Wieniawa (Bawola Głowa, Bawół, Bavolina Caput, Caput Bawola, Caput Bubalum, Pierstynia, Ząbrza Głowa, Zubrza Głowa) – polski herb szlachecki pochodzenia morawskiego, noszący zawołanie Wieniawa. Przekazy legendarne umieszczają początki tego herbu w XI wieku, jednakże najstarsza znana pieczęć z tym herbem pochodzi z 1382 roku. Był najbardziej rozpowszechniony na ziemi poznańskiej, łęczyckiej, sieradzkiej, lubelskiej i sandomierskiej oraz w księstwie oświęcimskimNazwy oboczne, zawołania i występowanie za: .
Spośród ponad 200 rodów używających Wieniawy największe znaczenie uzyskali: Broniszowie, Długoszowie, Leszczyńscy, Zubrzyccy, a na Litwie Białozorowie i Jundziłłowie.
Opis herbu Oto opis współczesny, stworzony z uwzględnieniem zasad blazonowania zaproponowanych przez Alfreda Znamierowskiego:
W polu złotym żubrza głowa czarna z kołem złotym w nozdrzach.
Klejnot: pół ukoronowanego lwa złotego z szablą w prawej łapie..
Labry: Czarne, podbite złotem.
Historia
Opisy historyczne Jan Długosz, w swoich Klejnotach pisze: co tłumaczy się na:
Bartosz Paprocki w Herbach rycerstwa polskiego podaje opis jako:
oraz:
Opis podany przez Kaspra Niesieckiego jest o wiele bardziej drobiazgowyKasper Niesiecki, Herbarz, t. IX, s. 301–302.:
a później o klejnocie:
Najwcześniejsze wzmianki 1382 r. – pieczęć Piotra Drzeczkowskiego z Morkowca 1388 r. – pieczęć Macieja, Filipa oraz Wincentego Drzeczkowskich z Morkowca 1389 r. – zapiska sądowa
Chorągiew z herbem Wieniawa Jana z Obiechowa brała udział w bitwie pod Grunwaldem.
Mimo że Wieniawici nie uczestniczyli w akcie adopcji herbowej w trakcie unii w Horodle, to już w XV wieku herb pojawił się na Litwie.
Legenda herbowa Kacper Niesiecki podaje następującą legendę: Morawska wersja legendy herbowej Pernsteinów podana przez B. Paprockiego w „Zwierciadle sławnego Margrabstwa Morawskiego” (1593) jest bardzo podobna, z tą różnicą, iż bohater nazywał się Věňava i był węglarzem, któremu król czeski za ów wyczyn nadał szlachectwo i ziemię w okolicy późniejszego zamku Pernštejn.
Etymologia Istnieje kilka przekazów tłumaczących genezę nazwy herbu odwołaniami do legendy herbowej. Marcin Bielski uważał, że nazwa Wieniawa pochodzi witki, którą Łastek żubrowi wsadził w nozdrza. Natomiast Szymon Okolski stawiał dwie hipotezy. Według pierwszej, nazwa herbu pochodzi od imienia rycerza. Druga mówi, że gdy rycerz przyprowadzał księciu żubra, krzyczał w języku morawskim Wien haw, co znaczy pójdź sam.
Oficjalne stanowisko nauki, wyrażone przez heraldyka Józefa Szymańskiego mówi, że Wieniawa jest zawołaniem i nazwą nierozpoznaną. Heraldyk zamieszcza tę opinię jako własną, przytaczając też stanowiska etymologów. Według Brucknera nazwa ta może pochodzić od słowa wian, oznaczającego miotełkę z liści, albo też może być pochodzenia topograficznego. Bawola Głowa, Bawoł, Ząbrza Głowa, Żubrza Głowa są nazwami obrazowymi. Caput Bawola, Bawolina Caput, Caput Babalum to łacińskie nazwy obrazowe. Pierstyna to obca nazwa topograficzna.
Herbowni Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.
Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla. Jest to dotychczas najdłuższa lista herbownych (265 nazwisk). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Wieniawa. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę.
Albinowicz, Albinowski, Anferowicz.
Bambelski, Bedelański, Bedleński, Bedliński, Będzieński, Białłozor, Białozor, Białozór, Blandowski, Bobbe, Boczkowski, Bodzanta, Bodzenta, Bodzęta, Bognar, Bognarewicz, Bognarowicz, Bolko, Borejka, Borejko, Boreyko, Bosuta, Bożkowski, Brachowski, Brodnicki, Brodowicki, Brodowski, Brodzikowski, Bronisz, Bronowski.
Chabielski, Chadziewicz, Cherubin, Chlewiński, Chmielewski, Chmielowski, Chrzczonowicz, Ciświcki, Czermieński, Czermiński, Czernikowski, Czerwiński.
Denkowski, Denowski, Derżko, Długosz, Długoszewski, Długoszowski, Dorf, Dowejko, Drzeczkowski, Dynowski, Dziczkowicz, Dziekanowski, Dzierzko, Dzierzkowicz, Dzierżkowicz.
Elgot
Frąckiewicz, Frykacz.
Gadziewicz, Gajdziewicz, Gamza, Gliczmer, Gliwicz, Godziewicz, Gogolthil, Gołuchowski, Gorbacki, Gorzycki, Gosławski, Gozdzielski, Gozdziewski, Gozdzikowski, Grabowski, Gromadzki, Gryniewicz.
Hadziewicz, Harasimowicz, Harasimowicz-Broniuszyc, Hordziejewicz, Huczyński, Hulewicz.
Janwicz, Jatowt, Jatowtowicz, Jundził, Jundziłł.
Kalita, Karkiewicz, Karmiński, Karniński, Kaweczyński, Kawęczyński, Klimaszewski, Klityński, Kłodnicki, Kolbus, Kopsowicz, Koruna, Kosowicz, Kossowicz, Kossowski, Koszewicz, Kozienicki, Kozinicki, Krakowiński, Krukowski, Kucharski.
Lastek, Lenartowski, Leskiewicz, Leszczyński, Leśkiewicz, Lgocki, Libiszewski, Libiszowski, Lichowski, Linck, Lingk, Linke, Lubatyński, Lubieszowski, Lubiński, Lubiszewski, Lubomeski, Lubomęski.
Łabiszewski, Łastek, Łubiński, Łukaszewicz.
Magnuszewski, Makacewicz, Malawski, Malcherowicz, Mankszyc, Markowski, Marszałkowski, Marszewski, Mąszyk, Mążyk, Mendwid, Mężyk, Miąciński, Miączyński, Michalski, Michałowski, Mierzejewski, Mierzejowski, Mierzwiński, Milewicz, Montwid, Montwit, Montywid.
Narecki, Narewicz, Narewski, Narkiewicz, Narkowicz, Niedzielski, Nieprowski, Niewieski.
Obichowski, Obidiowski, Obiechowski, Obiedło, Odyński, Okryński, Ostrowąski, Owczarski.
Passowicz, Pawłowski, Pągowski, Pella, Pełka, Persztein, Płonkowski, Pobikrowski, Pohl, Połujan, Porycki, Pracki, Pruszecki, Pruszkowski, Przybysławski, Puchała, Pułjan, Pułjanowski.
Radzikowski, Ragoza, Rahoza, Rakowski, Rawdowicz, Rylski, Ryłło, Ryło.
Sanczalski, Sawicki, Skrzetuski, Sleński, Slesiński, Sleszyński, Słabosz, Słaboszewicz, Słoński, Sługocki, Służewski, Snopek, Snopkowicz, Soczołowski, Spargalth, Sprzednicki, Srzednicki, Stabiński, Staboszewicz, Starunow, Strzałkowski, Strzembosz, Sulencki, Sulęcki, Sulikowski, Szabliński, Szafarowicz, Szafranowicz, Szednicki, Szlagier, Szlażewicz, Szlencewicz.
Śleński, Ślesiński, Śleszyński, Średnicki, Śrzednicki.
Tabor, Tarnowski, Torosowicz, Toroszowicz, Tszyrski, Turosowicz, Turoszowicz, Twardawa, Twardowa, Twardowski.
Wayski, Węgierski, Wierciński, Wierszycki, Wierzbnowski, Wildziewicz, Wiłodziewicz, Wirszycki, Wiśniewski, Witoszyński, Wojecki.
Zadorski, Zawadziński, Zebrowski, Zembrowski, Zubrzycki.
Żebrowski, Żodkiewicz, Żotkiewicz, Żubr.
Według Kaspra NiesieckiegoLista pochodząca z XVIII wieku. herbem posługiwały się rodziny: Bedleński, Białozor, Bognarewicz, Brodnicki, Bronisz, Chmielewski, Ciświcki, Czermiński, Długosz, Dierzkowicz, Elgot, Hadziewicz, Jundziłł, Leszczyński, Libiszewski, Mężyk, Miącińśki, Narkiewicz, Obichowski, Perszten, Ryło, Słabosz, Szczepanowski, Śleński, Ślesiński, Węgierski, Wieniawski, Wojski, Zadorski, Zebrowski.
Znane osoby pieczętujące się herbem Wieniawa Wieniawici, mimo małej liczby herbownych, wydali dużo sławnych ludzi, często w obrębie jednej rodziny.
Jan z Obichowa – kasztelan śremski, wiódł chorągiew własną rodu Wieniawitów w bitwie pod Grunwaldem Dobiesław Puchała – rycerz, husyta, uczestnik bitwy pod Grunwaldem, Koronowem, starosta gniewkowski, starosta bydgoski, protoplasta rodu Puchała. Mikołaj Chabielski – (ur. XVI w., zm. po 1615), zawodowy żołnierz, artylerzysta, pisarz polityczny Stanisław Leszczyński (1677–1766) – król Polski Maria Leszczyńska – księżniczka, córka Stanisława I Leszczyńskiego, żona Ludwika XV Burbona, króla Francji Piotr Jakub Bronisz – marszałek konfederacji warszawskiej Jan Roman Bronisz – podczaszy kaliski Jan Długosz – historyk Bolesław Wieniawa-Długoszowski – generał Wojska Polskiego Andrzej Leszczyński – prymas Polski i Litwy, kanclerz wielki koronny Andrzej Leszczyński (wojewoda brzeskokujawski) – wojewoda brzeskokujawski Bogusław Leszczyński – podskarbi i podkanclerzy koronny (protestant) Rafał Leszczyński (zm. 1441), podkomorzy kaliski, starosta generalny Wielkopolski, protoplasta rodu Leszczyńskich Rafał Leszczyński – wojewoda brzeski i kasztelan śremski (protestant) Rafał Leszczyński – wojewoda bełski (” papież kalwinów „ w Polsce) Rafał Leszczyński – starosta wschowski, podstoli koronny, starosta generalny Wielkopolski, podskarbi wielki koronny Wacław Leszczyński – wojewoda kaliski, kanclerz wielki koronny Wacław Leszczyński – biskup warmiński, prymas Polski Władysław Leszczyński (zm. 1657), biskup kijowski i biskup nominat chełmiński
Wieniawa poza granicami Korony i Litwy Morawy
Herbem bardzo podobnym do Wieniawy pieczętowała się czeska możnowładcza rodzina Perszteinów (czes. Pernštejnové, niem. von Pernstein) pochodząca z Moraw. Perszteinowie byli w posiadaniu tytułu hrabiowskiego. Szczyt znaczenia rodzina ta osiągnęła w XVI wieku, kiedy byłą najsilniejszym rodem szlacheckim w Królestwie Czech. Ród ten wymarł po mieczu w 1631, a po kądzieli w 1646.
Związek z herbem Pomian
Według legendy przytaczanej między innymi przez Niesieckiego za Janem Długoszem, Pomian jest uszczerbionym herbem Wieniawa:
Wedle tej legendy natomiast, Pomian pochodzić ma od wyrażenia Pomni nań, użytego w odniesieniu do bratobójcy (Pomnij na niego, czyli na zabitego brata), bądź też od pomienienia herbu Wieniawa.
Występowanie w heraldyce terytorialnej
Wieniawici nie byli zbyt licznym rodem herbowym. Mimo to, herby niektórych (głównie wielkopolskich) miejscowości wskazują na pamięć o swoich dawnych właścicielach.
Według Kaspra Niesieckiego, herb województwa kaliskiego pierwotnie przedstawiał tylko czerwono-srebrną szachownicę. Zwycięstwo wojewody kaliskiego herbu Wieniawa upamiętniono, dodając głowę żubra do herbu województwa. Zygmunt Gloger w Geografii ziem dawnej Polski pisał, że herbem woj. kaliskiego była Wieniawa tj. głowa żubra w koronie, z pierścieniem, przechodzącym przez nozdrza, na polu w szachownicę z barwy białej i czerwonej ułożonem. Do dzisiaj tego herbu używa powiat kaliski. Pośrednio do Wieniawy nawiązywał też herb województwa łódzkiego w II Rzeczypospolitej, gdzie herb województwa kaliskiego był jednym z godeł. Ponadto herbu województwa kaliskiego używali też w swoich herbach królowie: Władysław Jagiełło, Władysław Warneńczyk, Kazimierz Jagiellończyk i Jan I Olbracht.
Niemal niezmienionego herbu Wieniawa używają: Dynów i gmina Czermin.
Herby używające Wieniawy w połączeniu z innymi godłami Do Wieniawy nawiązują też następujące herby:
Herb Leszna łączy Wieniawę Leszczyńskich, Sulimę Sułkowskich i Topór Tęczyńskich. Herb powiatu leszczyńskiego przedstawia na tarczy czerwono-zielonej, dwudzielnej w słup godło Wieniawy. Gmina Przygodzice używa herbu łączącego ze sobą Wieniawę Gołuchowskich i Leszczyńskich oraz Trąby Radziwiłłów. Herb gminy Mykanów przedstawia tarczę trójdzielną, na której w lewym, dolnym polu jest herb Wieniawa. Herb gminy Gołuchów łączy Wieniawę i Pogoń Litewską. Herb gminy Popów przedstawia herb Wieniawa pomiędzy dwoma rzekami.
Projekty herbów W 1928 r. Sejmik Krajowy Poznański uchwalił herb województwa poznańskiego – orła piastowskiego z herbu województwa poznańskiego I Rzeczypospolitej z tarczą na piersi z herbem województwa kaliskiego I Rzeczypospolitej. Herb ten jednak nie uzyskał zatwierdzenia.