mały|Sobór św. Michała Archanioła w Sitce, wzniesiony dla misji rosyjskiej na Alasce. Jej działalność stanowiła początek rozwoju prawosławia na kontynencie amerykańskim Kościół Prawosławny w Ameryce (ang. Orthodox Church in America, OCA) – jeden z Kościołów prawosławnych, działający na terytorium Stanów Zjednoczonych, Kanady, Meksyku oraz Australii. Jego zwierzchnikiem jest metropolita całej Ameryki i Kanady Tichon (Mollard)Archbishop Tikhon elected Metropolitan of All American and Canada, zaś funkcję katedry metropolitalnej pełni sobór św. Mikołaja w Waszyngtonie.
Liczbę placówek duszpasterskich Kościoła szacuje się na 550A. Matreńczyk, USA: Policzono prawosławnych, Przegląd Prawosławny, nr 11 (305), ISSN 1230-1078, s. 42; sam Kościół podaje liczbę 700J. Matusiak, A History and Introduction of the Orthodox Church in America. Kościół podzielony jest na 12 jednostek terytorialnych (11 diecezji oraz egzarchat) i trzy diecezje etniczne. Według R. Robersona liczy milion wiernychR. Roberson, Chrześcijańskie..., s. 101, jednak podawane są zarówno dane wyższe, jak i znacznie niższe (nawet 100 tys. wiernych). Kościół Prawosławny w Ameryce jest Kościołem o mieszanym składzie etnicznym, jednak udział poszczególnych narodowości w nim pozostaje przedmiotem dyskusji. Zdaniem E. Lowiga zdecydowaną większość jego wiernych stanowią osoby pochodzenia ukraińskiego (lub rusińskiego)The Ukrainian..., s. 209, które jednak uważają się w pierwszej kolejności za AmerykanówThe Ukrainian..., s. 214.
Kościół Prawosławny w Ameryce jest kontynuatorem tradycji misji prowadzonych na kontynencie amerykańskim przez Rosyjski Kościół Prawosławny. Od niego też otrzymał w 1970 r. autokefalię. Akt ten nie został uznany przez wszystkie Kościoły prawosławne; o ile nie jest przez nie podważana ważność sakramentów udzielanych w OCA ani kanoniczność święceń poszczególnych kapłanów, przedmiotem sporu jest jego status kanoniczno-prawny i stosunek do innych struktur prawosławnych działających na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady. W I połowie XXI w. Kościół Prawosławny w Ameryce jest uznawany za kanoniczną Cerkiew autokefaliczną przez Rosyjski Kościół Prawosławny, Gruziński Kościół Prawosławny, Bułgarski Kościół Prawosławny, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny oraz Kościół Prawosławny Czech i Słowacji.
Historia Rosyjska misja prawosławna na Aleutach i Alasce mały|św. Herman z Alaski mały|Kaplica Świętych Sergiusza i Hermana z Wałaamu na wyspie Spruce, miejsce pochówku św. Hermana z Alaski W końcu XVIII w. Rosyjski Kościół Prawosławny rozpoczął prowadzenie misji na terytorium Alaski oraz Wysp Aleuckich. Pierwszymi misjonarzami byli mnisi z Monasteru Wałaam z kierownikiem misji archimandrytą JoazafemG. A. Grey, Portrety świętych Ameryki, Warszawska Metropolia Prawosławna, Warszawa 2003, ss. 16–17. Duchowni ci zostali nakłonieni do udania się na Alaskę przez podróżnika Grigorija Szelichowa, jednego z kolonizatorów tego obszaruM. Stokoe, ks. L.Kishkovsky, Orthodox Christians in North America 1794–1994, rozdz. I.
Mnisi dotarli do celu 24 września 1794 r., przypływając na wyspę Kodiak po trwającej 293 dni podróży z Petersburga. Rozpoczęli misję wśród etnicznych mieszkańców Alaski, odnosząc natychmiastowe sukcesy (w niewielu przypadkach byli przyjmowani nieprzychylnie, jak hieromnich Juwenaliusz, zamordowany przy próbie ewangelizacji). Znaczna liczba nawróconych wywołała konieczność organizacji systemu administracji i szkół cerkiewnychD. Pospielovsky, The Russian Orthodox Church under the Soviet regime 1917–1982, t. II, s. 279. 19 czerwca 1796 r. w obrębie eparchii irkuckiej został powołany wikariat kodiacki, na czele którego miał stanąć jako biskup pomocniczy eparchii irkuckiej archimandryta Joazaf. Jego chirotonia miała miejsce 10 kwietnia 1799 r. w Irkucku, jednak w drodze powrotnej hierarcha zginął w czasie burzy morskiej. Żaden biskup nie został mianowany na jego miejsce; w 1811 r. Świątobliwy Synod Rządzący Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego ostatecznie zlikwidował wikariat, pozostawiając misję bez hierarchicznego nadzoru. Znaczącym utrudnieniem dla pracy misyjnej stał się również konflikt między mnichami a rosyjskimi kolonizatorami; zakonnicy wielokrotnie apelowali do rosyjskiej administracji o lepsze traktowanie rdzennych mieszkańców Alaski, zmuszanych przez Rosjan do ciężkiej pracy. W 1800 r. dyrektor Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej, koordynującej działalność kolonizacyjną, Aleksandr Baranow, uwięził mnichów i zabronił im kontaktów z miejscową ludnością. Działalność misyjną kontynuował jedynie mnich German (Herman). Opuścił on Kodiak i zamieszkał samotnie na wyspie Spruce, wśród Aleutów, gdzie pozostał do śmierci w 1837 r..
W 1823 r. Świątobliwy Synod Rządzący skierował do pracy na Alasce dobrowolnie zgłaszającego się do tej misji ks. Iwana Wieniaminowa-Popowa. Przybył on do miasta Unalaska 29 czerwca 1824 r.Biography of St. Innocent of Alaska. Duchowny ten, w czasie piętnastu lat pracy na Aleutach i Alasce, dokonał szeregu przekładów katechizmu i Ewangelii Mateusza na lokalne języki. W 1840 r. został postrzyżony na mnicha i pod nowym imieniem Innocenty został biskupem Kamczatki, Kuryli i Aleutów, zwierzchnikiem wszystkich prawosławnych struktur na kontynencie amerykańskim. Jego siedzibą był Nowoarchangielsk, gdzie w 1848 r. został wyświęcony sobór św. Michała Archanioła. Drugim duchownym zaangażowanym w tym czasie w działalność misyjną był ks. Jakow Niecwietow.
Od 1852 r. siedzibą eparchii obejmującej obszar działania misji rosyjskiej był Jakuck, zaś w Nowoarchangielsku powołano wikariat. W 1868 r. arcybiskup Innocenty został przeniesiony na katedrę moskiewską. Mimo tego nie przestawał angażować się w rozwój działalności misyjnej w Ameryce Północnej, organizując Syberyjski Komitet Misyjny, który miał zajmować się jej koordynowaniem na obszarach dalekiej Syberii, Alaski i na Dalekim Wschodzie (rosyjska misja prawosławna w Chinach oraz w Japonii). Komitet rekrutował duchownych i świeckich chętnych do pracy dla Cerkwi na Alasce, gwarantując im wypłatę regularnego wsparcia finansowego przez 10 lat, a następnie możliwość powrotu do Rosji i przyznanie specjalnej emeryturyD. Pospielovsky, The Russian Church..., t. II, ss. 279–280. Między rokiem 1867 a 1870 Rosjanie rozszerzyli zakres działalności i powołali do życia pierwsze parafie prawosławne w pozostałych stanach USA: w San Francisco i w Nowym JorkuD. Pospielovsky, The Russian Church.., t. II, s. 280. W 1872 r. siedziba biskupa wikariusza odpowiedzialnego za pracę w Ameryce została przeniesiona do San Francisco, co miało związek ze sprzedażą Alaski przez Rosjan rządowi USAM. Stokoe, ks. L.Kishkovsky, Orthodox Christians in North America 1794–1994, rozdz. II. Do tego czasu misjonarze nawrócili ok. 12 tys. rdzennych mieszkańców Aleutów i Alaski.
Przełom XIX i XX wieku zmienił strukturę etniczną rosyjskiego wikariatu; w tym okresie Rosyjski Kościół Prawosławny znacząco zmodyfikował również priorytety pracy misyjnej. Kapłani prawosławni zaczęli prowadzić pracę misyjną wśród greckokatolickich emigrantów z Galicji, Rusi Węgierskiej i Bukowiny, pozyskując tym samym (od 1894 do początku lat 30. XX wieku) od ok. 90 tys. D. Pospielovsky, The Russian Church..., t. II, ss. 280–281The Ukrainian Religious Experience. Tradition and the Canadian Cultural Context, ss. 114–116 do nawet 200 tys. nowych wiernychB. Wójtowicz-Huber: "Ojcowie narodu". Duchowieństwo greckokatolickie w ruchu narodowym Rusinów galicyjskich (1867–1918). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 178. .. Znaczącą postacią w procesie konwersji grekokatolików był były kapłan tego wyznania, który przyjął prawosławie – ks. Alexis TothG. A. Grey, Portrety świętych Ameryki, ss. 49–52.
Powstały również parafie przeznaczone dla prawosławnych emigrantów z Bałkanów i Bliskiego Wschodu. W związku z tym praca ukierunkowana na nawracanie ludów rdzennych została w dużej mierze zarzucona. Natomiast ogólna liczba wiernych wzrosła o blisko kilkaset tysięcy osób. Były to osoby różnej narodowości, co doprowadziło do powstania w USA pierwszych wieloetnicznych parafii prawosławnych.
Archieparchia amerykańska mały|Działalność ks. Aleksego Totha odegrała kluczową rolę w nawróceniach greckokatolickich emigrantów do USA na prawosławie, a tym samym w rozwoju przyszłego autokefalicznego Kościoła amerykańskiego W 1898 r. biskupem Aleutów i Alaski został Tichon (Bieławin). Uzyskał on od Świętego Synodu zgodę na powołanie samodzielnej eparchii o nazwie Grecki Prawosławny Kościół Wysp Aleuckich i AmerykiD. Pospielovsky, The Russian Church..., s. 281. W 1905 struktura ta uzyskała rangę archieparchii z dwoma wikariatami: w Nowym Jorku i na Alasce. Od tego roku w Nowym Jorku rezydował również arcybiskup Tichon. Zainicjował on tłumaczenie większości tekstów liturgicznych na język angielski i wprowadził go do liturgii w wielu parafiach. W tym samym roku w obrębie archieparchii rosyjskiej powstała misja serbska pod kierownictwem archimandryty Sebastiana (Dabovicia). Tichon planował również powstanie eparchii greckiejM. Stokoe, ks. L.Kishkovsky, Orthodox Christians in North America 1794–1994, rozdz. IV. W 1907 arcybiskup Tichon zorganizował I Wszechamerykański Sobór duchowieństwa i świeckich. W liście do Świętego Synodu twierdził, że tworzone w Stanach Zjednoczonych struktury wykraczają poza przewidziane dla nich ramy misji i prosił o utworzenie autonomicznego Kościoła Prawosławnego w Ameryce z językiem angielskim jako liturgicznym i kalendarzem nowojuliańskim jako obowiązującym. Najwyższym organem administracyjnym Kościoła według planów Tichona miał być Sobór Wszechamerykański, złożony z delegatów duchownych i świeckich.
Realizację tych zamierzeń uniemożliwiły problemy wywołane przez etniczną różnorodność archieparchii. Część prawosławnych narodowości greckiej, żyjących we wschodnich stanach USA wystąpiła z archieparchii, powołując niekanoniczny Helleński Wschodni Kościół Chrześcijański. W 1913 r., już po tym, gdy arcybiskupa Tichona zastąpił na katedrze arcybiskup Platon (Rożdiestwienski), konferencja serbskiego duchowieństwa w jurysdykcji rosyjskiej zapowiedziała powołanie własnej eparchii w ramach Serbskiego Kościoła PrawosławnegoD. Pospielovsky, The Russian Church..., s. 282. Z kolei w 1908 r. arcybiskup Płaton wyświęcił biskupa Teofana, pierwszego hierarchę narodowości albańskiej, inicjując powstanie w jurysdykcji rosyjskiej odrębnych parafii albańskojęzycznych. Znacząco powiększała się również ilość pierwotnie greckokatolickich parafii etnicznie ukraińskich, które przechodziły do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (108 placówek duszpasterskich między rokiem 1907 a 1917 r.). Od 1916 r. istniał kanadyjski wikariat archieparchii.
Po rewolucji październikowej W 1917 arcybiskup Eudokim (Mieszczerski) wyjechał na Sobór Lokalny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, z którego nie wrócił, przyłączając się do ruchu Żywej Cerkwi. W 1919 r. II Wszechamerykański Sobór wybrał na jego następcę dotychczasowego locum tenens, biskupa Aleksandra (Niemołowskiego) (kopia z Internet Archive). W 1920 r. jego wybór potwierdził patriarcha moskiewski Tichon. Równocześnie archidiecezja straciła dotychczasowe roczne wsparcie finansowe udzielane przez Cerkiew Rosyjską (185 tys. rubli od momentu powołania diecezji i 550 tys. w 1916 r.)D. Pospielovsky, The Russian Church..., s. 283.