Płacz niewolnika (oryg. ukr. Плач невільника) – duma kozacka powstała najpóźniej w XVII w.
Duma należy do grupy utworów tego gatunku, których tematem była sytuacja Kozaków zaporoskich wziętych do niewoli przez Turków w czasie organizowanych przez Zaporożców wypraw łupieżczych. Zdaniem Włodzimierza Mokrego została napisana przez Kozaka, który sam znajdował się w niewoli, po czym weszła do ustnej tradycji kozackiej, ulegając typowym dla utworów swojego gatunku przekształceniom – była równolegle wykonywana przez wielu wędrownych artystów (kobziarzy, lirników), którzy zachowując zasadniczą treść i przesłanie dumy, dokonywali mniejszych lub większych zmian w jej tekścieW. Mokry, Od Iłariona do Skoworody, ss.51–52. Autor ten wymienia ją wśród najbardziej wartościowych artystycznie utworów reprezentujących gatunekW. Mokry, Od Iłariona do Skoworody, s.52.
Pierwsza część dumy ma formę monologu lirycznego wypowiadanego przez Kozaka znajdującego się w niewoli tureckiej. Zwraca się on do gołębia lecącego po niebie z prośbą, by - jako istota wolna - udał się na Ukrainę, tam odnalazł jego rodziców, powiedział im o losie syna i poprosił o wykupienie go z niewoli. Następnie podmiot liryczny informuje, że sytuacja Kozaka w niewoli jeszcze się pogorszyła - był chłostany, stale przebywał w kajdanach. Razem z innymi uwięzionymi Zaporożcami porównywał swój los do życia Turków, żyjących w bogactwie, bezlitosnych dla chrześcijańskich niewolników. W ostatnich wersach dumy Kozak przeklina "wiarę bisurmańską" jako główną przyczynę nieszczęścia swojego i innych uwięzionych, prosi Boga o możliwość powrotu do ojczyzny.
Płacz niewolnika jest typową dumą z grupy tematycznej opisującej los Kozaka wziętego do niewoli w czasie jednej z wypraw przeciwko Turkom. Kozak nie tylko bezpośrednio modli się do Boga o poprawę swojego losu, ale i żarliwie podkreśla swoją wiarę, rozpacz, jaką przepaja go przebywanie w obcym, muzułmańskim kraju (skontrastowanym ze "świętym ruskim brzegiem"). O islamie wyraża się z pogardą, winiąc "wiarę bisurmańską" za swoje i cudze nieszczęścia. Drugim powodem jego smutku jest utrata wolności, o czym przypomina mu widok swobodnie fruwającego gołębia. On również staje się częstym w kozackiej pieśni epicko-lirycznej pośrednikiem między Kozakami a siłami nadprzyrodzonymi, które proszą oni o interwencję w ich sprawieW. Mokry, Od Iłariona do Skoworody, ss.52–54.
Duma została po raz pierwszy spisana w I poł. XIX wieku w okolicach Połtawy. Znanych jest jej pięć wariantówM. Kasjan, Na ciche wody, s.161.
Zobacz też Płacz niewolników na galerze
Przypisy
Bibliografia M. Kasjan, Na ciche wody. Dumy ukraińskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1973
Kategoria:Dumy kozackie