Zbigniew Białas (ur. 3 lipca 1960 w Sosnowcu) – polski literaturoznawca-anglista, profesor nauk humanistycznych, prozaik i tłumacz.

Życiorys Absolwent II Liceum Ogólnokształcącego im. Włodzimierza Majakowskiego w Zawierciu (obecnie im. Heleny Malczewskiej). Ukończył filologię angielską na Uniwersytecie Śląskim. Od grudnia 1984 do czerwca 1985 służył w wojskach ONZ na Bliskim Wschodzie (Misja Obserwacyjna Sił Narodów Zjednoczonych ds. Nadzoru Rozdzielenia Wojsk na Wzgórzach Golan (UNDOF – United Nations Disengagement Observer Force)). Odznaczony przez Sekretarza Generalnego ONZ medalem In the Service of Peace.

Działalność naukowa W roku 1993 uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Habilitację uzyskał na Uniwersytecie w Essen (Niemcy), gdzie przebywał w latach 1995–1997 jako stypendysta Fundacji Alexandra von Humboldta. Rozprawa habilitacyjna, Mapping Wild Gardens, opublikowana, podobnie jak doktorat, w Niemczech, uzyskała nagrodę Sparkasse Essen jako Najlepsza Rozprawa Habilitacyjna w dziedzinie nauk humanistycznych Uniwersytetu w Essen w roku 1997Zob.: "Buntes Sprachengemisch beim Sparkassenpreis", Campus: Nachrichten und Berichte aus der Universitaet GH Essen 1/1999, s.6; . W roku 2001 przebywał w Stanach Zjednoczonych (Creighton University) jako stypendysta Programu Fulbrighta, gdzie pracował nad monografią The Body Wall. W roku 2007 Prezydent RP Lech Kaczyński nadał mu tytuł profesora nauk humanistycznych.

Pracownik naukowy Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, był prodziekanem ds. Nauki Wydziału Filologicznego w latach 1998–2001. W latach 2004–2019 kierownik Zakładu Literatur Podróżniczych i Studiów Postkolonialnych w Instytucie Kultur i Literatur Anglojęzycznych. W latach 2016–2019 Dyrektor Instytutu Kultur i Literatur Anglojęzycznychhttp://www.ikila.us.edu.pl/index.php/struktura/dyrekcja-ikila. Jego zainteresowania badawcze obejmują teorię i historię literatury i kultury, teorię i literaturę postkolonialną.

Prowadził wykłady gościnne na uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Niemczech, Republice Południowej Afryki, Szwecji, Finlandii, Danii, Włoszech, Grecji, Turcji i Maroku. Promotor w dwudziestu dwóch obronionych przewodach doktorskich (stan na 5 października 2023). We wrześniu 2023 r. Senat Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach przyznał mu złotą odznakę "Zasłużony dla Uniwersytetu Śląskiego".

23 października 2018 r. był laudatorem w procesie nadania tytułu doktora honoris causa nobliście Johnowi Maxwellowi Coetzeemu przez Uniwersytet Śląski w Katowicach. W marcu 2023 był recenzentem w procesie nadania tytułu doktora honoris causa kolejnemu nobliście, Orhanowi Pamukowi, przez Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Działalność literacka Powieść Korzeniec zdobyła Śląski Wawrzyn Literacki 2011 – nagrodę przyznawaną przez Bibliotekę Śląską w Katowicach oraz Zagłębiowską Nagrodę „Humanitas”. Powieść została ponadto uhonorowana Specjalną Nagrodą Artystyczną Miasta Sosnowca i wywalczyła tytuły „Najlepszej Książki Roku 2011” oraz „Najlepszej Książki na Jesień” w kategorii „proza polska” w plebiscytach organizowanych przez wortal literacki granice.pl. Książka uzyskała także nominację do Nagrody Literackiej Srebrny Kałamarz 2011 przyznawanej przez Fundację im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego i jako jedyny utwór beletrystyczny zdobyła nominację do nagrody „Historia zebrana” (edycja 2011) w konkursie organizowanym przez wortal historyczny histmag.org.

Korzeniec jest pierwszym tomem „trylogii sosnowieckiej”. Bezpośrednią kontynuacją jest powieść Puder i pył, która ukazała się w 2013 roku. Trzecim tomem cyklu jest Tal, wydany w roku 2015.

W roku 2011 Program 2 Polskiego Radia wyemitował dziesięć fragmentów Korzeńca w interpretacji Mariana Opani, a w 2013 r. wyemitowano dziesięć fragmentów Pudru i pyłu w interpretacji Grzegorza Damięckiego.

Wersję teatralną Korzeńca przygotował Teatr Zagłębia w Sosnowcu, prapremiera miała miejsce 26 maja 2012. Reżyseria i scenografia: Remigiusz Brzyk, adaptacja i dramaturgia: Tomasz Śpiewak, muzyka: Jacek Grudzień"Brzyk reżyseruje Korzeńca w Zagłębiu" http://www.teatry.art.pl/n/czytaj/35120. Wersję telewizyjną na potrzeby Teatru Telewizji zrealizowali Remigiusz Brzyk oraz Marcin Koszałka. Spektakl emitowano 1 kwietnia 2014.

Działalność publiczna Członek Rady Programowej Teatru Śląskiego w Katowicach. W latach 2013–2018 był autorem i gospodarzem cyklicznych debat prowadzonych na Scenie Kameralnej Teatru Śląskiego. Debaty („Puder i pył”) poświęcone były tożsamości lokalnej oraz istotnym zjawiskom społecznym i kulturowym.

Działalność translatorska Współpracował z Literaturą na Świecie, Wydawnictwem Literackim, Polskim Wydawnictwem Muzycznym, „Książnicą”, KAW, Wydawnictwem „Śląsk”, Wydawnictwem Oddechy. Tłumaczył współczesną prozę i poezję amerykańską (Bernard Malamud, Irwin Shaw, Stephen Tapscott, John Jakes, Tony Hillerman), współczesną prozę brytyjską (Alasdair Gray, P.D. James, Jim Curran), rozprawy muzykologiczne (Lydia Goehr) oraz prozę i poezję nigeryjską (Wole Soyinka).

Publikacje Książki naukowe Post-Tribal Ethos in Contemporary Anglophone African Literature: A Study in Detribalisation. Essen: Verlag Die Blaue Eule, 1993; . Mapping Wild Gardens: The Symbolic Conquest of South Africa. Essen: Verlag Die Blaue Eule, 1997; . The Body Wall: Somatics of Travelling and Discursive Practices. Frankfurt/Mein, New York: Peter Lang Verlag, 2006; pb..

Powieści Tzw. „kwartet zagłębiowski”: Korzeniec, Warszawa: Wydawnictwo MG, 2011; ; Wydanie ilustrowane: Warszawa: Wydawnictwo MG, 2015; Puder i pył, Warszawa: Wydawnictwo MG, 2013; Tal, Warszawa: Wydawnictwo MG, 2015; Rutka, Warszawa: Wydawnictwo MG, 2018; Kafelek mistrza Alojzego, Warszawa: Wydawnictwo MG, 2019; . Scalone wydanie dwóch pierwszych powieści: Korzeniec oraz Puder i pył

Reportaże Nebraska, Warszawa: Wydawnictwo MG, 2016;

Książki naukowe redagowane i współredagowane (wybór) Aristippus Meets Crusoe: Rethinking the Beach Encounter, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego nr 1779, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1999; East-Central European Traumas and a Millennial Condition, Boulder/Lublin/New York: East European Monographs/Marie Curie Skłodowska University / Columbia University Press, 2000; (z Wiesławem Krajką) Under the Gallows of Zoto’s Brothers: Essays on ‘The Manuscript Found in Saragossa’ Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego nr 2015; Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2001; Alchemization of the Mind: Literature and Dissociation, Frankfurt, New York: Peter Lang Verlag, 2003; (z Krzysztofem Kowalczykiem-Twarowskim) Ebony, Ivory & Tea, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego nr 2203; Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2004; (z Krzysztofem Kowalczykiem-Twarowskim) Culture and the Rites/Rights of Grief, Newcastle: Cambridge Scholars Publishers, 2013; (z Pawłem Jędrzejko i Julią Szołtysek) Critical Perspectives on Damon Galgut, New York: Routledge, 2025; .

Przekłady literackie (wybór) Alasdair Gray, 1982, Janine, [obszerne fragmenty powieści] Literatura na Świecie nr 9 (194) 1987, PL Wole Soyinka, Rozmowa telefoniczna Literatura na Świecie nr 9 (194) 1987, PL Wole Soyinka, Czas anomii, [obszerne fragmenty powieści] Literatura na Świecie nr 9 (194) 1987, PL Josif Brodski/David Montenegro, Wątpliwości są przekonaniami, Literatura na Świecie nr 7 (204) 1988 Walter Abish, Autoportret, Literatura na Świecie nr 10 (219) 1989 Bernard Malamud, Żydoptak, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989 [wybrane opowiadania]. Jim Curran, K2: triumf i tragedia, Czeladź: Alma-Press, 1989, John Jakes, Piekło i niebo, Katowice: KAW, 1992 [dwa tomy]; Warszawa: Wydawnictwo Albatros, 2023 [w jednym tomie], P.D. James, Czarna wieża, Katowice: "Książnica", 1993, ; Warszawa: Świat Książki, 1999, ; Warszawa: W.A.B., 2014, Stephen Tapscott, Mesopotamia, Katowice: "Śląsk", 1994 [wybrane wiersze]. Irwin Shaw, Głosy letniego dnia i inne utwory, tom 3, Katowice: "Książnica", 1997 [wybrane opowiadania]. Lydia Goehr, Dzieła muzyczne w muzeum wyobraźni. Esej z filozofii muzyki, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 2022. Tony Hillerman, Szepty mroku, Katowice: Wydawnictwo Oddechy, 2025. ISBN 978-83-683-9505-1

Przypisy

Bibliografia

"Śladami prozy Zbigniewa Białasa. Przewodnik literacki po Sosnowcu", red. T. Grząślewicz, R. Opalski, Sosnowiec: 2018 Remigiusz Brzyk, "Topografia miejsca teatralnego w pracy reżysera na podstawie spektaklu „Korzeniec” zrealizowanego w Teatrze Zagłębia w Sosnowcu", Kraków AST: 2017 (rozprawa doktorska). „Rutka jest niebezpieczna”. O nowo powstającej powieści inspirowanej losami będzińskiej Żydówki z Profesorem Zbigniewem Białasem rozmawia Anita Jasińska: "Narracje o Zagładzie", (3) 2017, ; Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 361-365. Domagalska, M. (2019). "Ziarno prawdy? Mord rytualny w polskich kryminałach retro". Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 50(4), 209-224. https://doi.org/10.18778/1505-9057.50.12.

Linki zewnętrzne strona pracownika Instytutu Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego informacja o powieści Korzeniec na stronie wydawcy

Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Śląskiego Kategoria:Polscy angliści Kategoria:Polscy literaturoznawcy Kategoria:Polscy autorzy powieści kryminalnych Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Polscy stypendyści Fulbrighta Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Śląskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Sosnowcu Kategoria:Ludzie związani z Sosnowcem Kategoria:Pisarze związani z Sosnowcem Kategoria:Urodzeni w 1960