Mościce (pełna nazwa administracyjna: Osiedle nr 8 „Mościce”) – jednostka pomocnicza Tarnowa, położona w zachodniej części miasta; historycznie jego dzielnica przemysłowa.
Mościce rozpoczęto budować pod koniec lat 20. XX wieku wokół Państwowej Fabryki Związków Azotowych, na terenach wsi Świerczków i Dąbrówka Infułacka. Nazwa wywodzi się od nazwiska prezydenta Ignacego Mościckiego, inicjatora budowy fabryki. Mościce zaprojektowano w zgodzie z ideą miasta-ogrodu brytyjskiego urbanisty Ebenzera Howarda. Duża ilość terenów zielonych miała minimalizować negatywne skutki oddziaływania zakładów chemicznych na środowisko. Dlatego Mościce nazywane są dzielnicą-ogrodem.
Gminę Mościce przyłączono do Tarnowa w roku 1951. Dzielnica ma rozwiniętą infrastrukturę sportowo-rekreacyjną: Stadion Miejski, halę widowiskowo-sportową (Arena Jaskółka Tarnów), kompleks pływalni z odkrytym basenem olimpijskim, kilka boisk piłkarskich. Życie kulturalne toczy się w Centrum Sztuki Mościce. Na koniec 2022 roku w Mościcach mieszkało 9 828 osób.
Granicę dzielnicy wyznaczają: od północy i zachodu granica miasta Tarnowa, od południa – ul. Krakowska, a od wschodu – rzeka Biała.
Kalendarium thumb|240x240px|Tablica na obelisku upamiętniającym otwarcie PFZA thumb|Zabudowa Mościc (ul. 11 Listopada – dawniej ul. J. Marchlewskiego)|240x240px|alt=Fotografia. Asfaltowa droga biegnąca wgłąb zdjęcia, wzdłuż ulicy znajdują się identyczne, zwieńczone dwuspadowym dachem, budynki. thumb|240x240px|Zabytkowy dworzec kolejowy Tarnów Mościce z 1976 roku jest wybitnym dziełem modernizmu charakteryzującym się spektakularnym przeszkleniem oraz nietypowym detalemRobert Gąsiorek „Tarnów. Dworzec PKP w Mościcach został wpisany do rejestru zabytków. Czy dzięki temu obiekt, który straszy wyglądem, zmieni swoje oblicze?” 04.08.2021 https://tarnow.naszemiasto.pl/tarnow-dworzec-pkp-w-moscicach-zostal-wpisany-do-rejestru/ar/c1-8395961. 12 marca 1927 – decyzja rządu o budowie Państwowej Fabryki Związków Azotowych na terenie wsi Świerczków i Dąbrówka Infułacka 5 maja 1927 – rozpoczęcie prac budowlanych 26 maja 1927 – Rada Miasta Tarnowa nadała prezydentowi RP Ignacemu Mościckiemu tytuł Honorowego Obywatela Miasta Tarnowa 18 czerwca 1927 – rozpoczęcie budowy osiedla przyfabrycznego 1928 – powstaje Fabryczny Klub Sportowy „Tarno-Azot”, klub dwa lata później zmienił nazwę na Towarzystwo Sportowe „Mościce” (od 1950 r. Unia Tarnów)Ks. Tomasz Kupiec, Duszpasterstwo w parafii Tarnów-Mościce na tle przemian społecznych, kulturowych i religijnych w latach 1939–2014; Tarnów 2021.. Styczeń 1929 – rady gmin Świerczków i Dąbrówki Infułackiej podejmują decyzję o połączeniu. 29 czerwca 1929 – nadanie nazwy Mościce nowo utworzonej gminie jednostkowej 5 października 1929 – uruchomienie Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Budowie. Tego dnia rozpoczął działalność Wydział Elektrowni. Produkowana energia elektryczna i para wodna zasilały inne wydziały. 18 stycznia 1930 – uroczyste otwarcie i poświęcenie Państwowej Fabryki Związków Azotowych przy udziale prezydenta RP Ignacego Mościckiego, Ministra Przemysłu i Handlu Eugeniusza Kwiatkowskiego, biskupa Leona Wałęgi. Pierwszym dyrektorem budującej się fabryki był Tadeusz Zwisłocki (zmarł przed uruchomieniem fabryki). 1931 – utworzono pracowniczą spółdzielnię mieszkaniową „Nasz Dom”. 1933 – powstaje Mościcki Klub Balonowy. 1934 – powstaje spółdzielnia mieszkaniowa pracowników umysłowych „Osiedle”. 2 czerwca 1934 – wmurowano akt erekcyjny pod budowę przez spółdzielnię „Osiedle” osiedla „Za torem”. W uroczystości wzięli udział prezydent Ignacy Mościcki i bp Franciszek Lisowski. Główną osią nowo powstającego osiedla była ulica Jaracza (przemianowana na Norwida). Była to zabudowa willowa z płaskimi dachami, charakterystyczna dla panującego wtedy funkcjonalizmu. Równocześnie rozpoczęto budowę szkoły powszechnej przy ul. Zbylitowskiej. od 15 lipca do 20 lipca – powódź w Mościcach i na terenie powiatu tarnowskiego. W powodzi na terenie powiatu utonęło 9 osób. 1 sierpnia 1934 – powstaje wiejska zbiorowa gmina Mościce. Od 1934 do 4 września 1939 przewodniczącym gminy był Stanisław Kubiński. 1936 – rozpoczęcie budowy przychodni lekarskiej u zbiegu ulic Chemicznej i Zbylitowskiej. 2. połowa lat 30. – Spółdzielnia „Nasz Dom” realizuje budowę domów dwurodzinnych dla robotników przy pomocy przedsiębiorcy budowlanego z Tarnowa inż. Edwarda Okonia. 8 maja 1938 – Mościcki Klub Balonowy zorganizował X Krajowe Zawody Balonów Wolnych o Puchar im. płk. Aleksandra Wańkowicza 28 maja 1939 – w Mościcach odbyły się XI Krajowe Zawody Balonów Wolnych o Puchar im. płk. Aleksandra Wańkowicza 1941– założenie cmentarza komunalnego przy ul. Czarna Droga, cmentarz poszerzono w latach 1979–1980, jego powierzchnia wynosi blisko 9 haTarnowskie cmentarze – it.tarnow.pl.. 1947 – ponowne uruchomienie fabryki 1947 – budowa Zespołu Szkół Technicznych 1947-1950 – budowa szkoły ogólnokształcącej (od 1999 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1) 1950 – rozbudowa osiedla przyfabrycznego, powstają bloki o charakterze architektury socrealistycznej. 1951 – włączenie obszaru Mościc do Tarnowa. Nazwa Mościce do upadku komunizmu nie była oficjalnie używana. Używano określeń Tarnów-Zachód i Tarnów-Świerczków. 1954 – oddano do użytku budynki żłobka i świetlicy dla dzieci przy ul. Topolowej. 1956 – ukończenie (rozpoczętej w 1948) budowy kościoła Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski. 1959 – budowa 118 domów przez spółdzielnię pracowników Z.A. („Osiedle Chemików”). 1960 – Spółdzielnia Nauczycielska stawia 18 domów jednorodzinnych na terenie Dąbrówki Infułackiej. 1963 – rozpoczyna działalność „Zespół Pieśni i Tańca „Świerczkowiacy”. 1963 – oddanie do użytku Szkoły Podstawowej nr 20. Lata 60. – budowa obiektów sportowych Unii. 1967 – oddanie do użytku Domu Sportu i kompleksu basenów. 1968-1987 – budowa hali sztucznego lodowiska (od 1995 hala widowiskowo-sportowa, od 1998 hala „Jaskółka”, od 2019 Arena Jaskółka Tarnów) Lata 70. – powstaje hotel „Chemik” i Dom Wysłużonego Pracownika Chemii przy ulicy Czarna Droga. 2 czerwca 1971 – otwarcie nowego budynku Zakładowego Domu Kultury Zakładów Azotowych w Tarnowie (od 2010 Centrum Sztuki Mościce). 30 września 1975 – odsłonięcie Pomnika – Mauzoleum ku czci żołnierzy Szarych Szeregów na cmentarzu komunalnym. 1989 – uchwała Miejskiej Rady Narodowej w Tarnowie przywracająca nazwę Mościce Lata 90. i XXI wiek – spółdzielnia „Dąbrówka” buduje kilkupiętrowe bloki i domy szeregowe. 9 października 2012 – odsłonięcie pomnika Eugeniusza Kwiatkowskiego. 20 czerwca – 2 lipca 2023 – III Igrzyska Europejskie w konkurencjach: piłka ręczna plażowa, piłka nożna plażowa i badminton.
Zabytki Willa Kwiatkowskiego (dawniej: Dyrektorówka, Dom Chemika)
Zespół willowy wpisano do rejestru zabytków na podstawie decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w dniu 17 grudnia 1979 roku. Obiekt znajduje się przy ulicy Jarzębinowej 9. Założenie willowo-ogrodowe usytuowane jest na dwóch działkach w obrębie 192, dz. nr 27/13 o pow. 10 779 m² oraz dz. nr 27/21 o pow. 19 412 m². W jego skład wchodzą: willa, park (ogród), kordegarda i ogrodzenie z bramą. thumb|lewo|240x240px|Willa Kwiatkowskiego Zespół willowy usytuowany jest w otoczeniu Parku im. Eugeniusza Kwiatkowskiego (pow. 8,34 ha), objętego ochroną konserwatorską z dnia 21 lipca 2006 r. Budowla powstawała w latach 1927–1928 wg projektu architekta Konrada Kłosa. Wykonawcą budowy było Biuro Budowlane inż. Antoniego Kiełbasińskiego i S-ka. Willę nazywaną też pałacykiem, wybudowano w stylu modernistycznym, nawiązującym do neoklasycyzmu. Jest to budynek wolnostojący, jednopiętrowy, trójosiowy, dwutraktowy, częściowo podpiwniczony, z pierwotnie nieużytkowym poddaszem, oparty na planie prostokąta z wykuszem od wschodu. Powierzchnia użytkowa pałacyku – ok. 320 m², zabudowy – ok. 180 m², kubatura – 1260 m³. Elewacja willi to: ryzality z czterokolumnowymi portykami; gzyms z balustradami tralkowymi, w narożach kamienne wazony. Elewacja północna – frontowa jest regularna, pięcioosiowa, z niewielkim wgłębnym portykiem, półkolisty balkon na piętrze o tralkowej balustradzie, wsparty czterema kolumnami. Z kolei elewacja południowa, ogrodowa ma charakter regularny, pięcioosiowy, duży półkolisty taras otwarty na park, z wachlarzowymi schodami oraz wsparty na kolumnach prostokątny balkon na piętrze.
Pierwotnie willa pełniła funkcję komfortowego mieszkania służbowego z ogrodem dla pierwszych dyrektorów naczelnych Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Mościcach. W willi mieszkał, podczas swego pobytu w Mościcach, Eugeniusz Kwiatkowski. Przed II wojną światową budynek pełnił rolę reprezentacyjnego hoteliku. W czasie wojny była to siedziba niemieckiego naczelnego dyrektora fabryki oraz niemieckiego wojskowego sądu doraźnego Feldgericht. Po wojnie jej pomieszczenia zajmowały m.in. harcówka ZHP w Mościcach, Rada Zakładowa, Wojewódzka Rada Narodowa, Miejska Rada Narodowa, Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej, Koło Emerytów i Rencistów, Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego, Zakładowy Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, wypożyczalnia sprzętu turystycznego, filia Politechniki Krakowskiej, filia Akademii Górniczo-Hutniczej, Dział Handlowy Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach, Dział Licencji Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach oraz Biuro Eksportu ONT i Usług Technicznych Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach. Kapitalny remont zespołu pałacowo-ogrodowego miał miejsce w latach 2010–2011. Obecnie Willa Kwiatkowskiego pełni funkcję reprezentacyjną. Właścicielem posiadłości jest Grupa Azoty S.A.M. Budzik, Rezydencja, Kraków 2012.
W ogrodzie otaczającym willę znajduje się fontanna oraz popiersia Ignacego Mościckiego i Eugeniusza Kwiatkowskiego.
Zespół urbanistyczny osiedla Zakładów Azotowych 17 grudnia 1979 r. układ urbanistyczny osiedla przyfabrycznego został wpisany do rejestru zabytków ze względu na swój niepowtarzalny charakter i okoliczności powstania. Na terenie osiedla zbudowano willę – pałacyk dla dyrektora naczelnego fabryki (tzw. willa Kwiatkowskiego), 12 willi dla kierownictwa oraz cztery piętrowe wielorodzinne budynki. W skład zespołu zabudowy wchodzą też: thumb|240x240px|Restauracja „Kasyno” z lat 30. XX wieku Restauracja „Kasyno” – zespół budynków użyteczności publicznej wybudowanych w latach 1936–1938. Obiekt zbudowany został w stylu modernistycznym o kompozycji osiowej, symetrycznej, złożony jest z budynku głównego i dwóch bocznych, z dziedzińcem i parkiem od strony południowej. Budynek początkowo pełnił funkcję kasyna urzędniczego dla pracowników Państwowej Fabryki Związków Azotowych. 15 listopada 1947 r. w jego pomieszczeniach uruchomiono świetlicę zakładową, w której wystawiano spektakle amatorskiego ruchu teatralnego. W 1956 r. „Nowe Kasyno”, tak bowiem wówczas określano budynek, przyjął rolę zakładowego domu kultury, stąd też często można się spotkać z określeniem „stary Dom Kultury”. Funkcję instytucji kultury budynek pełnił w latach 50 XX wiekuM. Smoła, Fabryka. Dokument dziejów, Kraków 2012.. Następnie został przekształcony w obiekt gastronomiczny (budynek główny). W bocznych budynkach swoje siedziby mają m.in. Klub PTTK Azoty, Klub HDK im. Tytusa Chałubińskiego przy Grupie Azoty S.A., tarnowski oddział Stowarzyszenia Inżynierów i Chemików Przemysłu Chemicznego, filia pogotowia ratunkowego. Obiekt usytuowany jest przy ul. Kwiatkowskiego 20.
„Stare Kasyno” – budynek wybudowany w 1929 r. na zlecenie Składnicy Kółek Rolniczych w Mościcach przy obecnej ul. Chemicznej 16. Od lat 50. XX w. mieściło tu się kino „Azot”L. Lichwała, Kasyna w Mościcach, w: Encyklopedia Tarnowa, Dział 02 – Gospodarka, Tarnów 2010.. W obiekcie od 1991 znajduje się siedziba tarnowskiego oddziału Archiwum Państwowego w Krakowie. Prace adaptacyjne budynku do pełnienia nowej funkcji trwały w latach 1985–1991. mały|240x240px|Głaz upamiętniający erygowanie osiedla „Za torem”