mały|300px|Rzeźba św. Piotra z bazyliki na Watykanie Prymat Świętego Piotra („Prymat Piotrowy”) – doktryna katolicka o pierwszeństwie biskupa Rzymu w przewodzeniu Kościołowi i w strzeżeniu depozytu nauki wiary i moralności jako następcy św. Piotra Apostoła. Doktryna ta jest elementem strukturalnym Kościoła w rozumieniu katolickim.
Historia Nowy Testament Dla doktryny o Prymacie Piotrowym zasadnicze znaczenie ma dialog Piotra Apostoła z Jezusem w Cezarei Filipowej (Mt 16,13-20), gdzie Jezus mówi do Szymona, iż jest Piotrem (imię to ma źródło w greckim słowie „petros”, czyli kamień) i bezpośrednio po tym mówi: „na tej Skale zbuduję Kościół mój”. Oba te elementy zdania są połączone greckim słowem kai, które jest stosowane w sytuacjach, gdy istnieje pewien związek przyczynowy pomiędzy łączonymi nim zdarzeniamiPor. . W dalszej części owego dialogu Jezus mówi do Piotra, że przekaże mu klucze Królestwa Niebieskiego i daje mu prawo do związywania i rozwiązywania czegokolwiek. Jednakże to prawo przyznaje później także wszystkim swoim uczniom (Mt 18, 18). „Wiązanie i rozwiązywanie” w katolickiej doktrynie oznacza władzę odpuszczania grzechów, ogłaszania orzeczeń doktrynalnych i podejmowania decyzji dyscyplinarnych w KościeleKatechizm Kościoła Katolickiego, Wyd. II, Pallottinum, Poznań 2002, kanon 553, s. 141.. W protestanckich słownikach biblijnych jest napisane, że „wiązać i rozwiązywać” oznacza: a) zgodnie z żydowską tradycją rabinacką: decydować, co jest zabronione, a co dozwolone lub b) zgodnie z rozumieniem wczesnych Ojców Kościoła: nakładać lub zdejmować ekskomunikęTimothy Friberg, Analytical Greek Lexicon of the New Testament.. Do ważniejszych tekstów mówiących o pierwszeństwie św. Piotra należy zaliczyć jego rozmowę z Jezusem Zmartwychwstałym nad Jeziorem Galilejskim (J 21,15-19), kiedy to, według katolików, Piotr otrzymał władzę pasterską nad całym Kościołem: „Paś owce moje” (J 21,17), także fragment Ewangelii św. Łukasza, w którym Jezus powiedział Piotrowi, że modlił się za niego, aby nie ustała jego wiara, oraz powierzył mu utwierdzanie braci w wierze (Łk 22, 32).
Szczególną rolę św. Piotra widać także w innych fragmentach Nowego Testamentu. Piotr wielokrotnie występował w imieniu wszystkich apostołów i zabierał głos jako jedyny spośród otaczających Jezusa (Mt 15, 15; Mt 16, 16; Mt 18, 21; Mt 19, 27; Mk 8, 29; Łk 8, 45; Łk 9, 20; Łk 9, 33; Łk 12, 41; J 6, 68–69; Dz 15, 7). Biblia nazywa Piotra pierwszym (Mt 10, 2) i gdy wymienia uczniów Chrystusa, to w pierwszej kolejności mówi o Piotrze (Mt 17, 1; Mt 26, 37; Mk 3, 16; Mk 5, 37; Mk 9, 2; Łk 6, 14; J 21, 2; Dz 1, 13). Pismo Święte wyróżnia Piotra spośród innych uczniów Jezusa i apostołów: „Piotr razem z Jedenastoma” (Dz 2, 14), „Odpowiedział Piotr i apostołowie” (Dz 5, 29), „Zapytali Piotra i pozostałych apostołów” (Dz 2, 37), „Powiedzcie Jego uczniom i Piotrowi” (Mk 16, 7), „Apostołowie oraz bracia Pańscy i Kefas” (1 Kor 9, 5), „Pospieszył za Nim Szymon z towarzyszami” (Mk 1, 36), „Piotr i towarzysze” (Łk 9, 32), „Piotr w obecności (...) 120 osób” (Dz 1, 15), „Apostołowie i starsi (...) przemówił do nich Piotr” (Dz 15, 6–7).
Dzieje Apostolskie ukazują Piotra, który przewodzi Kościołowi. Organizuje wybory na apostoła, na miejsce Judasza (Dz 1,15-26), przemawia do tłumów w dzień Pięćdziesiątnicy (Dz 2, 14; Dz 3, 12), po zesłaniu Ducha Świętego jest pierwszym, który uzdrawia (Dz 3, 6), kieruje pierwszą gminą chrześcijańską (Dz 5, 3) i broni jej przed Sanhedrynem (Dz 4, 8).
Także Św. Paweł, mimo iż krytykuje Piotra za jego niejednoznaczną postawę w sprawie tradycji żydowskiej (Ga 2,11-14), wyróżnia jego rolę jako pierwszego wśród apostołów (1 Kor 15, 1-8; Ga 1, 18; Ga 2, 6-10). Św. Jan Ewangelista podaje, że po Zmartwychwstaniu Jezusa Piotr i „umiłowany uczeń” (najprawdopodobniej Jan) biegli razem do pustego grobu. Jan dobiegłszy pierwszy, poczekał na Piotra, aby ten wszedł pierwszy do grobu. Komentarz Biblii Jerozolimskiej do tego fragmentu stwierdza, że znaczy to, iż uczeń uznaje pierwszeństwo św. PiotraPor. komentarz do J 20,5. s. 1506..
Pośrednio na pierwszeństwo św. Piotra wskazuje opowiadanie biblijne o matce synów Zebedeusza, która prosi Jezusa, żeby jej synowie zasiedli po prawej i lewej stronie w Królestwie Niebieskim. Jezus jej odpowiada, że to miejsce przypadnie tym, dla których jest przygotowane (Mt 20,20-23) i wyjaśnia, jak rozumieć pierwszeństwo: „Kto by chciał być pierwszym między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór Syna Człowieczego, który nie przyszedł, aby Mu służono, lecz aby służyć i dać swoje życie na okup za wielu” (Mt 20,27n).
Pierwsze tysiąclecie chrześcijaństwa Szczególny status autorytetu św. Piotra potwierdza szacunek jakim darzono pierwszą wspólnotę Kościoła w Rzymie. Ponieważ poniósł on śmierć męczeńską w tym mieście, a również tam zginął św. Paweł, autorytetem zaczęto w Kościele otaczać kolejnych biskupów Wiecznego Miasta, jako następców św. Apostołów Piotra i Pawła, co potwierdzają pisma Ojców Kościoła. O świadomości chrześcijan odnośnie do biskupstwa św. Piotra w Rzymie świadczą słowa św. Augustyna: „Poprzednicy nasi nadali temu ustanowieniu dzisiejszego święta miano Katedry, ponieważ, jak podają, Apostoł Piotr pierwszy tę stolicę biskupią zajmował. Słusznie więc Kościoły tak czczą pochodzenie tej stolicy, która Apostoł objął dla dobra Kościołów”Serm. 190, 1; PL 39, 2100..
Już w pierwszym wieku, w momencie konfliktu we wspólnocie w Koryncie (wspólnota odwołała biskupa) poproszono o rozstrzygnięcie sporu właśnie biskupa Rzymu, którym był w tym czasie Klemens I. Zachowała się jego odpowiedź (jest to jeden z najstarszych tekstów patrystycznych). Oto jej fragment:
Ks. Cathrein SI komentuje tę wypowiedź następująco:
Św. Ignacy Antiocheński (ok. 30–107) nazywał rzymski kościół „przewodzącym w miłości”Św. Ignacy Antiocheński, List do Kościoła w Rzymie, III, 1..
W ok. 160 r. powstała gnostycka Apokalipsa Piotra przyznająca św. Piotrowi pierwszeństwo we wspólnocie Apostołów:
Św. Ireneusz biskup Lyonu, ok. 180 roku napisał o naczelnym zwierzchnictwie rzymskiego kościoła: „Z tym bowiem kościołem dla jego naczelnego zwierzchnictwa musi się zgadzać każdy kościół, tj. wszyscy zewsząd wierni”Św. Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses, III, 3, 1-2..
Papież Wiktor (189–199) odnosi do siebie następujący fragment EwangeliiO. Clement, Rzym inaczej, Warszawa 1999, Wydawnictwo Księży Marianów, s. 20.:
Św. Klemens Aleksandryjski (150–212) nazwał św. Piotra „szczególnie wybranym i pierwszym z uczniów Chrystusa”Klemens Aleksandryjski, Czy człowiek bogaty może być zbawiony?, XXI, 4..
Papież Kalikst (217-222) ponownie interpretuje sukcesyjnie tekst Mt 16, 18 jako dotyczący nie tylko Piotra, ale też i siebieJ. Keller, Katolicyzm starożytny jako forma rozwoju pierwotnego chrześcijaństwa, Warszawa 1969, s. 177..
Tertulian (ok. 155–240) napisał: „Kościół (...) rzymski powołuje się na ustanowienie Klemensa przez Piotra”Preskrypcja przeciw heretykom, 32.; nazwał następcę Piotra „biskupem biskupów”De pudicitia, 1. oraz uważał, że osobiście władzę „wiązania i rozwiązywania” i prymat otrzymał tylko jeden z Apostołów – św. Piotr, który umarł w Rzymie, a prymat, ponieważ musi trwać, trwa w rękach biskupów RzymuMarcin Karas, ''Integryzm Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X'', Księgarnia Akademicka, Kraków 2008, s. 63..
Orygenes (ok. 185–254) nazwał Piotra „księciem Apostołów”Homilie o Ewangelii św. Łukasza, 17, 6..
Papież Stefan I (254–257) stwierdził, że dzięki następstwu posiada katedrę PiotraFirmilian, List do biskupów Azji Mniejszej, rozdział 17..
Św. Cyprian (ok. 200–258) nazwał rzymski kościół „głównym, z którego jedność kapłańska powstała – matką i korzeniem Kościoła katolickiego”Libr. I. Epist. ad plebem universam..
W 325 r. odbywa się sobór nicejski, który został zwołany przez cesarza Konstantyna po uprzednim porozumieniu się z papieżem Sylwestrem. VI kanon soboru nicejskiego mówi o szczególnej władzy trzech stolic Kościoła (Rzym, Aleksandria i Antiochia), które są związane z tradycją Piotrową (Piotr działał w Antiochii; natomiast Aleksandria włączona jest w tradycję Piotrową poprzez Marka, ucznia Piotra, który miał działać w tym mieście). John L. McKenzie podał, że sobór odbywał się pod przewodnictwem legatów biskupa rzymskiegoJohn L. McKenzie, Kościół rzymskokatolicki, Warszawa 1972, s. 25..
Męczeńska śmierć 29 z 33 pierwszych papieży jest argumentem na to, że biskup Rzymu był w oczach cesarzy rzymskich głową KościołaKarol Stehlin, Prymat Biskupa Rzymu, „Zawsze wierni” nr 2/2004 (57)..
Rozstrzygającym konflikt pomiędzy św. Anastazym a jego przeciwnikami w Antiochii był Juliusz I. Papież zwołał synod, na którym uniewinnił św. Anastazego i w 341 roku wystosował list, w którym napisał:
Synod w Serdice (dzisiejsza Sofia) w latach 343–344 stwierdził:
oraz
Po Juliuszu I kolejni papieże sprawowali urząd najwyższego nauczyciela, rozstrzygając autorytatywnie dla całego Kościoła sprawy wiary katolickiej, a jednocześnie podkreślali swą władzę jako następców Piotra. Podczas synodu w Rzymie w 382 roku papież Damazy I ogłosił, że biskup Rzymu ma władzę jurysdykcji nad całym Kościołem. Po tym synodzie papież ogłosił kanony (tzw. Tomus Damasi) dotyczące dogmatu o Trójcy Świętej, które zostały uznane za definicję Wiary. W innym dekrecie tego papieża znajduje się pierwszy oficjalny kanon ksiąg Pisma Świętego, „które powinien przyjąć cały Kościół katolicki”Ibidem, 179–180.. W kierunku podkreślania swojej władzy jako następców Piotra poszli następcy: Syrycjusz i Innocenty I.
Św. Pacjan z Barcelony (ok. 310-392) powiedział: „Pan powiedział do Piotra, do jednego tylko, aby zbudować jedność tylko na jednym”„Zawsze Wierni” nr 6 (175), listopad-grudzień 2014, s. 59..
Hilary z Poitiers (ok. 315-367) oraz Dydym Aleksandryjski (ok. 313-398) nazwali Piotra przywódcą ApostołówHilary, In Matthaeum, VII, 6.Didym Ślepy, De Trinitate 1,27; 2,18, 3, 10, [za:] J.N.D. Kelly, Początki doktryny chrześcijańskiej, Warszawa 1988, s. 302..
Św. Bazyli Wielki (ok. 330–379) uważał, że biskup Rzymu posiada rozstrzygający głos w sporach dogmatycznychMarcin Karas, ''Integryzm Bractwa Kapłańskiego św. Piusa X'', Księgarnia Akademicka, Kraków 2008, s. 64., i stwierdził, że Chrystus Piotra Apostoła naznaczył po sobie pasterzem swego KościołaBazyli Wielki, Reguły zakonne..
Św. Jan Chryzostom (ok. 350–407) określił Piotra „fundamentem Kościoła” i „księciem”In illud. vidi Dom. h. 4. n. 3..
W 385 r. powstały „pierwsze papieskie dekretalia”, czyli odpowiedzi papieża Syrycjusza na pytania hiszpańskiego biskupa Tarragony, Himeriusza (Himeriusz określił kościół rzymski jako głowę ciała KościołaPatrologiae cursus completus. Series Latina, wyd. J.P. Migne, tomy 1-221, Paryż 1844-1864, 1146 A.), które ten ostatni z papieskiego zlecenia musi oznajmić wszystkim biskupom hiszpańskimPatrologiae cursus completus. Series Latina, wyd. J.P. Migne, tomy 1-221, Paryż 1844-1864, 13, 1131-47.. Papież w nich napisał:
Afrykański biskup Optat z Mileve (zm. przed 400 r.) podkreślał rolę stolicy rzymskiej, jako jednoczącej wszystkie kościoły; i pisał, że oraz
Św. Ambroży z Mediolanu (339-397) uważał biskupa Rzymu za gwaranta katolickości i powiedział: „Gdzie jest Piotr, tam jest Kościół”.
Ambrozjaster (IV wiek) powiedział, że „Kościół jest domem Boga, którym włada w obecnym czasie [papież] Damazy”J.H. Newman, O rozwoju doktryny chrześcijańskiej..
Św. Epifaniusz (ok. 315–403) powiedział: „Ten jest, który usłyszał: paś owce moje, któremu powierzona jest owczarnia”In Ancor..