thumb|Jedna z kart Kroniki Henryka Łotysza Termin literatura estońska odnosi się do tekstów pisanych i mówionych w języku estońskim i tworzonych przez estońskich pisarzy w kraju i na emigracji.
Począwszy od XIII w. (od czasów krucjat północnych) aż po uzyskanie przez Estonię niepodległości w 1918 r., obszar tego państwa znajdował się pod obcym panowaniem: początkowo Danii, potem Niemiec, Rzeczypospolitej, Szwecji, a wreszcie Rosji. W efekcie nie powstały żadne rodzime instytucje (np. kancelarie książęce czy dwory lokalnych możnowładców), które zainteresowane byłyby krzewieniem piśmiennictwa w języku estońskim. Piśmiennictwo użytkowe, świeckie bądź religijne, powstawało w ciągu tego czasu w języku dominującej kultury (niemieckiej, szwedzkiej czy rosyjskiej) lub po łacinie. Tym też należy wyjaśnić fakt, iż pierwsze estońskie teksty pisane powstały względnie późno i aż XIX w. piśmiennictwo estońskie było ubogie i mało zróżnicowane.
Rozwijała się natomiast literatura ludowa przekazywana ustnie, choć informacje na jej temat (np. odnośnie do doboru form poetyckich, metryki, charakterystycznych motywów itp.) są raczej skąpe i w większości przypadków odnoszą się dopiero do stanu z XIX w. Bogactwo ustnej literatury ludowej zostało w estońskiej tradycji piśmienniczej wykorzystane w ograniczonym stopniu, bowiem punktem odniesienia dla kształtującej się literatury estońskiej był raczej dorobek poetów i pisarzy tworzących na ziemiach estońskich w języku niemieckim. Tym niemniej tradycje ludowe stały się inspiracją do spisania przez Friedricha Reinholda Kreutzwalda eposu Kalevipoeg (Syn Kaleva, 1803–1882), który odegrał ogromną rolę w procesie powstawania i formowania wśród Estończyków nowoczesnej świadomości narodowej.
W czasach najnowszych najpopularniejszymi i najczęściej tłumaczonymi za granicą pisarzami estońskimi są Jaan KrossJaan Kross na google.books. oraz Jaan KaplinskiJaan Kaplinski na google.books..
Historia literatury estońskiej Początki thumb|Gramatyka estońska z 1637, autorstwa Heinrich Stahla Pierwocin pisanej literatury estońskiej należy szukać w okresie średniowiecza. Teksty z tego najwcześniejszego okresu są jednak wyjątkowo nieliczne, a ponadto przeważnie bardzo krótkie. Najstarszym zapisem, wiązanym z językiem estońskim są fragmenty łacińskojęzycznej Kroniki Henryka Łotysza, zatytułowanej O początkach Liwonii (łac. Originates Livoniae). Sama kronika uważana jest za najstarsze znane źródło pisane dotyczące historii terenów dzisiejszej Estonii i Łotwy. W tekst kroniki zostały wplecione estońskie nazwy miejscowe, nazwy osobowe, imiona bóstw, pojedyncze słowa oraz fragmenty zdań. Powstała na dworze duńskiego króla Waldemara II Księga posiadłości duńskich (łac. Liber Census Daniae) z 1241, zawiera estońskie nazwy miejscowe i osoboweThe Development of Written Estonian By George Kurman ..
Znakomita większość najstarszych estońskich tekstów ma charakter religijny. Ich autorami byli w głównej mierze duchowni, wywodzący się przede wszystkim ze środowiska Niemców bałtyckich. Ze względu na fakt, iż dla autorów tych tekstów język estoński nie był językiem ojczystym, ich poziom językowy nie jest najwyższy. thumb|Biblia estońska (1739) Najstarszym zwartym tekstem w języku estońskim są tzw. modlitwy z Kullamaa, datowane na okres między 1524 a 1528 r.Aspects of Altaic Civilization By Denis Sinor . Zawierają one rękopiśmienne teksty podstawowych, najczęściej używanych modlitw, Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo, Wierzę w BogaJ. Lewandowski, Historia Estonii, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002, s. 66.. Za pierwszą drukowaną książkę estońską uchodzi katechizm, wydany przez biskupa Ozylii Jana Kyvela (Kõvela) w 1517 r. Niestety, katechizm ten nie zachował się do naszych czasów. Nie zachował się również wydany w 1525 r. w Lubece modlitewnik, w którym znalazły się objaśnienia pisane po estońsku, łotewsku i litewsku. Ocalały natomiast fragmenty kolejnego estońskiego tekstu drukowanego: dwujęzycznego, niemiecko-estońskiego przekładu katechizmu, który przygotowany został przez S. Wanradta i J. Koella i wydany w 1535 r. Ważnym tekstem jest również Domowa książka podręczna dla Księstwa Estońskiego w Liwonii (niem. Hand- und Hausbuch für das Fürstenthumb Esthen in Liffland), 1632–1638J. Kolbuszewski, Literatura estońska, [w:] Dzieje literatur europejskich, t. 2, cz. 2, s. 392. napisana przez Heinricha Stahla i zawierająca paralelnie zestawione teksty estońskie i niemieckie. Stahl jest również autorem wydanej w 1637 r. na potrzeby duchownych niemieckojęzycznej gramatyki języka estońskiegoDictionary of Languages By Andrew Dalby; s. 182 .. Niemiecki pastor, Reiner Brocmann (1609–1647), nauczyciel greki w gimnazjum w Tallinnie, jest autorem kilku utworów poetyckich pisanych w języku estońskim, w tym pierwszego estońskiego wiersza: napisanego w 1637 r. utworu Carmen Alexandrinum Esthonicum ad leges Opitij poeticas compositum. Nowy Testament został przełożony na język võro w 1686 r., natomiast na dialekt północnoestoński w 1715 r. Pierwszy pełny przekład Pisma Świętego – Biblia Antona thora Hellego – ukazał się w roku 1739 pod redakcją pastora Antona thora Hellego (1683–1748).
Niemieckojęzyczna literatura, tworzona przez pisarzy z kręgu arystokracji Niemców bałtyckich miała niemały wpływ na rozwój literatury estońskiej również w późniejszym czasie. Punktem odniesienia dla twórców estońskich były m.in. pisane w języku niemieckim kroniki, przedstawienia teatralne czy okolicznościowe wiersze. Dominacja języka niemieckiego w kulturze i tradycji Estonii była długotrwała, jeszcze w XIX w. Lydia Koidula (1843–1886), jedna z pierwszych poetek estońskich, pisała utwory, formalnie i tematycznie nawiązujące do wzorców, znanych z lokalnej literatury niemieckojęzycznejNiemcy bałtyccy i początki literatury estońskiej na stronie internetowej Literackiego Ośrodka Informacyjnego Estonii..
Twórczość ludowa thumb|Ilustracja z estońskiego wydania Kalevipoega W odróżnieniu od stosunkowo późno ukształtowanej literatury pisanej, estońska twórczość ludowa ma długie i bardzo bogate tradycje, sięgające czasów sprzed utraty niezależności w czasach krucjat północnych. Najstarsze zapisy estońskiej poezji ludowej odkryć można w trzynastowiecznej kronice Henryka Łotysza. Johann Gottfried Herder opublikował przykłady ludowych pieśni estońskich w swym zbiorze Volkslieder (1807). W drugiej połowie XIX w. Jakob Hurt (1839–1907) jako pierwszy rozpoczął systematyczne zbieranie estońskiej twórczości ludowej, planując obszerną, wielotomową publikację zatytułowaną Monumenta Estoniae Antiquae. Hurt jest autorem sentencji, która wyraża mentalność Estończyków, jako niewielkiego liczebnie narodu: Jeśli nie możemy być wielcy liczbą, musimy być wielcy duchemA Short History of Estonian Literature: Finno-Ugric folklore and the European written word Cytat za stroną internetową Literackiego Ośrodka Informacyjnego Estonii..
Kristjan Jaak Peterson Za właściwego twórcę nowoczesnej poezji estońskiej uznaje się Kristjana Jaaka Petersona (1801–1822). Jest on autorem dwóch tomików wierszy, które jednak nie ukazały się drukiem za jego życia. Jego trzy wiersze pisane po niemiecku wydrukowano pośmiertnie w 1823 r., większość – dopiero w wieku XX. Jednym z najważniejszych projektów Petersona, było niemieckie tłumaczenie opracowania Mythologia Fennica fińskiego badacza Kristfrid Ganandera (szwedzki oryginał opracowania ukazał się w 1789 r.). Niemiecki przekład tego dzieła, będącego słownikiem fińskiej mitologii i nazewnictwa, znalazł w Estonii znaczny krąg czytelników, stając się ważnym źródłem ideologii narodowej i inspiracji dla wielu wczesnych twórców estońskich. Duży wpływ tego dzieła, jako źródła inspiracji i punktu odniesienia dla twórców estońskich utrzymywał się do pierwszych dziesięcioleci XX w na stronie internetowej Literackiego Ośrodka Informacyjnego Estonii..
Kalevipoeg thumb|Friedrich Reinhold Kreutzwald Najwybitniejszym osiągnięciem inspirowanych folklorem badań literackich połowy XIX w. była prowadzona w zgodzie z duchem ówczesnych czasów rekonstrukcja estońskiego eposu narodowego. Pracę nad tym podjął Friedrich Robert Faehlmann, członek Estońskiego Towarzystwa Naukowego (niem. Gelehrte Esthnische Gesellschaft), ogłaszając w 1839 r. swój artykuł poświęcony mitycznemu bohaterowi z estońskich legend, o imieniu Kalevipoeg (Syn Kaleva). Po śmierci Faehlmanna w 1850 r. jego pracę kontynuował Friedrich Reinhold Kreutzwald, który ukończył ją w 1853 r. Ze względu na trudności wydawnicze i kłopoty z cenzurą pełne, dwujęzyczne, niemiecko-estońskie wydanie eposu Kalevipoeg ukazywało się w częściach w latach 1857–1861 r. Kompletne wydanie estońskie opublikowano dopiero w 1862 r. Kalevipoeg w ogromnym stopniu ukształtował estońską świadomość narodową, stając się punktem odniesienia dla wielu późniejszych pisarzy i poetówJ. Kolbuszewski, Literatura estońska, [w:] Dzieje literatur europejskich, t. 2, cz. 2, s. 395..
Przełom XIX i XX w. Najwybitniejszym twórcą schyłku XIX w. był Juhan Liiv (1864–1913), który zyskał uznanie za swe utwory poetyckie, jak również opowiadania i nowele. Współczesnym Liivowi był Eduard Vilde (1865–1933), pisarz, który zapoczątkował realizm krytyczny w literaturze estońskiej.
Wraz z ukształtowaniem się młodoestońskiego (est. Noor-Eesti) nurtu kulturowego w 1905 do głosu doszli reprezentujący modernistyczne tendencje w sztuce poeci Gustav Suits (1883–1956), Villem Grünthal-Ridala oraz reformator estońskiego języka literackiego Johannes Aavik (1880–1973). Za najważniejszego prozaika pierwszych dziesięcioleci XX w. uważa się Oskara Lutsa (1887–1953). Innym ważnym twórcą był Friedebert Tuglas (1886–1971) i Jaan Oks (1884–1951). Poezja Ernsta Enno (1875–1934) zdobyła sobie popularność już w nowszych czasach.
Racjonalizm twórców młodoestońskich został odrzucony przez grupę twórców zjednoczonych wokół grupy literackiej Siuru (Niebieski PtakJ. Kolbuszewski, Literatura estońska, [w:] Dzieje literatur europejskich, t. 2, cz. 2, s. 404.), utworzonej w 1917 r. Wśród twórców tego kręgu znaleźli się Henrik Visnapuu (1890–1951), Marie Under (1883–1980), Johannes Semper (1892–1970) i August Gailit (1891–1960). Szczytowy okres twórczości pisarzy, zaliczanych do grupy Siuru przypadł na okres dwudziestolecia międzywojennego.
W tym też czasie zaczęło ukazywać się ważne czasopismo literackie, pt. Eesti Kirjandus (Literatura Estońska) w 1906, a w 1907 powstało Estońskie Towarzystwo Literackie (est. Eesti Kirjanduse Selts).
1918–1940 Po uzyskaniu przez Estonię niepodległości w 1918 r., m.in. dzięki powstawaniu i działalności różnorakich instytucji kulturalnych, literatura estońska zyskała na jakości i różnorodności. W 1922 r. utworzone zostało Związek Pisarzy Estońskich. W 1923 r. zaczął się ukazywać miesięcznik literacki Looming (Twórczość), do dzisiaj pozostający głównym czasopismem tego typu w Estonii. W 1925 r. powstała Fundacja Wspierania Kultury, działająca do dzisiaj instytucja, której zadaniem było wspieranie rozmaitych projektów artystycznych.
Dominującą tendencją artystyczną w prozie estońskiej okresu międzywojennego był realizm. Najważniejszym pisarzem tego okresu był Anton Hansen Tammsaare (1878–1940), autor pięciotomowej epickiej powieści, zatytułowanej Tõde ja õigus (Prawda i sprawiedliwość, 1926–1933). Jest ona uważana za jeden z najważniejszych tekstów w literaturze estońskiej. Innymi wybitnymi pisarzami byli August Mälk (1900–1987), Karl Ristikivi (1912–1977) oraz August Gailit, który na scenie literackiej pojawił się wraz z pisarzami grupy Siuru.