Antropologia ekonomiczna – subdyscyplina antropologii społecznej i kulturowej, która zajmuje się badaniem tradycyjnych systemów ekonomicznych społeczności plemiennych i chłopskich oraz systemów współczesnych. Podstawą jest zwrócenie uwagi na fakt, że ekonomia jest znaczącą częścią kultury i społeczeństwa, a działania ekonomiczne mogą być zrozumiałe tylko w związku z powyższymi aspektami. Ekonomia nie jest wyizolowanym elementem życia społecznego, a celem antropologii ekonomicznej jest zbadanie, na ile jest wytworem społecznym i kulturowym oraz poznanie determinantów zjawisk ekonomicznych, które odrzuca klasyczna ekonomia.
Historia dyscypliny Etnolodzy we wczesnych pracach poświęconych tematyce ekonomicznej zwracali szczególną uwagę na pojęcie ekonomii w oderwaniu od szerszego kontekstu społecznego. Kładziono nacisk na zależność charakteru pracy i podziału dóbr od kontekstu systemu kulturowego danej tradycji lokalnej. Podwaliny współczesnej antropologii ekonomicznej stworzył Bronisław Malinowski, który obalił model tzw. homo oeconomicus (człowiek ekonomiczny, jednostka nastawiona na maksymalizację swoich działań). Dla Malinowskiego gospodarka stanowiła funkcjonalny aspekt kultury obok na przykład wychowania, magii, religii, sztuki prawa, ładu etc. Służyła ona zaspokajaniu ludzkich potrzeb i nie mogła być badana w oderwaniu tzw. kulturowej całości. Gospodarka stanowiąc aspekt kultury nie może zostać z niej wyodrębniona. Malinowski tworząc opisy czynności gospodarczych nie tworzy koncepcji gospodarkiKrystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1994, s. 11–12.. Innym ważnym czynnikiem tworzenia się dyscypliny była teoria daru Marcela Maussa. Mauss podobnie jak Malinowski ujmował problem w sposób holistyczny. Skupiał się głównie na aktach wymiany, które nie miały stanowić jedynie zjawisk gospodarczych, ale również miały swoje znaczenie w dziedzinie religii, prawa i moralności. Mauss nie przeprowadził całościowej analizy gospodarki pierwotnej opisując jedynie jej fragmenty w kontekście tzw. świadczeń całościowychIbidem, s. 14..
Zalążkiem rozwoju antropologii ekonomicznej były prace Raymonda Firtha oraz Melville’a Johna Herskovitsa w 1939 oraz 1940 roku. W 1952 roku praca Herskovitsa została wydana po raz drugi pod tytułem Economic anthropology. To właśnie Herskovits został uznany za ojca dyscypliny, który jako pierwszy dostrzegł różnorodność gospodarek społeczności niepiśmiennych wyodrębniając je z szerszego kontekstu kulturowego. To on wydał postulat powstania specjalistycznej dziedziny dotyczącej zróżnicowania gospodarek ludzkich. Jego zdaniem antropolodzy w swojej dotychczasowej pracy pomijali całość gospodarczej działalności ludzkiej na rzecz sfery narzędzi i sposobu wytwarzania. Herskovits stał w opozycji do dorobku Malinowskego, który miał dostarczać więcej informacji na temat innych aspektów życia otaczających sferę gospodarki niż samą gospodarkę. Celem Herskovitsa było połączenie wysiłków antropologów i ekonomistów co miało zaowocować pojawieniem się tak zwanej ekonomii porównawczej. Nowa dziedzina wiedzy nie została jednak przez badacza odpowiednio sklasyfikowana, nie została zdefiniowana ani jako poddyscyplina antropologii, ani jako nauka pomocnicza ekonomiiIbidem, s. 19–28..
Według Herskovitsa gospodarka jest czynnikiem, który kształtuje naturalne środowisko człowieka oraz przede wszystkim jest podstawowym elementem kultury. Jej podstawę stanowią zarówno potrzeby biologiczne, jak i te ukształtowane przez kulturę. Nie był jednak przedstawicielem determinizmu gospodarczego. Podstawą zjawisk gospodarczych miały być działania gospodarcze, których odpowiedników należy szukać wśród gospodarek tradycyjnych. Według Herskovitsa różnica między gospodarką tradycyjną a kapitalistyczną opiera się na stopniu, a nie rodzaju gospodarki. Nie wykształcił teorii określającej przedmiot poznania nowej dyscyplinyIdem..
Inną wizję przedstawiał R. Firth, dla którego antropologia ekonomiczna wyłoniła się naturalnie z antropologii społecznej z powodu coraz większej ilości tworzonych uogólnień na ten temat. Firth w przeciwieństwie do Herskovitsa nie widział konieczności przekształcania antropologii ekonomicznej w ekonomię porównawczą. Zdaniem Firtha zadaniem nowej dyscypliny miało być określenie jak ludzie organizują swoje działania gospodarcze żyjąc w określonym środowisku naturalnym i społecznym. Dziedzina powinna służyć analizie systemu wymiany i jej typologizacji.
Durkheim, Marks oraz antropologia marksistowska Istnieją podobieństwa i różnice w poglądach Emile’a Durkheima i Karola Marksa, które miały wpływ na tło kształtowania się dyscypliny. Zarówno jeden, jak i drugi myśliciel przyjmowali wspólne stanowisko dotyczące natury człowieka, które przypisywało mu naturę przede wszystkim społeczną. Nie przykładali uwagi do mikroekonomicznego aspektu i interesowności człowieka. Niewiele miejsca poświęcili również kulturze symbolicznej, której elementy takie jak na przykład religia, sztuka i rytuały nie miały mieć wpływu na podstawowe motywy ludzkich zachowań. Gospodarki nie definiowali jako efektu indywidualnych decyzji i działań, ale jako wytwór społeczny. Ich zdaniem ludzka świadomość kształtowała się w wyniku relacji społecznych. Nie oddzielali gospodarki od aspektów społeczeństwa, gdzie działalność gospodarcza była jego częścią. Obaj dzielili społeczeństwa na typy i stadia zgodnie z ewolucjonistyczną i historyczną strukturą.
Durkheim, w przeciwieństwie do Marksa, głosił jedność w ramach wszystkich społeczeństw o charakterze funkcjonalnym. Widział w społeczeństwie integrację i stabilnośćRichard Wilk, Lisa Cliggett, Gospodarki i kultury. Podstawy antropologii ekonomiczne, tłum. Joanna Gilewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011, s. 118–119.. Marks dostrzegał natomiast konflikty i podziały będące efektem nierówności. Czynnikiem sprawczym stosunków produkcji był według niego konflikt klasowy. Stworzył bogatą terminologię dotyczącą poszczególnych rodzajów społeczeństw. Zwrócił uwagę na zagadnienia władzy i kontroli nad zasobami. To właśnie jego poglądy były inspiracją dla wielu przedstawicieli antropologii ekonomicznej.
Głównym cechami antropologii marksistowskiej było skoncentrowanie się na problemach władzy i wyzysku oraz zainteresowanie konfliktem i zmianą. Punktem wyjścia był materialny system produkcji a przedmiotem analizy walka o władzę polityczną, jaka miała mieć miejsce między grupami społecznymi.
Krytyka antropologii marksistowskiej: Maurice Godelier, Marshall Sahlins i Marvin Harris Antropologia ekonomiczna pozostawała pod wpływem marksizmu strukturalnego. Antropolodzy, którzy zajmowali się problematyką ekonomiczną często skupiali się w swoich badaniach na sferze produkcji, a nie dystrybucji. Przedstawiciele tego nurtu podkreślali rolę, wprowadzonego przez Karola Marksa, pojęcia nadbudowy. Była to kategoria, która w przeciwieństwie do bazy nie była ściśle związana z problemem produkcji, środkami utrzymania i wymianą, a powiązana była raczej z między innymi wierzeniami religijnymi oraz rytuałami. Najważniejszym przedstawicielem tego nurtu był Maurice Godelier (autor m.in. książki Zagadka Daru). Maurice Godelier interesował się sposobem produkcji oraz w ramach ekologii kulturowej próbował zrozumieć związki, które zachodzą między środowiskiem a techniką oraz społeczeństwem. W marksizmie strukturalnym stosunki produkcji były rozumiane jako stosunki społeczne. W centrum zainteresowania stało społeczeństwo, a gospodarka stała się sposobem produkcji.
Ważną pracą dla rozwoju dyscypliny była Marshalla Sahlinsa wydana w 1972 roku. Wykazuje ona fakt kulturowego skonstruowania ekonomii. Sahlins w swojej książce Culture and Practical Reason, podobnie jak B. Malinowski, skrytykował pojęcie racjonalnego działacza (homo economicus). Sahlins z czasem odrzucił marksizm strukturalny. Stwierdził, że ta orientacja w niewystarczającym stopniu podkreślała rolę kultury i funkcjonowania społeczeństwa przedkapitalistycznegoAlan Barnard, Antropologia, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2009, s. 132–138..
Marvin Harris mimo iż pozostawał pod wpływem marksizmu uznał, że jest zbyt strukturalny. Sam skłaniał się bardziej ku materializmowi. Stanowisko, które reprezentował, redukowało kulturę do sfery czynników materialnych, które miały być zarazem jej fundamentem.
Znaczenie Karla Polanyi’ego dla rozwoju antropologii ekonomicznej Karl Polanyi zauważył, że gospodarki ludzkie nie są uniwersalne i jednorodne. Zdefiniował gospodarkę jako proces współdziałania, który służy zaspokojeniu potrzeb materialnych i jest sposobem adaptacji do środowiska. Według niego gospodarka jest podstawą społeczności, która nie może istnieć bez niej. Celem badacza miało być usytuowanie systemu gospodarczego w społeczeństwie.
Według Polanyi’ego gospodarki ludzkie różni zasada organizacji. Zaproponował więc następujący podział będący filarem antropologii ekonomicznej: 3 formy organizacjiŚwiat gospodarek ludzkich..., s. 35–70.: Wymiana odwzajemniona Redystrybucja Wymiana rynkowa (handel)
Polanyi wyróżnił również trzy typy społeczeństw ze względu na sposób gospodarowania: Pierwotne Archaiczne Nowoczesne To on zapoczątkował stosowanie wyidealizowanego podziału gospodarki na substantywistyczną i formalistyczną, który według wielu badaczy nie zawsze miał swoje odniesienie w rzeczywistości ze względu na mnogość form gospodarowania.
Perspektywa substantywistyczna i formalistyczna Dyskusja przedstawicieli tych dwóch stanowisk miała przełomowe znaczenie dla rozwoju antropologii ekonomicznej i rozwijała się w latach 60. XX wieku. Spór między substantywistami a formalistami wynikał odmiennych sposobów definiowania gospodarek.
Ujęcie substantywistyczne, inaczej definicja systemowa ekonomii, kładła główny nacisk na pojęcie dystrybucji i konsumowania środków materialnych i niematerialnych. Ekonomia ma być więc produkcją dóbr w celu zaspokojenia potrzeb zarówno biologicznych, jak i społecznych. Celem jest zaspokajanie potrzeb i wytwarzanie dóbr koniecznych do dalszej egzystencji fizycznej i społecznej. Jednostką produkcyjną nie jest człowiek, ale gospodarstwo domowe. Gospodarka jest jednym z rodzajów społecznej aktywności. Opiera się na stosunkach międzyludzkich w odniesieniu do świata ludzkich idei i wyobrażeń oraz przedmiotów. Relacje, które zachodzą między ludźmi i przedmiotami są elementem instytucji społecznych (gospodarstwo domowe, lineale, sądy, umowy). Jednostka jest uzależniona od środowiska naturalnego oraz innych jednostek. Istotą jest wymiana jaka zachodzi między ludźmi, społeczeństwem i środowiskiem naturalnym. Ten rodzaj gospodarowania byłby charakterystyczny dla społeczeństw plemiennych oraz archaicznych (inaczej tradycyjnych).
Opozycyjna perspektywa formalistyczna zwraca uwagę na jednostkę oraz to, w jaki sposób próbuje ona maksymalizować dostępne jej dobra. Podmiot opiera swoje zachowania na obliczaniu zysków i strat. Jednostka egoistycznie podąża za swoim zyskiem. Podejście formalistyczne skupia się na dokonywanych wyborach i decyzjach. Społeczeństwo jest częścią instytucji gospodarczych. Ta perspektywa miała stanowić odniesienie do społeczeństw współczesnych (kapitalistycznych), gospodarki rynkowej. Zdaniem formalistów świat, szczególnie Trzeci Świat, będzie rozwijał się zgodnie z kapitalistyczną drogą rozwoju.
Antropologia a ekonomia