thumb|Fortyfikacje na ilustracji z początku XX w thumb|Bastion (Zamek św. Marka w St. Augustine na Florydzie) thumb|Fort (Fort 31 w Krakowie) thumb|Twierdza (Twierdza Mehrangarh w Dźodhpur) thumb|Twierdza gwiazda (Bourtange w Holandii) thumb|Podziemna część fortyfikacji – tunele thumb|Mury obronne (Mury obronne twierdzy w Chocimiu) thumb|Wzniesione z kamienia polnego i rudy darniowej żelaza średniowieczne mury obronne i basteje w Szprotawie thumb|Schron (Ruda Śląska, Obszar Warowny Śląsk) thumb|Okop (Zdjęcie z 1916) Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie, a to od czasownika fortifico „wzmacniam, umacniam”) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.
Ponadto jest to dziedzina inżynierii wojskowej, która zajmuje się przygotowywaniem terenu do walki przez opracowanie, zaprojektowanie i zorganizowanie prac mających na celu wykonanie obiektów i zespołów fortyfikacyjnych służących do osłony wojsk i obszaru terytorium podczas działań bojowych.
Jest to także nauka wojskowo-techniczna (dziedzina inżynierii wojskowej), opracowująca podstawy teoretyczne i sposoby praktyczne ochrony i obrony wojsk, ludności, obiektów tyłowych wojsk i gospodarki od działania środków napadu środkami rażenia, metodą budowy lub wykorzystania umocnień.