Gotyk ceglany – kierunek w architekturze gotyckiej występujący w krajach basenu Morza Bałtyckiego przede wszystkim na terenie północnych Niemiec, krajów historycznych regionu bałtyckiego, jak państwo zakonu krzyżackiego czy państwo zakonu kawalerów mieczowych. Chociaż gotycka architektura ceglana była znana w wielu krajach Europy, pojęcie gotyk ceglany na pobrzeżach Bałtyku i sąsiednich regionów jest rozumiane jako odrębny kierunek w sztuce budownictwa znany od XIII do XIV wieku. W dużym stopniu uwarunkowane było to trudnym dostępem do skalnych zasobów naturalnych, stąd powszechnie na tych obszarach wypalano cegłę, ponadto do dekoracji używano rzeźby ceramicznej, kamień występował rzadko. Zasięg gotyckich budowli ceglanych w dużym stopniu pokrywa się ze strefą wpływów Ligi Hanzeatyckiej. Najlepszym tego odzwierciedleniem są miejscowości będące ważnymi portami na Bałtyku. Budowano z cegły całe zespoły miejskie wraz z obwarowaniami, bądź pojedyncze obiekty zarówno jak sakralne, jak i świeckie.

Poniższa lista uwzględnia przykładowe dzieła architektury ceglanej. Zostały tu uwzględnione zarówno budowle znaczące dla sztuki gotyckiej, jak inne przykłady (np. wiejskie kościoły), gdzie gotyk ceglany był obecny. Tłustym drukiem wyróżniono obiekty obiektywnie uznane za dzieła najwyższej klasy artystycznej i wartości historycznej, a także wpisane na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Belgia Miejscowość Zabytek Daty budowy Podstawowe informacje IlustracjaBrugiaKościół NMPXIII–XV w.Trójnawowa bazylika z długim wydzielonym poligonalnie zamkniętym prezbiterium otoczonym wieńcem kaplic. Kaplice przylegają również do korpusu nawowego. Przy prezbiterium od strony północnej wysoka na 122 m wieża. Wewnątrz m.in. Madonna – rzeźba Michała Anioła, późnogotycki tryptyk z XV w. ze sceną Zdjęcia z Krzyża, obraz Ukrzyżowanie przypisywany van Dyckowi. W kościele zostali pochowani książę Burgundii Karol Śmiały i jego żona Maria Burgundzka.center|100pxEnghienKościół Św. MikołajaXV w.Znany od 1347. Jednonawowy z transeptem i wieżą na skrzyżowaniu naw. Do nawy przylegają liczne kaplice boczne. W wieży zabytkowy carillon z 1561 liczący 51 dzwonów.center|100pxGandawaKościół Św. MarcinaXV w.Ceglany z elementami kamiennymi (wnętrze). Halowy z transeptem, trójnawowym korpusem nawowym i prezbiterium. Nawa środkowa prezbiterium zamknięta poligonalnie. Od strony północnej kamienna wieża. XVII-wieczny wystrój wnętrza.center|100pxMarcqKościół parafialnyXII w. Rozbud. XV w.Ceglano-kamienny, trójnawowy z poligonalnie zamkniętymi ramionami transeptu i prezbiterium oraz wieżą zachodnią.center|100px

Białoruś Miejscowość Zabytek Daty budowy Podstawowe informacje IlustracjaKrewozamekPocz. XIV w.Częściowo wzniesiony z kamienia, prawdopodobnie przez księcia Olgierda. Zamek miał plan nieregularnego czworoboku dwiema wieżami kwadratowymi po przekątnej. Mniejsza wieża miała 3 kondygnacje, druga większa o wysokości 25 metrów miała lochy i 4 kondygnacje. Mury miały grubość ok. 2,5 metra i wysokość 11–12 m. Miejsce podpisania unii polsko-litewskiej w 1385.center|100pxLidazamekXIV w.Zbudowany przez księcia litewskiego Olgierda na planie nieregularnego czworoboku z dwoma narożnymi wieżami o 5 kondygnacjach. Wjazd znajdował się przez most zwodzony od strony wschodniej obok wieży. Mury miały grubość od 1,5 do 2 metrów i wysokość około 12–15 metrów. Zwieńczone były krenelażem.center|100pxKamieniecwieża i pozostałości obwarowań1271-1289Wzniesione przez księcia włodzimierskiego Włodzimierza Wasylkowicza. Jedna z najstarszych ceglanych budowli na terenie dawnego księstwa litewskiego. Pierwotnie otoczona palisadą. Na dziedzińcu wokół wieży, znajdował się dwór drewniany z oficyną i budynkiem kuchni i piekarni. W obrębie drewnianego zamku znajdowała się też stajnia druga oficyna, budynek gubernatorski i spichlerz. Wszystkie te budynki, poza wieżą, były drewniane.center|100pxMirzamekPrzełom XV i XVI w.Wzniesiony przez marszałka Jerzego Iwanowicza Ilinicza. Przebudowany przez Radziwiłłów w XVI w. Zamek ma plan czworoboku. Składa się z murów obwodowych z ośmiobocznymi basztami, do których od wewnątrz z dwóch stron przylegają budynki mieszkalne. Elewacje baszt są zdobią liczne blendy. Należy do listy światowego dziedzictwa UNESCO.center|100px

Dania Miejscowość Zabytek Daty budowy Podstawowe informacje Ilustracja ÅrhusKatedraKoniec XV w. – XVI w.Trójnawowa bazylika z transeptem i poligonalnie zamkniętym prezbiterium, z nawami bocznymi nakrytymi dachami poprzecznymi. Od strony zachodniej kwadratowa wieża z aneksami po bokach. Wnętrze kryje cenne dzieła sztuki, m.in. ołtarz, dzieło Bernta Notkego z przedstawieniem Sacra Conversazione, barokowe organy, epitafia wyk. przez Thomasa Quellinusa, gotyckie malowidła ścienne.center|100pxKościół NMPok. 1250 – 1500Dawny kościół Dominikanów. Jednonawowy z prostokątnym chórem, kaplicami bocznymi i wieżą zachodnią, która przylega od strony północnej fasady. Elewacje zachodnia, wschodnia oraz kaplic tworzą ściany z blendami zdobione schodkowymi szczytami. Wewnątrz m.in. ołtarz gł. późnogotycki tryptyk, wiązany z warsztatem Clausa Berga, z przedstawieniem Kalwarii i figurkami świętych.center|100pxHaderslevKościół NMPok. 1350 – 1440Trójnawowa bazylika z wydzielonym prezbiterium od wschodu i prostokątną kruchtą od strony zachodniej. Wewnątrz m.in. brązowa chrzcielnica z XV w., organy z 1652 r. liczne epitafia z XVIII w.center|100pxOdenseKatedra św. KanutaWzniesiona przez Kanuta IV, króla Danii w stylu romańskim. Obecna, gotycka trójnawowa bazylika o jednolitym układzie przestrzennym; prezbiterium nie jest wydzielone (wewnątrz jest podwyższone, poprzedza je ciąg schodów), flankowane jest nawami bocznymi. Od strony zachodniej kwadratowa wieża. Wnętrze nakryte jest sklepieniem krzyżowym. W prezbiterium wielki późnogotycki poliptyk, dzieło Clausa Berga, z licznymi scenami o tematyce chrystologicznej. Pośrodku sceny wielofigurowe z Pasji Chrystusa ułożone w czterech rzędach.center|100pxRibeKatedraWzniesiona w XII-XIII w. z tufu, piaskowca i granitu (w stylu romańskim), przebudowana później na ceglaną bazylikę.Trójnawowa bazylika z transeptem, prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą, kaplicami przy nawach bocznych oraz dwoma wieżami flankującymi nawę główną poprzedzającymi nawy boczne i kaplice. Zachował się romański portal z XII w. Wewnątrz m.in. fragmenty gotyckiej polichromii, XIV-wieczna chrzcielnica brązowa, ambona z XV w. organy z XVII w.center|100pxRoskildeKatedraXII-XIII w.Trójnawowa bazylika z transeptem, prezbiterium z obejściem zamkniętym półkoliście i dwuwieżową fasadą zachodnią. Cenny wystrój wnętrza tworzą m.in. tryptyk antwerpski z 1515 r., gotycki nagrobek tumbowy Małgorzaty I, barokowe organy. W katedrze spoczywają m.in. Harald Sinozęby (+987), Swen Widłobrody (+1014), Krzysztof Bawarski (+1484), Chrystian III Oldenburg (+1559), Fryderyk II Oldenburg (+1588), Chrystian IV Oldenburg (+1648), Fryderyk VI Oldenburg (+1839), Fryderyk VIII Duński (+1912), Chrystian IX Duński (+1906), Chrystian X Duński (+1947), Fryderyk IX Duński (+1972), Ingrid Bernadotte (+2000). Należy do listy światowego dziedzictwa UNESCO.center|100px

Estonia Miejscowość Zabytek Daty budowy Podstawowe informacje Ilustracja Tartu (Dorpat)KatedraXV w.Niegdyś trójnawowa bazylika z wydzielonym poligonalnie zamkniętym prezbiterium i dwoma wieżami zachodnimi. Zniszczona podczas I wojny północnej, obecnie w ruinie. Znajduje się pod opieką muzeum Uniwersytetu w Tartu.center|100pxKościół Św. JanaPocz. XIV w.Trójnawowa bazylika z wydzielonym poligonalnie zamkniętym prezbiterium i wieżą zachodnią. Zachowała się gotycka dekoracja z terakoty, m.in. fryzy arkadowe i czwórlistne. Zachodni portal zdobią wnęki z terakotowymi figurkami Chrystusa jako Maiestas Domini (na szczycie wimpergi) i świętych.center|100px

Finlandia Miejscowość Zabytek Daty budowy Podstawowe informacje IlustracjaHämeenlinnaZamek HämeXIV i XV w. na miejscu dawniejszego kamiennego zamkuWzniesione na planie regularnego czworoboku z dwoma mieszkalnymi wieżami, otoczony obwarowaniami i szańcami m.in. kamienną basztą.center|100pxTurkuKatedra Trójnawowa bazylika z poligonalnie zamkniętym prezbiterium z ambitem. Od strony zachodniej masywna kwadratowa wieża. Niewielkie okna nawy głównej i chóru umieszczone wysoko. Wnętrze nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Wystrój gł. z XIX w. Niegdyś siedziba powstałego w 1300 biskupstwa, obecnie kościół gminy luterańskiej.center|100px

Holandia Miejscowość Zabytek Daty budowy Podstawowe informacje IlustracjaAmsterdamOude KerkWzniesiony w XIII wieku, poświęcony w 1306, rozbudowywany w XV w.Trójnawowa bazylika z licznymi kaplicami. Powierzchnia świątyni – 3300 m². Charakterystyczny dla Niderlandów układ dachów naw (dachy poprzeczne z trójkątnymi szczytami) Prezbiterium zamknięte wielobocznie. Elewacje o dużych ostrołukowych oknach z maswerkami. Wnętrze kryje sklepienie drewniane. Od strony zachodniej wysoka wieża z XVI w. z 37 dzwonowym carillonem. Wewnątrz m.in. organy z 1704 r.center|100px DelftOude Kerk (Kościół Św. Jana)1246-XIV/XV w.Typowy dla Holandii nieregularny plan. Trójnawowa bazylika z poligonalnie zamkniętym prezbiterium i kaplicami bocznymi. Nawy nakryte są osobnymi dachami dwuspadowymi, zaś wnętrze drewnianym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Od strony zachodniej masywna wieża. Wewnątrz typowy dla kościołów kalwińskich skromny wystrój wnętrza. Spoczywają tu m.in. Piet Hein (+1629), Jan Stalpaert van der Wiele (+1630), Maarten Tromp (+1653), Regnier de Graaf (+1673), Johannes Vermeer (+1675), Hendrick Cornelisz van Vliet (+1675), Anthonie Heinsius (+1720), Anton van Leeuwenhoek (+1723)center|100pxNieuwe Kerk (Kościół NMP i Św. Urszuli)XIV–XV w.Wielka trójnawowa bazylika (korpus nawowy o ośmiu przęsłach) z transeptem i poligonalnie zamkniętym prezbiterium (4 przęsła) z obejściem i kwadratową wieżą zachodnią, która w górnej części przechodzi w oktogon. Wysoka jest na 104 m. Na wieży zawieszony jest 37 dzwonowy carillon. Mauzoleum książąt z rodu Oranje. Spoczywają tu m.in. Wilhelm I Orański (+1584), Maurycy Orański (+1625), Fryderyk Henryk Orański (+1647), Wilhelm II Orański (+1650), Wilhelm IV Orański (+1752), Anna Hanowerska (+1759), Wilhelmina Pruska (+1820), Wilhelm I (+1843), Wilhelm II (+1849), królowa Wilhelmina (+1964), królowa Juliana (+2004), książę Bernhard (+2004).center|100pxGoesKościół Św. Marii MagdalenyXV w.Pięcionawowy kościół z szerokim transeptem (każde ramię liczy po 4 przęsła) i poligonalnie zamkniętym prezbiterium z obejściem. Oprócz cegły jako elementu konstrukcyjnego i dekoracyjnego użyto kamienia (pasiaste rzędy ceglano-kamienne na elewacjach zewnętrznych). Wnętrze nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym.center|100pxGoudaKościół Św. JanaXV w.Trójnawowa bazylika z transeptem i poligonalnie zamkniętym prezbiterium z obejściem i kaplicami przy nawach, jedna z największych w północnych Niderlandach. Okna zdobią witraże powstałe między 1530-1603. Wewnątrz m.in. tryptyk z XVI w. pędzla Dircka Barendsza z przedstawieniami wątków z życia Marii.center|100px.GroningenKościół Św. Marcina1245-XV w..Trójnawowa hala o pięcioprzęsłowym korpusie nawowym (nawy boczne kryte dachami poprzecznymi) oraz wysokim prezbiterium zamkniętym poligonalnie, otoczone ambitem. Wnętrze nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Od zachodu masywna wieża (Martinitoren) (wys. 97 m.) z renesansowym hełmem. Wewnątrz kryje carillon. Wewnątrz kościoła m.in. organy z 1691-1692center|100pxZeerijpKościół Św. JakubaXIV–XV w.Jednonawowy z transeptem i wielobocznym prezbiterium. Obok kościoła wolnostojąca dzwonnica. Elewacje zewnętrzne jak wewnętrzne w całości z cegły. Przykład kościoła wiejskiego na terenie Niderlandów.center|100px

Litwa