Stowarzyszenie Autorów ZAiKS

thumb|Siedziba ZAiKS-u – zabytkowy pałacyk znany pod nazwą „Dom pod Królami”, dawn. Biblioteka Załuskich przy ul. Hipotecznej 2 (róg Daniłowiczowskiej w Warszawie odbudowany przez ZAiKS z ruin w latach 60.) mały|Zarząd ZAiKS-u podczas Zjazdu Delegatów 27.06.2022 mały|Zjazd Delegatów ZAiKS-u 27.06.2022 Stowarzyszenie Autorów ZAiKS (Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych) – polska organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi twórców. Zajmuje się zbieraniem dla twórców wynagrodzeń autorskich od podmiotów, które wykorzystują utwory. Do założycieli ZAiKS-u należeli Stanisław Ossorya-Brochocki, Julian Tuwim, Jan Brzechwa, Antoni Słonimski, Anda Kitschman oraz kilkunastu innych autorów teatralnych i kabaretowych. Członkami ZAiKS-u są przedstawiciele wielu dziedzin twórczości, takich jak muzyka poważna i rozrywkowa, poezja, proza, dramat, teksty piosenek i scenariuszy, choreografia, fotografia, grafika, inne sztuki plastyczne, a także nauka, publicystyka i architektura. ZAiKS wykonuje zbiorowe zarządzanie autorskimi prawami majątkowymi w odniesieniu do utworów członków Stowarzyszenia oraz innych uprawnionych, których prawami zarządza na podstawie umowy o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi (powierzenia praw) lub na innych podstawach przewidzianych w statucie i przepisach prawa. ZAiKS jest członkiem i współzałożycielem Międzynarodowej Konfederacji Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów () oraz Europejskiego Zrzeszenia Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów ().

Status prawny ZAiKS jest zrzeszeniem osób fizycznych, twórców, których twórczość jest przedmiotem prawa autorskiego. Od początku swojej działalności, tj. od 1918 roku, ma formę prawną stowarzyszenia i posiada osobowość prawną. Działa m.in. na podstawie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach. oraz ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi.. Nie prowadzi działalności zarobkowej, może jednak prowadzić działalność gospodarczą służącą realizacji celów statutowych, w zakresie ustalonym przez Zjazd Delegatów. Stowarzyszeni w ZAiKS-ie twórcy samodzielnie określają swoje cele, programy działania oraz struktury organizacyjne. mały|Zjazd Delegatów ZAiKS-u 27.06.2022 Stowarzyszenie Autorów ZAiKS jest zarazem organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Funkcjonowanie ZAiKS-u reguluje statut uchwalony przez jego członków. Obszarem działania Stowarzyszenia Autorów ZAiKS jest Rzeczpospolita Polska i terytoria innych państw, a jego siedzibą – Warszawa. ZAiKS jest zarejestrowany w Krajowym Rejestrze Sądowym pod numerem KRS 0000037327. Członkowie ZAiKS-u wybierają spośród siebie władze Stowarzyszenia: radę, zarząd i jego prezydium, komisję rewizyjną i sąd koleżeński. W początkowym okresie stowarzyszenie to nosiło nazwę Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych, skąd pochodzi skrót ZAiKS.

Cele i zadania statutowe Głównymi celami statutowymi ZAiKS-u są: ochrona praw autorskich, w szczególności zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi, działanie na rzecz rozwoju twórczości, doskonalenie jej ochrony, zwłaszcza w związku z rozwojem nowych technologii, a także działalność socjalna na rzecz jego członków.

Ochrona praw autorskich sprawowana przez ZAiKS obejmuje różnorodne formy pomocy autorom zrzeszonym w Stowarzyszeniu i ich następcom prawnym w realizowaniu przysługujących im praw, jak również autorom w nim niezrzeszonym i zagranicznym – w zakresie zawartych umów. Do podstawowych zadań Stowarzyszenia należy w związku z tym zawieranie umów i dochodzenie odpowiedzialności z tego tytułu, a w szczególności dochodzenie wynagrodzeń autorskich i opłat należnych twórcom, inkasowanie, dzielenie i wypłata autorom należnych im wynagrodzeń autorskich i opłat.

Do zadań statutowych Stowarzyszenia, o szerokiej i długookresowej perspektywie należy zwłaszcza:

podejmowanie i prowadzenie wszelkich działań zmierzających do doskonalenia prawa autorskiego i różnorodnych form promowania działalności twórczej; występowanie przez Stowarzyszenie z wszelkiego rodzaju inicjatywami zmierzającymi do podniesienia efektywności ochrony autorskich praw majątkowych we współpracy z organami państwowymi, rządowymi i samorządowymi, z organizacjami twórców i innymi stowarzyszeniami sprawującymi zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi (prawami pokrewnymi), związkami zawodowymi twórców, jak również z wydawcami powierzającymi Stowarzyszeniu zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi; udział w międzynarodowych organizacjach ochrony praw autorskich; tworzenie funduszów celowych przeznaczonych na rozwój twórczości, jej ochronę i popularyzację.

Działalność o charakterze socjalnym na rzecz członków Stowarzyszenia przejawia się w podejmowaniu różnych form samopomocy koleżeńskiej, w szczególności w prowadzeniu Domów Pracy Twórczej.

Zgodnie ze statutem Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, a dochód z tej działalności służy realizacji celów statutowych. Stowarzyszenie, gospodarując majątkiem, działa głównie na zasadach samofinansowania, pokrywając koszty działalności i zobowiązania z posiadanych środków i uzyskiwanych przychodów. Źródłami środków finansowych są m.in. składki i inne świadczenia członkowskie oraz potrącenia na pokrycie kosztów zbiorowego zarządzania, a także potrącenia na działalność o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym. Zasady dokonywania potrąceń od przychodów z praw oraz zasady repartycji określają regulaminy uchwalane przez Zebranie Delegatów.

ZAiKS jako organizacja zbiorowego zarządzania Podstawę funkcjonowania ZAiKS-u jako organizacji zbiorowego zarządzania stanowią: 1) Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zwłaszcza art.104) i akty wykonawcze, a w szczególności zezwolenie właściwego ministraZezwolenie Ministra Kultury i Sztuki, stanowiące podstawę działania ZAiKS-u jako organizacji zbiorowego zarządzania w rozumieniu Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wydane zostało w dniu 1 lutego 1995, a następnie zmienione decyzją z dnia 23 października 1998 i decyzją z dnia 28 lutego 2003, ostatnia jego publikacja zawarta jest w Monitorze Polskim z 2009, Nr 21, poz. 270. , 2) umowy cywilne z autorami i ich następcami prawnymi i 3) umowy z zagranicznymi organizacjami ochrony praw autorskich o wzajemnej reprezentacji.

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS jako organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i ich ochrony spełnia szczególne ustawowe funkcje. Należy do nich zwłaszcza udzielanie zezwoleń użytkownikom na korzystanie z utworów z repertuaru członków ZAiKS-u, a w niektórych przypadkach – z utworów wszystkich twórców z całego świata bez względu na ich przynależność do Stowarzyszenia. ZAiKS zajmuje się także inkasowaniem należnych wynagrodzeń autorskich (tzw. tantiem).

Zezwolenia udzielane przez ZAiKS na korzystanie z utworów przybierają formę umów licencyjnych, w których określono dozwolone pola eksploatacji i stawki wynagrodzeń. Stawki te wynikają z tabeli wynagrodzeń autorskich, jednolitej dla wszystkich użytkowników utworów w skali ogólnopolskiej. Stowarzyszenie Autorów ZAiKS, wykonując funkcje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, zajmuje się na ujednoliconych zasadach inkasem, dzieleniem i wypłatą wynagrodzeń autorskich – zarówno twórcom zrzeszonym w Stowarzyszeniu, twórcom, którzy powierzyli swoje prawa pod ochronę, oraz ich następcom prawnym, jak i twórcom zagranicznym. W ostatnim wymienionym przypadku podstawą działania ZAiKS-u są umowy z zagranicznymi organizacjami zbiorowego zarządzania. Analogiczne funkcje spełnia ZAiKS także wobec twórców, którzy nie powierzyli ZAiKS-owi ochrony swoich praw autorskich, lecz wobec których ZAiKS występuje jako ustawowy reprezentant, albo na zasadzie .

W związku z dochodzeniem praw autorskich ZAiKS-owi, jako organizacji zbiorowego zarządzania, przysługują szczególne uprawnienia i przywileje takie, jak:

legitymacja procesowa, czyli prawo występowania do sądów w imieniu twórców; roszczenie informacyjne, czyli prawo żądania udzielenia przez użytkownika twórczości określonych informacji i wglądu do dokumentów; domniemanie zarządu (brak konieczności udowadniania reprezentacji konkretnego twórcy); prawo składania wniosków o ściganie karne podmiotów naruszających prawa autorskie.

ZAiKS zapewnia więc ochronę utworów zarówno własnych członków stowarzyszenia, jak i autorów, którzy powierzyli swe utwory pod ochronę. Prawami twórców zagranicznych zarządza na podstawie umów o wzajemnej reprezentacji. Stowarzyszenie spełnia istotne funkcje nie tylko w stosunku do twórców, lecz i do użytkowników utworów. ZAiKS zwalnia bowiem użytkowników z obowiązku poszukiwania autora każdego utworu, a tym samym – także z ustawowej odpowiedzialności za naruszenie prawa autorskiego. Tak więc na realizowane bieżąco funkcje ZAiKS-u (podobnie, jak organizacji zbiorowego zarządzania w innych krajach) składają się: udzielanie użytkownikom utworów zgody na ich eksploatację w imieniu autorów, których liczba sięga tysięcy; inkasowanie od użytkowników wynagrodzeń dla autorów; podział zainkasowanych od użytkowników wynagrodzeń i ich przekazywanie autorom.

Współpraca międzynarodowa Na początku 2015 r. ZAiKS wiązało około 130 umów z zagranicznymi organizacjami reprezentującymi prawa twórców na całym świecie. ZAiKS na terytorium Polski reprezentuje prawa autorów z krajów takich jak Surinam, Azory, Burkina Faso i obszar Antarktydy. Według ZAiKS-u, stowarzyszenie to reprezentuje na terytorium RP niemal 98% światowego repertuaru.

ZAiKS jest członkiem Europejskiego Zrzeszenia GESAC (Europejskie Zrzeszenie Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów z siedzibą w Brukseli). Zrzesza ono 36 – w tym 3 mają status obserwatora – europejskich stowarzyszeń autorskich z krajów Unii Europejskiej, Norwegii i Szwajcarii, reprezentujących blisko 800 tys. autorów lub posiadaczy praw w dziedzinie muzyki, sztuk graficznych i plastycznych, dzieł literackich, dramatycznych i audiowizualnych oraz wydawców muzycznych. Jego celem jest wspieranie i rozwój działalności prawnej, ekonomicznej i kulturowej członków – zwłaszcza wobec instytucji Unii Europejskiej. W skali świata GESAC reprezentuje 43 334 organizacje członkowskie ze 178 państw (co stanowi 97% ogółu), chroniących prawa ogółem 1 027 644 posiadaczy praw autorskich (ponad 2,7 mln udzielonych w skali świata licencji o wartości ponad 5,1 mld euro – według danych z 2013 roku).

ZAiKS jest też członkiem międzynarodowej organizacji BIEM, powołanej do doskonalenia zarządzania prawami w zakresie nagrań i reprodukcji mechanicznej. Skalę działalności Stowarzyszenia wyraża liczba chronionych ponad 350 tys. utworów odtwarzanych średnio w ciągu dnia i zasób 22 milionów chronionego repertuaru należącego do ponad dwu i pół miliona twórców z kraju i z zagranicy.

Struktura Na strukturę organizacyjną Stowarzyszenia Autorów ZAiKS składają się: Władze Stowarzyszenia, Sekcje Stowarzyszenia oraz Biuro Stowarzyszenia (Dyrekcja Generalna i jednostki terenowe)Stowarzyszenie Autorów ZAiKS, Statut Stowarzyszenia Autorów ZAiKS (w brzmieniu uchwalonym na Sprawozdawczym Zebraniu Delegatów w dniu 17 czerwca 2024 roku), Warszawa 2024, s. 1–29, [online] https://app.zaiks.org.pl/media/bhleses5/statut_2024-jednolity-002.pdf [dostęp 9 lutego 2026].. Do władz Stowarzyszenia należą: Zebranie Delegatów, Zarząd Stowarzyszenia, Komisja Rewizyjna, Rada Stowarzyszenia oraz Sąd Koleżeński.

Biuro Stowarzyszenia kierowane jest przez Dyrektora Generalnego. Dyrektor Generalny uczestniczy – z głosem doradczym – w posiedzeniach Zarządu Stowarzyszenia i Rady Stowarzyszenia. Biuro działa na podstawie regulaminu uchwalanego przez Zarząd i odpowiada za bieżącą realizację celów Stowarzyszenia oraz nadzór nad działalnością operacyjną, w tym nad strukturami terenowymi i licencjonowaniemStowarzyszenie Autorów ZAiKS, „Struktura ZAiKS-u”, [online] https://www.zaiks.org.pl/o-nas/struktura-zaiks-u [dostęp 29 lipca 2025]..

Władze Stowarzyszenia Zebranie Delegatów