckich posiadłości. Stacja radiowa zbudowana na wyspie stała się strategicznym ogniwem w sieci niemieckiej infrastruktury i zaplecza wojskowego (tzw. Ettapendienst). W 1906 roku Nauru zostało włączone w skład Niemieckiej Nowej Gwinei.
Mimo dominacji Niemców na wyspie, Nauru emitowało własne znaczki pocztowe. Pierwszy urząd pocztowy na wyspie otwarto 14 lipca 1908.
Niemcy kontrolowały Nauru do 6 listopada 1914, kiedy to wyspa została zajęta przez Australię.
Wpływy kulturowe thumb|Misja chrześcijańska (1914)
W latach niemieckiej dominacji i administracji kolonialnej na Nauru przeniknęło wiele zwyczajów niemieckiej kultury i edukacji. Rozpoczęło działalność Pacific Phosphate Company. Ważną rolę w upowszechnieniu obyczajów europejskich na wyspie odegrała także misja chrześcijańska.
Pierwszą misją religijną na wyspie była „Mission Liebenzeller”. Jej misjonarze byli protestantami. Pierwszym misjonarzem był obywatel Wysp Gilberta, o imieniu Tabuia, który przybył do Nauru w 1888 roku. Następnym z misjonarzy, który osiedlił się na Nauru z rodziną, był Philip Delaporte, mający niemieckie i amerykańskie korzenie; na wyspie przebywał od 1899, wrócił do USA w 1917 roku. Jako pierwszy podjął się tłumaczenia Biblii na język nauruański. Opracował również słownik nauruańsko-niemiecki (Taschenworterbuch Deutsch-Nauru), który posiadał 65 stron i liczył 1650 słów. Założył on również cztery szkoły na Nauru, by uczyć dzieci pisać i czytać. Język niemiecki był wówczas językiem wykładowym. Został wyparty przez język angielski w latach 20., po przejęciu władzy na wyspie przez Australię, Nową Zelandię i Wielką Brytanię.
W 1902 roku na wyspę przybył katolicki misjonarz Alois Kayser, który chciał zbudować na niej kościół katolicki. W 1936 roku opublikował podręcznik gramatyki języka nauruańskiego.
Podczas europejskiej kolonizacji na Nauru zapanowały europejski tryb życia, zwyczaje i tradycje. Rozprzestrzenienie się chrześcijaństwa doprowadziło do zakazu poligamii oraz, co okazało się już trudniejsze do wprowadzenia, tańców tradycyjnych. Obniżyła się konsumpcja kwaśnego, sfermentowanego wina palmowego, jak również alkoholu. Nauruańczycy zapoznawali się stopniowo z produktami takimi jak chleb, cukier, mąka, ryż, które zaczęto w coraz większym stopniu importować na wyspę. Zmieniały się stopniowo obyczaje, dawne podziały klanowe i decyzje często wydawane w trybie ad hoc zostały zastąpione nowymi rozporządzeniami zarządzonymi przez władze niemieckie. Każdy mieszkaniec wyspy zaczął płacić podatek pogłówny w koprze. Wodzowie każdego z klanu zobowiązani byli do zbierania kopry od swoich ludzi; po dostarczeniu kopry do władz wyspy, wodzowie otrzymywali zapłatę jednej trzeciej wartości w markach niemieckich. W 1890 roku odbył się pierwszy spis powszechny ludności na Nauru – wyspę zamieszkiwało 1294 Nauruańczyków i 24 przybyszy z Wysp Gilberta. Liczba mężczyzn różniła się znacznie od liczby kobiet – mężczyzn było 574, kobiet 720, co uzasadniono echem spowodowanym wojną plemienną.
Działalność gospodarcza W pierwszych latach niemieckiego protektoratu zarządzanie wyspą znajdowało się w rękach Jaluit Gesellschaft, niemieckiej spółki, która w zamian za przywileje handlowe finansowała kolonizację wysp w Oceanii. Ta sama firma miała prawo do eksploatacji zasobów mineralnych na wyspie (nie odkryto wtedy jeszcze złóż fosforytów).
Pod koniec XIX wieku głównymi produktami rolnymi eksportowanymi na inne wyspy Pacyfiku były bielma, orzechy i kokosy, które uprawiano na plantacjach.
W celu wzmocnienia swojego panowania na wyspie Niemcy wybudowali szpital, zakład odsalania wody morskiej, wytwarzania energii, a język niemiecki stopniowo stawał się głównym językiem porozumiewania się.
thumb|Transport kolejowy fosforytów (1908)