mały|Linia kolejowa nr 240 w Złotowie w trakcie likwidacji (2015) Likwidacja linii kolejowej lub odcinka linii kolejowej – postępowanie przeprowadzane przez zarządcę infrastruktury, możliwe w przypadku gdy po przyznaniu tras pociągów wpływy za udostępnianie infrastruktury kolejowej nie pokrywają kosztów udostępniania infrastruktury na tych trasachUstawa z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym ()..

Do najczęstszych powodów likwidacji linii należą: nieatrakcyjne parametry (czas, koszt) przejazdu koleją w porównaniu do innych środków transportu, skutkujący spadkiem liczby podróżnych oraz zanikiem przewozów towarowych, stopniowe pogarszanie się stanu technicznego linii, skutkujące zawieszeniem ruchu ze względów bezpieczeństwa, uszkodzenie infrastruktury (np. zaasfaltowanie toru) lub obiektu inżynieryjnego (np. mostu), przełożenie linii – wykorzystanie istniejącej infrastruktury kolejowej w nowym miejscu. mały|Nasyp kolejowy po zlikwidowanej linii Kopalni Milowice, obecnie część infrastruktury Parku Tysiąclecia. Likwidacja linii kolejowych dotyczy nie tylko odcinków publicznej sieci kolejowej, lecz także infrastruktury kolei przemysłowych, w tym kolei piaskowych, hutniczych i górniczych oraz bocznic kolejowych prowadzących do zakładów przemysłowych. Tego typu linie i układy torowe pełniły funkcję zaplecza transportowego kopalń, hut, elektrowni i innych zakładów, a ich likwidacja wiąże się zwykle z utratą funkcji technologicznej, ograniczeniem przewozów towarowych, zamknięciem lub restrukturyzacją zakładów oraz przekształcaniem terenów poprzemysłowych.

W szczególnym przypadku linia może zostać odbudowana. mały|Droga rowerowa poprowadzona po śladzie zlikwidowanej linii kolejowej: Velostrada GZM nr 6. Zlikwidowane linie kolejowe zostawiają ślad w terenie, zwłaszcza w przypadku, gdy grunt nie został poddany parcelacji. W miejscu rozebranego torowiska często powstaje droga gruntowa, rzadziej asfaltowa albo ścieżka rowerowa, które korzystają z nasypów, mostów i innych obiektów, gdzie wcześniej leżały tory.

Polska Zgodę na likwidację linii kolejowej lub odcinka linii kolejowej wydaje w Polsce: dla linii kolejowych lub odcinków linii kolejowych o znaczeniu państwowym – Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, biorąc pod uwagę względy gospodarcze, społeczne, obronne lub ekologiczne; dla pozostałych linii kolejowych lub odcinków linii kolejowych – minister właściwy do spraw transportu, w drodze decyzji.

Postępowanie likwidacyjne może być wstrzymane, jeżeli właściwy miejscowo organ samorządu terytorialnego lub wskazany przez niego przedsiębiorca: zapewni środki finansowe na pokrycie kosztów niepokrytych przychodami z udostępniania przewoźnikom kolejowym linii kolejowej lub odcinka linii kolejowej; zawrze umowę o nieodpłatne przejęcie linii kolejowej lub odcinka linii kolejowej w zarządzanie w celu jej dalszej eksploatacji; przystąpi do spółki wojewódzkich przewozów pasażerskich, która przejmie, w celu dalszej eksploatacji, przewidzianą do likwidacji linię kolejową lub odcinek linii kolejowej, jako wkład niepieniężny. Przepisy dotyczące przygotowania likwidacji stosuje się odpowiednio także do bocznicy kolejowej lub jej odcinka. Według Urzędu Transportu Kolejowego po nowelizacji procedurze tej podlega również bocznica kolejowa, a zarządca może zostać ukarany za likwidację linii kolejowej, odcinka linii, bocznicy kolejowej albo odcinka bocznicy bez zachowania procedury i uzyskania zgody ministra właściwego do spraw transportu. Dotyczy to także bocznic nieczynnych oraz bocznic kolejowych niebędących infrastrukturą prywatną; odrębnej oceny wymagają natomiast prywatne koleje zakładowe, w tym układy torowe kopalń, hut, elektrowni i innych zakładów przemysłowych wykorzystywane wyłącznie do realizacji własnych potrzeb właściciela lub zarządcy.

Francja We Francji zarządca Réseau ferré de France (RFF), zgodnie z art. 22 Rozporządzenia 97-44420, gdy rozważa zamknięcie linii lub odcinka linii, przedstawia projekt zamknięcia władzom regionu odpowiedzialnego za organizowanie regionalnych kolejowych usług pasażerskich na linii lub odcinku linii. Region ma trzy miesiące na wyrażenie swojej opinii. Brak reakcji organu zarządzającego w tym okresie traktuje się jako milczącą zgodę na zamknięcie. Jednocześnie RFF publikuje w profesjonalnym magazynie sektora transportowego opinię w sprawie proponowanego zamknięcia. Przedsiębiorstwa kolejowe, zarządcy infrastruktury sąsiedniej lub połączonej z przedmiotową oraz SNCF Infra mają trzy miesiące na złożenie do niego uwag. Po rozpoczęciu procesu konsultacji RFF informuje o swoim projekcie ministra transportu, który ma za zadanie upewnić się, że planowane zamknięcie nie budzi zastrzeżeń w odniesieniu do zagadnień obrony państwa. Po zebraniu opinii i uwag oraz jeżeli zamierza on kontynuować wdrożenie projektu, RFF przedstawia ministrowi transportu propozycję zamknięcia wraz z uzasadnieniem i otrzymanymi opiniami oraz bilansem zebranych uwag. Minister transportu ma następnie dwa miesiące, aby umożliwić zamknięcie albo, jeśli to konieczne, w celu zachowania możliwości dalszego rozwoju systemu transportu zażądać dalszego utrzymywania torów lub całości albo części dóbr będących częściami składowymi linii lub odcinka linii. Brak odpowiedzi ministra traktuje się jako milczącą zgodę. Decyzja o zamknięciu jest publikowana w zbiorze aktów administracyjnych prefektury, na której terytorium znajduje się linia lub właściwy odcinek. Linie lub odcinki linii zamkniętych nie są już częścią krajowej sieci kolejowej i nie mogą mieć do nich dostępu przewoźnicy. Jednak RFF może zezwolić wyjątkowo na ruch na takiej linii lub odcinku linii, a także udostępniać taką infrastrukturę osobom trzecim. Koszty ponoszone bezpośrednio w wyniku przejazdu ponosi beneficjent. Zezwolenie ministra transportu na zamknięcie linii lub odcinka linii stanowi również zezwolenie na likwidację majątku będącego częścią infrastruktury z wyjątkiem części, wobec której zdecydowano o dalszym utrzymaniu. RFF może przystąpić do likwidacji w ciągu pięciu lat od zezwolenia. Po tym okresie należy zasięgnąć opinii władz regionalnych, które mają trzy miesiące aby wyrazić swoją opinię na temat likwidacji. Brak reakcji organu stanowi milczącą zgodę. RFF przekazuje opinię ministrowi transportu, który ma dwa miesiące na wyrażenie sprzeciwu wobec likwidacji. Brak reakcji stanowi milczącą zgodę. RFF ma na likwidację pięć lat od braku sprzeciwu. Okres ten może być przedłużony zgodnie z tą samą procedurą. RFF zawiadamia ministra o likwidacji tych aktywów. Decyzja jest publikowana w zbiorze aktów administracyjnych prefektury, na której terytorium znajduje się linia lub właściwy odcinek. Bardzo często samorządy sprzeciwiają się wyłączeniu z eksploatacji oraz likwidacji, w związku z czym jest bardzo dużo linii, które nie są prawnie zamknięte, lecz de facto zostały porzucone. Część z nich stała się nieopłacalna, albowiem SNCF jest przedsiębiorstwem nastawionym na przewóz towarów na liniach magistralnych. Nie radzi sobie z „końcówkami przemysłowymi”, a w konsekwencji przestaje obsługiwać część linii o znaczeniu szczególnie istotnym dla przemysłuAnaliza ekonomiczno-prawna w zakresie zagospodarowania linii kolejowych o niskiej rentowności. Urząd Transportu Kolejowego, s 34..

Niemcy W prawie niemieckim procedura wyłączania z eksploatacji linii kolejowych została ustanowiona w ustawie kolejowej (AEG). Zgodnie z § 11 AEG publiczne przedsiębiorstwa infrastruktury kolejowej (zarządcy infrastruktury), planując trwałe wstrzymanie funkcjonowania linii kolejowej ważnej dla realizacji ruchu, dworca lub wprowadzenie więcej niż nieznacznego ograniczenia przepustowości trasy, muszą złożyć wniosek o zezwolenie do organu regulacyjnego (EBA). W tym celu wnioskodawca musi wykazać, że dalsza eksploatacja urządzenia infrastruktury kolejowej nie jest pożądana oraz że negocjacje z innymi podmiotami dotyczące przejęcia danego urządzenia infrastruktury kolejowej poprzez sprzedaż lub dzierżawę na powszechnie stosowanych w tym obszarze zasadach nie przyniosły efektu. Przy ofercie przejęcia przez podmioty trzecie powinny być podjęte następujące wcześniejsze działania: zamiar należy ogłosić w dzienniku urzędowym i na stronie internetowej. W ogłoszeniu należy zawrzeć dane dotyczące ekonomicznej oceny przedmiotowej infrastruktury. Osoby trzecie mogą zgłaszać swoje oferty w ciągu trzech miesięcy od publikacji oferty. W ofercie przy wycenie należy uwzględnić przeznaczenie działki i urządzeń na cele kolejowe oraz dokonać stosownej wyceny przyszłych korzyści przy ustalaniu ceny. Analogicznie, przy określaniu czynszu dzierżawnego należy wziąć pod uwagę możliwości czerpania dochodu z danej linii. Oferta musi uwzględniać połączenie z graniczącą infrastrukturą szynową. Regulator ocenia wniosek pod względem ruchowym i ekonomicznym w ciągu 3 miesięcy. W zakresie kolei związkowych organem decyzyjnym jest EBA działające w uzgodnieniu z odpowiednim urzędem landowym (w badaniu wykazano, że 13 na 16 landów zleciło nadzór kolejowy EBA). Do czasu podjęcia decyzji ruch należy prowadzić. Jeśli nie określi się inaczej, decyzja o wycofaniu z eksploatacji wchodzi w życie z momentem ogłoszenia. W badaniu podkreślono także, że obecnie każdy transfer linii między zarządcami infrastruktury poprzedza zastosowanie procedury wskazanej w § 11 AEG. Wolę zbycia linii ogłasza się na stronie np. DB NetzAnaliza ekonomiczno-prawna w zakresie zagospodarowania linii kolejowych o niskiej rentowności. Urząd Transportu Kolejowego, s 35..

Według statystyk Federalnego Urzędu Kolejowego (Eisenbahn-Bundesamt) w Niemczech w latach 2004–2015 wydano 499 decyzji o likwidacji linii kolejowych o łącznej długości 5140,2 km. Przy czym w 15 przypadkach (o łącznej długości 275,5 km) linie kolejowe przejęli niezależni zarządcy infrastruktury. W ośmiu sytuacjach (razem 68,9 km) linie kolejowe zostały przekształcone w bocznice. Najwięcej przeznaczonych do likwidacji tras kolejowych jednak zostało częściowo lub w całości przekształconych przez dotychczasowego zarządcę sieci kolejowej w tory boczne, stacyjne czy odstawcze (dotyczyło 59 przypadków likwidowanych linii o łącznej długości 647,5 km). Zgody na fizyczną rozbiórkę wydano dla dwóch linii o łącznej długości 58 km.

Stany Zjednoczone O porzuceniu/wyłączeniu () linii kolejowej w Stanach Zjednoczonych decyduje agencja zwana (STB). STB musi ocenić, czy aktualne lub przyszłe zapotrzebowanie publiczne wymaga wyłączenia lub choćby na nie pozwala. Określając to STB kieruje się dwoma przeciwstawnymi czynnikami: potrzebami lokalnej społeczności i zainteresowaniem spedytorów kontynuacją usługi oraz szerszym publicznym interesem w uwolnieniu przedsiębiorstwa kolejowego z ciężaru finansowego, który ogranicza jego zdolność do zainwestowania w innym miejscu. Ciężar udowodnienia, że kontynuowanie operacji na danej linii ogranicza jego zdolność, leży na wnioskodawcy. Jeśli STB przyzna wnioskodawcy rację, wówczas przechodzi do analizy publicznej potrzeby kontynuacji eksploatacji linii. Bierze wtedy pod uwagę wpływ ewentualnego wyłączenia na lokalne przedsiębiorstwa, wspólnotę oraz zagadnienia środowiskowe. Strony sprzeciwiające się wyłączeniu muszą przedstawić odpowiednie dowody na poparcie tezy o spełnianiu funkcji dla społeczności lokalnej. Proceduralnie wygląda to tak, że strona społeczna ma 45 dni po złożeniu odpowiedniego wniosku na przygotowanie odpowiednio uargumentowanego votum separatumAnaliza ekonomiczno-prawna w zakresie zagospodarowania linii kolejowych o niskiej rentowności. Urząd Transportu Kolejowego, s. 31–32..