Stary cmentarz żydowski w Sanoku

Stary cmentarz żydowski w Sanoku, zwany też Okopisko – kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Sanok, pierwotnie położony poza granicami miasta, od 1867 przy ulicy Lwowskiej. Zniszczony podczas II wojny światowej, zlikwidowany w 1967 roku.

Historia Tradycja mówi, iż najstarsze pochówki w tym miejscu pochodziły z XIV wieku. Pierwotnie był położony poza granicami miasta (zgodnie z tradycją żydowską)Sanok, Żydzi i kłódki | Małopolska24.. Wzmianki o cmentarzu pochodzą z 1720Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 164. (możliwe że stanowiło to powiększenie istniejącego wcześniej cmentarza ze średniowieczaUrząd Miasta Sanoka.). Użytkowania zaprzestano jeszcze przed II wojną światową.

W tradycji Sanoka i piśmiennictwie teren cmentarza jest do czasów dzisiejszych określany jako OkopiskoEdward Zając, 100 lat Towarzystwa Upiększania Miasta Sanoka 1904-2004, Sanok 2004, s. 14.Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 216.Paweł Nestorowicz, Boża rola: przyczynek do historii cmentarzy sanockich w 110-tą rocznicę konsekracji cmentarza przy ul. Rymanowskiej, Sanok 2005, s. 7.. Według relacji z początku XX wieku obszar okopiska sięgał poza sam teren cmentarza. Wówczas cmentarz był otoczony murem, posiadał bramę wejściową, a na miejscu znajdował się budynek stróża.

Obiekt posiadał wiele zabytkowych macew i steli nagrobnych, stanowiących nagrobne płyty pionowe z płaskorzeźbami i inskrypcjami. Na początku XX wieku cmentarz nie był już czynny do celów grzebalnych (dowodzi tego wniosek z 1905 roku o budowę domu przedpogrzebowego na nowym cmentarzuEdward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 102–103.).

Od 1867 teren cmentarza mieścił się przy ulicy Lwowskiej, przy stromym podjeździe drogiAlojzy Zielecki, Rozwój ruchu niepodległościowego, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995. s. 396.. Później arteria została przemianowana na ulicę Jagiellońską. Na cmentarzu nie dokonywano już pochówków w okresie II Rzeczypospolitej.

Podczas II wojny światowej na terenie Okopiska odbywały się egzekucje dokonywane przez Niemców. Opis wydarzeń prowadzenia Żydów przez ukraińskich żołnierzy z dywizji SS Galizien na egzekucje odbywające się w tym miejscu zamieścił Kalman Segal w opowiadaniu historycznym Śmierć archiwariuszaW trzecim dniu uroczystości poświęconych pamięci atamana obok domku, w którym mieszkał archiwariusz, prowadzono grupę Żydów; sokoliki dzielne, ukraińscy żołnierze z SS Division Galizien, prowadzili ich na okopisko. Przez trzy dni i noce Niemcy byli widzami, a ukraińscy faszyści mieli wolną rękę. Przez trzy dni i trzy noce trwało polowanie na ludzi, krzyk torturowanych, krzyk, który w pewnej chwili urywał się i zamieniał w ciszę śmierci....”; Kalman Segal, Śmierć archiwariusza, s. 145-1946..

W tym czasie cmentarz według niektórych relacji miał zostać zniszczony. Według relacji ocalonego z Holokaustu Jakuba Gurfeina (2006), Niemcy nie zniszczyli płyt nagrobnych na starym kirkucie w czasie okupacji Sanoka i miały one przetrwać wojnęRocznik sanockie. tom XI, 2014 str. 52.. Po wojnie teren ten został ogrodzony parkanem z desekRocznik Sanocki. tom XI, 2014 str. 52, Marian Jarosz.. Zajmujący się historią Sanoka Stefan Stefański i Edward Zając wskazali, że pewna część macew została wykorzystana w przebudowie ulic Jagiellońskiej i Tadeusza Kościuszki (miały być wówczas pokruszone i wykorzystane przy pracach utwardzających ich nawierzchnie)Edward Zając. Szkice z dziejów Miasta. Sanok, 2005, s. 216.Stefan Stefański, Cmentarze sanockie, Sanok 1991, s. 9–10.. Pod koniec lat 40. nastąpiła przebudowa terenu w ramach czynu społecznego.

Współczesność W latach 1957 i 1967 na obszarze kirkutu prowadzone były zaawansowane prace ziemne przy udziale robotników i koparki. Notatkę z tego zdarzenia miał sporządzić Stefan Stefański. Układ większości grobów uznano wówczas za nieczytelny z uwagi na ich zniszczenie w czasie prac ziemnychStr. 52.. Zachowała się tylko niewielka ilość grobów na obrzeżach w północno-zachodnim narożniku nekropoli. Mogiły położone były na osi północny zachód NNW – SSE południowo-południowy wschód.

Podczas plantowania terenu w 1950 w ziemi odnaleziono kilkadziesiąt kłódek (wedle ustaleń pozostawiano je osobom zmarłym na ustach w przekonaniu, aby nie opowiadali na tamtym świecie, co dzieje się na Ziemi). Odnaleziono także dwie zachowane macewy, które przekazano do Muzeum Historycznego w Sanoku. W 1951, za zgodą ludności żydowskiej, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej ustanowiło na miejscu dawnego cmentarza skwer.

W latach 60. XX wieku na górnej części byłego cmentarza wzniesiono budynek, w którym działała restauracja WSS „Karpacka”, a na pozostałym obszarze powstał skwer w postaci zieleńca przy ulicy Jagiellońskiej, na terenie którego pielęgnowana jest roślinność.. Cmentarz zlikwidowano ostatecznie w 1967 roku.

Na obszarze zieleńca powstały rzeźby wykonane jako prace dyplomowe studentów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie: w 1975 oraz na początku lat 80. XX sześć obiektów.

Odniesienie Sanocki poeta Roman Bańkowski napisał wiersz pt. „Nad okopiskiem”, odnoszący się do holocaustu, opublikowany w tomiku poezji pt. Byli wśród nas – inni z 2000.

Przypisy

Bibliografia

Stary cmentarz żydowski w Sanoku na portalu Wirtualny Sztetl

Kategoria:Cmentarze żydowskie w województwie podkarpackim Żydowski, Stary Kategoria:Zniszczone cmentarze Kategoria:Nieistniejące cmentarze w województwie podkarpackim Cmentarz, Stary