Załęże () – część oraz dzielnica Katowic, położona w północno-zachodniej części miasta, nad Rawą. Graniczy z Osiedlem Tysiąclecia, Dębem, Śródmieściem, Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią, Osiedlem Witosa i miastem Chorzów.

Jest to jedna z najstarszych części miasta, której początki sięgają XIII wieku. Do końca XVIII wieku Załęże miało charakter rolniczy, kiedy to zaczęło rozwijać się górnictwo węgla kamiennego oraz hutnictwo żelaza i cynku, co umożliwiło m.in. szybki wzrost liczby ludności. Głównymi zakładami przemysłowymi, mający istotny wpływ na rozwój osady była, kopalnia „Kleofas” oraz huta „Baildon”. 15 października 1924 roku Załęże stały się jedną z dzielnic Katowic. Po upadku głównych zakładów przemysłowych na początku XXI wieku Załęże stanowi w głównej mierze ośrodek usługowo-mieszkalny z rozwiniętą bazą kulturalną – mają tu swoją siedzibę dwa teatry: Gry i Ludzie oraz Żelazny, a także centrum rozrywki Punkt 44.

Głównym ciągiem komunikacyjnym Załęża jest ulica Gliwicka, wzdłuż której charakterystycznym, krętym przebiegiem od katowickiego Śródmieścia do granicy z Chorzowem ciągnie się znaczna część zabudowy dzielnicy, w tym kamienice i familoki pochodzące z przełomu XIX i XX wieku, a także budynki mieszkalne i usługowe zbudowane po II wojnie światowej. Do najcenniejszych budowli w Załężu należą neogotycki kościół pw. św. Józefa i załęski pałac, będący pozostałością założenia folwarcznego. Załęże jest skomunikowane dzięki autostradzie A4 i Drogowej Trasie Średnicowej biegnącej przez Załęże, a także międzynarodowej linii kolejowej E 30 i linii tramwajowej Katowice – Chorzów-Batory. Dzielnica ma powierzchnię 3,39 km² (2,05% powierzchni miasta) i pod koniec 2020 roku liczyło 8589 mieszkańców.

Geografia Położenie mały|Kościół św. Józefa z lotu ptaka (2026) Załęże jest jedną z 22 dzielnic Katowic o numerze 7, znajdującą się w grupie dzielnic północnych. Położona jest ona w północno-zachodniej części miasta. Graniczy od północy z Osiedlem Tysiąclecia i Dębem, od zachodu z miastem Chorzów (z dzielnicą Chorzów-Batory), od południa z Osiedlem Witosa i Załęską Hałdą-Brynowem częścią zachodnią, a od wschodu z katowickim Śródmieściem.

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Załęże znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, która jest fragmentem Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Pod względem historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.

Granice Załęża biegną następująco: Od północy – środkiem koryta Rawy pomiędzy ulicą ks. J. Gałeczki w Chorzowie a ulicą F.W. Grundmanna w Katowicach, Od wschodu – wzdłuż dawnego śladu bocznicy do huty „Baildon” od Rawy (obecnie ulice F.W. Grundmanna i M. Goeppert-Mayer) w kierunku stacji kolejowej Katowice, gdzie na wysokości wiaduktu kolejowego nad ulicą Mikołowską skręca w kierunku południowo-zachodnim i biegnie wzdłuż linii kolejowej do ulicy Kochłowickiej (autostrady A4); granica ta okala teren lokomotywowni od północy i zachodu w ciągu linii kolejowej nr 656, Od południa – od wiaduktu nad ulicą Kochłowicką (autostradą A4) nad linią kolejową nr 656 wzdłuż południowej strony tej drogi do ulicy F. Bocheńskiego, gdzie granica skręca w kierunku północnym i biegnie wschodnią stroną tej ulicy do linii kolejowej nr 137; granica ta wzdłuż tej ulicy jest niejednorodna i okala od wschodu budynki przy ulicy F. Bocheńskiego 56, 64, 64a, 66, 90, 92, 94 i 100, w tym zespół zabudowy szybu „Wschodniego II”; granica dalej zmienia swój kierunek na zachodni i biegnie wzdłuż linii kolejowej do granicy miasta z Chorzowem, Od zachodu – granica stanowi jednocześnie granicę miasta Katowice z Chorzowem; biegnie ona na zachód od ulicy J. Piechy w Katowicach i równolegle do ulicy P. Wysockiego w Chorzowie.

Historycznie gmina Załęże od północy graniczyła z Dębem, od wschodu początkowo z Bogucicami, a później z Kuźnicą Bogucką, Katowicami i Brynowem, od południa z Ligotą i Kochłowicami, a od zachodu z Hajdukami. Granice kształtowały się następująco: Od północy – wzdłuż Rawy i przez zabudowę kompleksu huty „Baildon”, Od wschodu – w pobliżu dawnego śladu toru bocznicy huty „Baildon” i na południe wzdłuż ulicy Przodowników do skrzyżowania z ulicą Brygadzistów, Od południa – wzdłuż ulicy Brygadzistów i dalej na zachód przez Las Załęski, Od zachodu – wzdłuż współczesnej granicy miasta Katowice z Chorzowem.

Geologia i gleby Obszar Załęża położony jest w niecce górnośląskiej, który ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Strop karbonu kształtuje się na poziomie 220–240 m n.p.m. Wychodne utworów pochodzących z górnego karbonu znajdują się w wyżej położonej części Załęża, w rejonie węzła autostrady A4 z ulicą F. Bocheńskiego. Są to iłowce, mułowce i węgiel kamienny warstw załęskich i orzeskich.

Pozostały obszar Załęża pod względem utworów powierzchniowych zbudowany jest z materiałów pochodzących z kenozoiku. Obszar w dolinach Rawy i dawnego dopływu (potok Osiek; obecnie Rów Wujek, biegnący w rejonie obecnej wschodniej granicy Załęża) o szerokości 250–350 m zbudowany jest z najmłodszych materiałów – to pochodzące z holocenu mułki, piaski i żwiry rzeczne. Osady rzeczne z holocenu w dolinie Rawy sięgają do głębokości 6 metrów. Pozostały obszar Załęża to pochodzące z plejstocenu eluwia glin zwałowych. Od lat 2006–2007 obszar Załęża, głównie ze względu na zaniechanie eksploatacji węgla kamiennego, jest górniczo uspokojony i nie występują tu szkody górnicze.

Gleby na terenie Załęża uległy silnej antropopresji wskutek rozwoju osadnictwa i działalności przemysłowej, przez co znaczny jest tu udział gleb inicjalnych. Występują tu głównie gleby antropogeniczne, wytworzone z glin zwałowych. Klasyfikowane gleby na terenie Załęża posiadają IV klasę bonitacyjną. Są skażone metalami ciężkimi (ołowiem, kadmem i cynkiem), spowodowanymi emisją zanieczyszczeń, zwłaszcza przemysłowych i ze spalania węgla.

Rzeźba terenu thumb|Ulica P. Pośpiecha; po lewej stronie sztucznie utworzony nasyp (2014)

Według jednostek morfologicznych większość Załęża położona jest w Obniżeniu Rawy, które ciągnie się wzdłuż doliny Rawy. Jest ono głęboko wcięte (ponad 100 m) w utwory karbońskie i stanowi dno doliny wraz z terasą plejstoceńską. Południowa część dzielnicy znajduje się natomiast na obszarze Wzgórz Kochłowickich, które charakteryzują się spłaszczonymi wzniesieniami i rozciętymi lokalnie głębokimi dolinami. Obszar Załęża charakteryzuje się niewielkim zróżnicowaniem powierzchni, która jest w dużej mierze przekształcona na skutek antropopresji, zwłaszcza w formie hałd i nasypów dróg komunikacyjnych – głównie kolejowych (średnio 3,0–4,5 m) i drogowych: na ul. Kochłowickiej, Jana Pawła II i Pośpiecha (wysokość ostatniego nasypu dochodzi do 6 m). Na zmianę rzeźby terenu w Załężu istotną rolę odgrywają procesy niwelacji, sedymentacji oraz osiadania różnych materiałów.

Powierzchnia Załęża obniża się w kierunku północno-wschodnim, w kierunku Rawy, wraz z jej biegiem. Najniżej położony punkt w Załężu to koryto Rawy (około 260 m n.p.m.), a najwyższy to ulica Kochłowicka na skrzyżowaniu z ulicą Żeliwną (około 285 m n.p.m.). Średnio Załęże we wschodniej części jest położone na wysokości 265 m n.p.m. (skrzyżowanie ulicy Gliwickiej z ulicą P. Pośpiecha, okolice Szkoły Podstawowej nr 20 i pałacu załęskiego). Wyżej znajduje się zachodnia część – skrzyżowanie ul. Gliwickiej i Wiśniowej położone jest na wysokości 270 m n.p.m., a osiedle Kolonia Mościckiego w najwyższym leży na wysokości 275 m n.p.m.

Najwyższym wzniesieniem w historycznych granicach gminy Załęże jest Cisowa Góra (zwana także Komarzym Szczytem) o wysokości 338,8 m n.p.m., którego kulminacja znajduje się w Lesie Załęskim, na zachód od zabudowy Załęskiej Hałdy. Jest ostańcem denudacyjnym zbudowanym ze skał górnego karbonu.

Klimat Klimat Załęża w niewielkim stopniu różni się od warunków klimatycznych panujących w całych Katowicach. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze, jak i lokalne, a także przez działalność człowieka (np. efekt miejskiej wyspy ciepła). Na klimat Załęża w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne z przewagą nad wpływami kontynentalnymi oraz sporadycznie docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego. Średnia roczna temperatura zanotowana na stacji w katowickim Muchowcu w wieloleciu 1961–2005 wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem był wówczas lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (−2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966–2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów w skali roku w wieloleciu 1951–2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60–70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200–220 dni. Dominują wiatry zachodnie i południowo-zachodnie, o średniej prędkości 2,4 m/s.

Wody powierzchniowe i podziemne mały|lewo|Rawa na wysokości ulicy Żelaznej; widok w kierunku zachodnim (2024)

Powierzchnia Załęża położona jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Rzeka ta na terenie Załęża biegnie z zachodu na wschód, ma w całości uregulowany przebieg i jest obwałowana. Stanowi ona odbiornik oczyszczonych i surowych ścieków oraz wód opadowych. W latach 1992–2002 udział wód obcych (ścieków komunalnych i przemysłowych) wynosił około 70%, przez co powodowało głębokie zaburzenia naturalnego przepływu wody. W Załężu Rawa ma jeden dopływ – Rów Wujek, biegnący wzdłuż wschodniej granicy dzielnicy. Nie ma natomiast tutaj żadnych zbiorników wodnych oraz osadników.

Sieć hydrologiczna na terenie Załęża uległa dużym przekształceniom w wyniku trwającej urbanizacji i industrializacji. Wcześniej istniało szereg cieków, w tym Osiek (stanowił wschodnią granicę Załęża), potok Obrocki (przez staw na terenie kopalni „Kleofas” płynął w kierunku północno-wschodnim) i potok biegnący wzdłuż obecnej ulicy F. Bocheńskiego, wpływający do stawu kuźniczego. Już w XVI wieku na Rawie istniało szereg stawów spiętrzeniowych, które służyły kuźniom, były wykorzystywane jako rybniki, a także miały zapobiegać powodziom. Staw załęski, obecnie nieistniejący, powstał pod koniec XV wieku.

Pod względem warunków hydrogeologicznych wyróżnia się czwartorzędowe i karbońskie piętro wodonośne. Poziom czwartorzędowy w utworach związany jest z osadami luźnymi piaszczysto-żwirowymi oraz piaszczysto-pylastymi osadami międzymorenowymi, rzeczno-lodowcowymi i rzecznymi. Jest to poziom nieciągły, lokalnie rozdzielający się (osady glin zwałowych) na dwie lub trzy warstwy wodonośne. Piętro wodonośne karbonu górnego zbudowane jest z wodonośnych piaskowców górnośląskiej serii piaskowcowej i serii paralicznej. Na obszarze całych Katowic, z uwagi na eksploatację węgla kamiennego, wody poziomu karbońskiego zostały zdrenowane do najgłębszych poziomów eksploatacyjnych.

Przyroda i ochrona środowiska thumb|Tereny zieleni nieurządzonej przy ulicy Gliwickiej i ulicy św. Jana Pawła II