RządomyślnośćTłumaczenie terminu gouvernmentalité np. Damiana Leszczyńskiego i Lotara Rasińskiego – zob.: (urządzanieW ten sposób tłumaczy ten termin Michał Herer w książce Bezpieczeństwo, terytorium, populacja Zob.:) – pojęcie użyte po raz pierwszy przez francuskiego filozofa Michela Foucaulta. Zostało ono rozwinięte przez autorów takich jak Peter Miller, Nikolas Rose i Mitchell Dean z perspektywy anglo-neofoucaultowskiej w naukach społecznych. Rządomyślność może być rozumiana jako: sposób, w jaki rządy usiłują wytwarzać obywateli, którzy w najlepszy możliwy sposób realizują ich politykę zorganizowane praktyki (mentalne, racjonalne i techniczne), za pomocą których zarządza się podmiotamiMayhew, Susan (red.) A Dictionary of Geography (Article: Governmentality) Oxford University Press, 2004. Rządomyślność może być także rozumiana jako: „racjonalność rządowa” „oś przewodnia jego [Foucaulta] historycznej analizy obejmującej okres od starożytnej Grecji (sic) po współczesny neoliberalizm” „Techniki i strategie, poprzez które społeczeństwo daje sobą kierować”
Semantyka rządomyślności Termin ten jak sądzili niektórzy komentatorzy, został utworzony przez „połączenie rządzenia (gouverner) i sposobów myślenia (mentalité)”Lemke, Foucault...op. cit.. W rzeczywistości nie był on jednak ukuty przez zespolenie słów gouvernement i mentalité, ale po prostu przez dodanie końcówki do gouvernemental (rządowy) tworząc gouvernmentalité, tak jak można stworzyć musicalité (muzykalność) od musical (muzykalny). Foucault używa nie tylko standardowej, ściśle politycznej definicji „rządzenia” lub rządu używanej dzisiaj, ale także szerszej definicji stosowanej do osiemnastego wieku. Oznacza to, że dla Foucaulta „...»rządzenie« odnosiło się do kwestii samokontroli, kierowania rodziną i dziećmi, zarządzania domostwem, kierowania duszą i tak dalej”. Rządzenie jest, innymi słowy, „kierowaniem zachowaniem”.
Podstawowa definicja rządomyślności Foucault w swoich wykładach wygłaszanych w Collège de France często definiował rządomyślność jako „sztukę rządzenia” w szerokim znaczeniu, gdzie „rządzenie” nie ogranicza się wyłącznie do polityki państwa, ale obejmuje także szeroką gamę technik kontroli oraz dotyczy różnorodnych przedmiotów, od kontroli siebie, przez jednostkę, po „biopolityczną” kontrolę populacji. W pracach Foucaulta pojęcie to jest połączone z innymi, takimi jak „biopolityka” oraz „wiedza-władza”. Genealogiczne badanie nowoczesnego państwa jako „problemu rządzenia” nie tylko pogłębia Foucaultowskie analizy suwerenności i biopolityki, ale także proponuje analitykę rządzenia, która udoskonala zarówno jego teorię władzy, jak i rozumienie wolności.
Pojęcie „rządomyślności” umożliwia nowe rozumienie władzy. Foucault dystansował się od rozumienia tej ostatniej w terminach związanych z hierarchiczną, odgórną władzą państwa. Rozważał to pojęcie poprzez rozszerzenie go o formy kontroli społecznej funkcjonujące w instytucjach dyscyplinarnych (takich jak szkoły, szpitale, więzienia itp.), a także o formy wiedzy. Władza może się pozytywnie manifestować poprzez wytwarzanie wiedzy i konkretnych dyskursów internalizowanych przez jednostki i kierujących zachowaniem populacji. Dyskursy te prowadzą do skuteczniejszych form kontroli społecznej, ponieważ wiedza umożliwia jednostkom rządzenie sobą.
Pojęcie „rządomyślności” stosuje się do opisu różnych okresów historycznych i różnych konkretnych reżimów. Jest ono jednak najczęściej używane (zarówno przez samego Foucaulta, jak i innych badaczy) w odniesieniu do „neoliberalnej rządomyślności” tj. takiej, która charakteryzuje rozwinięte demokracje liberalne. W tym przypadku, pojęcie „rządomyślności” odwołuje się do społeczeństw, w których władza jest pozbawiona centrum, a ich członkowie, zgodnie z neoliberanym założeniem, odgrywają aktywną rolę w zarządzaniu samymi sobą. Z uwagi na tę czynną rolę, jednostki muszą być regulowane „od środka”. Neoliberalna rządomyślność opiera się na dominującej roli mechanizmów rynkowych oraz ograniczonym wpływie państwa. Poszczególne formy rządomyślności odznaczają się konkretnymi formami wiedzy. W przypadku neoliberalnej rządomyślności wytwarzana wiedza umożliwia konstruowanie samoregulujących i samokorygujących się podmiotów.
W wykładzie zatytułowanym „Rządomyślność” Foucault przez tę ostatnią rozumie: „Po pierwsze, zbiór instytucji, procedur, analiz, refleksji, kalkulacji i taktyk umożliwiających sprawowanie owej specyficznej i bardzo złożonej formy władzy nakierowanej przede wszystkim na populację, władzy opierającej się na ekonomii politycznej jako pewnej formie wiedzy i posługującej się zasadniczo urządzeniami bezpieczeństwa. Po drugie, „urządzanie” [„rządomyślność”] oznacza dla mnie pewną linię siły, która – w społeczeństwach zachodnich – od dawna i wciąż prowadzi do dominacji tej formy władzy, którą można by nazwać „rządzeniem”, nad wszelkimi innymi formami, zwłaszcza nad władzą suwerenną i dyscypliną. Owa linia siły sama przyczyniła się do rozwoju wielu specyficznych postaci wiedzy. I wreszcie, sądzę również, że przez „urządzanie” [„rządomyślność”] należy rozumieć proces albo raczej wynik procesu, za którego sprawą średniowieczne państwo sprawiedliwości, w XV i XVI wieku przekształcone w państwo administracyjne, zostaje następnie, krok po kroku, poddane „zasadzie rządów”.”
Pierwszy punkt trzyczęściowej definicji orzeka, że rządomyślność jest zbiorem komponentów tworzących to, co nazywa się „rządzeniem”, którego celem jest utrzymanie uporządkowanego i szczęśliwego społeczeństwa (populacji). Środkami do tego celu są „urządzenia bezpieczeństwa”, tj. techniki stosowane, by zapewnić społeczeństwu poczucie ekonomicznego, politycznego i kulturowego dobrostanu. Cele te są osiągane przez ustanowienie „ekonomii politycznej”. W tym przypadku słowo „ekonomia” dotyczy "ekonomii obejmującej całe państwo, [polegającej] na sprawowaniu w stosunku do mieszkańców, bogactw oraz jednostkowych zachowań formy nadzoru i kontroli nie mniej ścisłej niż ta, którą sprawuje ojciec w swym domu."
Pierwsza część definicji stwierdza zatem, że rządomyślność jest rządzeniem o określonych celach, środkach do nich prowadzących i konkretnych praktykach, które powinny do nich prowadzić. Druga część definicji przedstawia rządomyślność jako długi, powolny rozwój rządzenia na Zachodzie. Trzecia natomiast odnosi się do ewolucji państwa średniowiecznego, które utrzymywało swoje terytorium i zarządzało zamieszkującym je społeczeństwem przez prostą praktykę narzucania praw podmiotom, w państwo wczesnorenesansowe, które koncentrowało się w większym stopniu na „kierowaniu rzeczami”, w związku z czym posługiwało się różnymi strategiami i taktykami w celu utrzymania zadowolonego i, tym samym, stabilnego społeczeństwa lub, innymi słowy, „sprawienia, by społeczeństwo dało sobą kierować”.
Połączenie tych trzech punktów daje definicję rządomyślności jako procesu, w którego trakcie forma rządzenia posiadająca określone cele (szczęśliwe i stabilne społeczeństwo), środki do ich realizacji („urządzenia bezpieczeństwa”) oraz szczególny typ wiedzy (ekonomię polityczną) wyewoluowała ze średniowiecznego państwa suwerennego prawa w nowoczesne państwo administracyjne z rozbudowaną biurokracją.
Historia pojęcia Koncepcja rządomyślności wywodzi się z myśli etycznej, politycznej i historycznej Michela Foucaulta. Wykorzystywał on to pojęcie w późnych latach swojego życia (w przybliżeniu między 1977 a 1984 rokiem, kiedy zmarł), szczególnie podczas wykładów wygłaszanych w Collège de France w tym czasie. Jego najbardziej znane sformułowanie tego pojęcia miało miejsce podczas wykładów zatytułowanych „Bezpieczeństwo, terytorium, populacja” z 1978 roku. Głębsza i bardziej rozbudowaną refleksja została podjęta rok później w wykładach pt. „Narodziny biopolityki”. Pojęcie to jest także częścią szerszej analizy problematyki związanej m.in. Z instytucjami dyscyplinarnymi, neoliberalizmem i „Rządami prawa”, „mikrofizyką władzy”, a także biopolityką. W drugiej i trzeciej części Historii seksualności, zatytułowanych Użytek z przyjemności i Troska o siebie oraz w swoim wykładzie „Technologie Siebie”, Foucault rozwinął pojęcie upodmiotowienia i jego form poprzez zgłębienie sposobu formowania jednostek i ich sposobów życia, które były zarówno heteronomicznie, jak i autonomicznie determinowane. W serii wykładów i artykułów takich jak „Narodziny Biopolityki”, „Omnes et Singulatim: przyczynek do krytyki politycznego rozumu”, „Podmiot i władza” oraz „Czym jest Oświecenie?”, Foucault rozważał problem natury współczesnych porządków społecznych, problem władzy, wolności ludzkiej i jej granic, możliwości i źródła działania ludzkiego itd., których ujęcia spajało jego koncepcję „rządomyślności”. Pojęcie rządomyślności zwróciło uwagę angielskojęzycznego świata akademickiego głównie dzięki książce The Foucault Effect"The Foucault Effect: Studies in Governmentality.", Graham Burchell, Colin Gordon and Peter Miller (red.). Chicago, IL: University of Chicago Press, 1991, zawierającej szereg esejów poświęconych temu pojęciu oraz tłumaczenie krótkiego artykułu Foucaulta na ten sam temat.
Dalszy rozwój koncepcji Hunt i Wickham w swojej pracy Foucault and Law rozpoczynają cześć poświęconą rządomyślności bardzo podstawową definicją zaczerpniętą z prac Foucaulta: „rządomyślność jest dramatyczną ekspansją w zakresie rządzenia, ukazującą wzrost ilości i zasięgu rządowych mechanizmów kalkulacyjnych”. Innymi słowy, rządomyślność opisuje nową formę rządzenia, powstałą w połowie XVIII wieku, która była ściśle powiązana z utworzeniem i narastaniem nowoczesnych biurokracji. Dzięki zaproponowaniu tej definicji autorzy postrzegają termin ten jako składający się z dwóch części: „rządowy” (governmental) i „-ość” (-ity) – „rządowy” oznacza – właściwy dla rządu danego kraju; a przyrostek „-ość” – badanie tegoż. Przyznają, że definicji tej brakuje pewnego, właściwego Foucaultowi, subtelnego zniuansowania i starają się to zrekompensować poprzez wyjaśnienie kilku innych jego pojęć, takich jak racja stanu, problem populacji, nowoczesna ekonomia polityczna, liberalna sekurytyzacja oraz wyłonienie się nauk humanistycznych.
Podejście Kerra do pojęcia rządomyślności jest bardziej złożone. Postrzega on je jako skrót od „racjonalności rządowej” (governmental rationality). Jest to sposób myślenia o praktykach rządzenia. Kerr nie uważa go za „obszar badania o charakterze krytyczno-rewolucyjnym, ale taki, który pojęciowo reprodukuje kapitalistyczne panowanie” poprzez twierdzenie, że jakaś forma rządzenia (i władzy) będzie zawsze konieczna, aby kontrolować i konstytuować społeczeństwo. Z uwagi na definiowanie rządomyślności wyłącznie w kategoriach państwa, Kerr nie bierze pod uwagę innych form governance oraz idei mentalności rządu w tym szerszym sensie.