Albityty – nazwa skały o dwojakim znaczeniu, zbudowanej głównie z albitu (An0-10).
Pierwsze z nich, to leukokratyczne skały magmowe, natomiast drugi rodzaj albitytów, to skały metamorficzne powstałe na drodze pneumatolizy i metasomatozy sodowej. Nazwa nawiązuje do składu mineralogicznego.
Charakterystyka Zarówno magmowe jak i penumatolityczne albityty odznaczają się barwą szarą do prawie białej oraz bezładną lub lekko kierunkową teksturą.
Skład mineralny Główny skład mineralny reprezentują albit (An0-10) oraz kwarc. W złożu na Sardynii stwierdzono kilka generacji kwarcu. Jako że miejscami kwarc przeważa nad albitem, szczególnie wypełniając szczeliny i spękania, oznaczono go jako młodszy, powstały na skutek końcowych przemian metasomatyczno-hydrotermalnych. Wraz z kwarcem, w ostatnim stadium, stwierdzono także mikroklin i oligoklaz, wypełniające spękania. Poza skaleniami i kwarcem stwierdzono także chloryty, epidot, allanit, tytanit, śladowo K-skalenie, biotyt, cyrkon i minerały ilaste. Chloryt i minerały ilaste uważa się już za wtórne fazy, ponieważ częstym zjawiskiem w opisywanej skale jest chlorytyzacja biotytu. Pozostałe minerały ilaste to kaolinit i montmorillonit, szczególnie częste w młodszych żyłach. Są wskaźnikiem przejawów retrogresji. Tytanit oraz cyrkon są w głównej mierze minerałami reliktowymi, ale i również zdarzają się fazy autigeniczne, a w szczególności tytanit w asocjacji z biotytem. Z badań nad inkluzjami zawartymi w kwarcu można wywnioskować, iż rzeczywiście stanowi od najmłodsza fazę mineralną, gdyż roztwory zamknięte w inkluzjach nie są genetycznie związane z albityzacją.
Geneza Skały te (metamorficzne) powstają na drodze przemian metasomatyczno-pneumatolitycznych skał granitoidowych w wyniku działania roztworów pomagmowych m.in. według poniższych reakcji: Na[AlSi3O8] • Ca[Al2Si2O8] + Na+ + H4SiO4 = 2Na[AlSi3O8] + Al3+ + Ca2+ + 4OH- Ca[Al2Si2O8] + 2Na+ + 4SiO2(aq) = 2Na[AlSi3O8] + Ca2+ (Na0,3Ca0,7)[AlSi3O8] + Na+ + SiO2(aq) + H2O = Na[AlSi3O8] + Czo + H+
Albityty występują również w skałach ultramaficznych wraz z jadeitem. Obecność albitytów w tych strefach jest przejawem retrogresywnych zmian, jakim został poddany kompleks skalny przy wynoszeniu z głębi Ziemi. Sód został doprowadzony najprawdopodobniej poprzez dostanie się do metamorfizowanego kompleksu wody morskiej. W tych strefach albityty współwystępują z eklogitami, niebieskimi łupkami glaukofanowymi i serpentynitami.
Pneumatolityczne złoża albitytowe Złoża albitytów zalicza się do złóż pneumatolitycznych wysokotemperaturowych. Charakterystyczne są zmiany skał otaczających. Gazowa geneza złóż jest potwierdzona charakterem wrostków gazowo ciekłych i chemizmem minerałów tych złóż. Do najważniejszych dwóch typów złóż pneumatolitycznych należą: złoża albitytowe (wcześniejsze, wysokotemperaturowe z roztworów alkalicznych w utworach zmetasomatyzowanych) złoża grejzenowe (późniejsze, niższe temperatury z roztworów kwaśnych).
Powstają w wyniku metasomatozy skał magmowych w wyniku oddziaływania gorących gazowych roztworów pomagmowych. Typowy jest proces metasomatozy sodowej (fenityzacja). Doprowadzenie Na2O do skał pierwotnych (granitów, rzadko wapieni). Powstały minerały alkaliczne: egiryn, ribeckit, albit. Skały te w niektórych przypadkach mają charakter alkalicznych sjenitów lub fenitów albitowo-egiynowych. W stadium początkowym metasomatozy mają też charakter potasowy (granity mikroklinowe). W stadium głównym rozwoju geosynklin związane są z normalnymi i skrajnie kwaśnymi granitami. W stadium końcowym rozwoju geosynklin związane są z alkalicznymi granitami występującymi w głębokich strefach rozłamowych. Obszary występowania złóż albitytowych są wydłużone linijnie, podobnie jak rozłamy i pęknięcia. Przeobrażone skały alkaliczne nazywane są często fenitami od norweskiego okręgu Fen, gdzie zostały po raz pierwszy opisane. Złoża tego typu występują w górnych częściach skał magmowych lub w apofizach i w ich nadkładzie. Mineralizacja często jest strefowa w pionie: w spągu granity biotytowe z mikroklinem, plagioklazem, kwarcem, wyżej granity dwumikowe z mikroklinem, plagioklazem, nad nimi granity albitowe z mikroklinem, albitem, kwarcem, albityty główne z albitem, kwarcem, muskowitem i mikroklinem, w stropie grejzeny z muskowitem i kwarcem
Występowanie W Polsce skały te znane są głównie na Pogórzu Izerskim i w Górach Izerskich. Nazywane były leukogranitami i leukognejsami. Na świecie znane są głównie z Rosji, z Włoch – na Sardynii, z Gwatemali (Montagua), Birmy, Czech i in.
Zastosowanie Są źródłem rzadkich pierwiastków takich jak niob, tantal, cyrkon, tor, lit, beryl i ziemie rzadkie.
Bibliografia Gabzdyl W., Geologia złóż, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1999 Harlow, G. E., 1994, Jadeitites, albitites, and related rocks from the Motagua Fault Zone, Guatemala: Journal of Metamorphic Geology, v. 12, p. 49–68. Harlow G.E., Sisson B.V., Avé Lallemant H.G., Sorensen S.S., High-pressure, metasomatic rocks along the Motagua Fault Zone, Guatemala, IGCP 433 Workshop and 2nd Italian-Latin American Geological Meeting: The Motagua Suture Zone in Guatemala, Ciudad de Guatemala, January 28, 2002 Harlow G.E., Sorensen S.S., Jade (Nephrite and Jadeitite) and Serpentinite: Metasomatic Connections, International Geology Review, Vol. 47, 2005, p. 113–146. Palomba M., Geological, mineralogical, geochemical features and genesis of the albitite deposits of Central Sardinia (Italy), Rendiconti Seminario Facoltà Scienze Università Cagliari Supplemento Vol. 71 Fasc. 2 (2001) Polański A., Geochemia i surowce mineralne, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1988 Żaba J., Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Wyd. Videograf II, Chorzów 2006
Kategoria:Skały metamorficzne Kategoria:Skały magmowe Kategoria:Surowce mineralne