thumb|Fortyfikacje na ilustracji z początku XX w thumb|Bastion (Zamek św. Marka w St. Augustine na Florydzie) thumb|Fort (Fort 31 w Krakowie) thumb|Twierdza (Twierdza Mehrangarh w Dźodhpur) thumb|Twierdza gwiazda (Bourtange w Holandii) thumb|Podziemna część fortyfikacji – tunele thumb|Mury obronne (Mury obronne twierdzy w Chocimiu) thumb|Wzniesione z kamienia polnego i rudy darniowej żelaza średniowieczne mury obronne i basteje w Szprotawie thumb|Schron (Ruda Śląska, Obszar Warowny Śląsk) thumb|Okop (Zdjęcie z 1916) Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie, a to od czasownika fortifico „wzmacniam, umacniam”) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.
Ponadto jest to dziedzina inżynierii wojskowej, która zajmuje się przygotowywaniem terenu do walki przez opracowanie, zaprojektowanie i zorganizowanie prac mających na celu wykonanie obiektów i zespołów fortyfikacyjnych służących do osłony wojsk i obszaru terytorium podczas działań bojowych.
Jest to także nauka wojskowo-techniczna (dziedzina inżynierii wojskowej), opracowująca podstawy teoretyczne i sposoby praktyczne ochrony i obrony wojsk, ludności, obiektów tyłowych wojsk i gospodarki od działania środków napadu środkami rażenia, metodą budowy lub wykorzystania umocnień.
Podział fortyfikacji Obiekty fortyfikacyjne dzieli się na: fortyfikację polową – umocnienia terenu w procesie bezpośredniego przygotowania i prowadzenia walki (operacji), których przykładem są obozy warowne czy szańce fortyfikację półstałą – wznoszona jako miejsce przygotowane zawczasu do obrony na wypadek zagrożenia i wtedy dopiero wymagające dalszej rozbudowy fortyfikację stałą – obiekty zbudowane na stałe, a nie na potrzeby bieżących działań wojennych budownictwo podziemne.
Typy fortyfikacji Wyróżnia się następujące typy fortyfikacji: obóz warowny gród obronny zamek twierdza cytadela reduta fort rejon umocniony szaniec mur obronny mur kazamatowy.
Elementy fortyfikacji Elementami obiektów fortyfikacyjnych są: agger barykada basteja bastion baszta barbakan bateria beluarda chodnik minowy chodnik obronny chodnik przeciwminowy czoło działobitnia dzieło koronowe dzieło rogowe esplanada fosa kaponiera kawalier kawaliera kleszcze kojec kurtyna luneta mur Carnota mur obronny okop pole minowe poprzecznica poterna przeciwstraż przedmoście przedmurze przedpole przelotnia rawelin redita schron (potocznie bunkier) szyja śródszaniec szaniec tradytor trawers wał wieża wilcze doły zasieki.
Znani twórcy fortyfikacji Do znanych twórców specjalizujących się w budowaniu obiektów fortyfikacyjnych należą: Krzysztof Arciszewski (1592–1656) Krzysztof Mieroszewski (1600-1679) Hans Alexis von Biehler (1818-1886) Nestor Bujnicki (1863–1914) Menno van Coehoorn (1641–1704) Adam Freytag (1608–1650) Tadeusz Kościuszko (1746–1817) Dmitrij Karbyszew (1880–1945) Marc René de Montalembert (1714–1800) Gustav von Rauch (1774–1841) Simon Stevin (1548–1620) Arkadiusz Tielakowski (1806–1891) Eduard Iwanowicz Totleben (1818–1884) Konstanty Wieliczko (1856–1927) Sebastian Vauban (1633–1707) Gerhard Cornelius van Wallrawe (1692–1773).
Zobacz też
narys fortyfikacyjny dzieło fortyfikacyjne warownia fortalicja
Bibliografia Mała Encyklopedia Wojskowa t. 1, MON: Warszawa 1967 Bolszaja Sowietskaja Encykłopedia t. 28, Moskwa 1978