Grodzisk Wielkopolski – miasto w województwie wielkopolskim, nad Letnicą (zw. też Rowem Grodziskim), siedziba władz powiatu grodziskiego oraz gminy Grodzisk Wielkopolski. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Według danych GUS z 31 grudnia 2025, miasto liczyło mieszkańców.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1303 (według zachowanej kopii z 1554 i 1650) gdzie odnotowano ją pod staropolską, zlatynizowaną nazwą "Grodizh, Groddizh”. Między 1306 a 1314 w okresie rządów książąt głogowskich w Wielkopolsce w Grodzisku wybijano monety z łacińskim napisem nazwy miasta „DE GRODIS”. W 1339 odnotowano nazwę „Grodziscz”, 1352 „Grodyscze”, 1372 „Grodzis”, 1379 (wg kopii z 1554) „Grodzysko”, 1381 „Grodzyscze”, 1382 „Grodissko”, 1383 „Grodziscze”, 1393 „Grodziszcze”, 1400 „Grodzisko”, 1409 „Grodzsko”, 1414 „Gredies”, 1435 „Grodschisco”, 1510 „Grodzisko”, „Grodyszko”, 1599 „Grodisko”, 1775 „Grodzisk” .
W Polsce istnieje wiele miejscowości o nazwie „Grodzisk”. Dawniejsze używane nazwy miasta Grodzisk Wielkopolski to „Grodziszcze” i „Grodzisko”, a skrócona forma „Grodzisk” przyjęła się od XVIII wieku i składa się ze źródłosłowia „Gród” z dodanym przyrostkowym formantem przymiotnikowym, sufiksem „-sk”. Według językoznawców dawna nazwa miejscowości „Grodzisk Wielkopolski” pochodzi od grodziska czyli miejsca, w którym kiedyś był gród”. W zapisach gwarowych w gwarze poznańskiej notowano miejscowość w odmianach „grozisk velkopolski, -ka, -iego”. Człon „Wielkopolski” dodano współcześnie dla odróżnienia od innych nazw Grodzisk, które są bardzo popularne w Polsce .
Po rozbiorach Polski Prusacy używali zgermanizowanych form: „Graetz” oraz „Gratz” utworzonych od polskiej nazwy. Używana była także polska nazwa miejscowa. W 1881 miejscowość odnotowano pod polską nazwą „Grodzisk” oraz pod niemiecką „Graetz”. W 1921 odnotowano nazwy „Grodzisk” oraz „Gratz” .
Historia
Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i była miastem szlacheckim, własnością polskiej szlachty z rodu Borków, a później Ostrorogów herbu Nałęcz. W 1312 miejscowość znajdowała się w dystrykcie Grodzisk. Od 1320 tereny, na których powstała leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1444 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1400 była siedzibą własnejparafii.
Miasto średniowieczne Pierwszy zachowany zapis historyczny odnotował w 1303 komesa Prędotę syna komesa Piotrka wojewody poznańskiego, który poświadczył, że jego wójt w Grodzisku Herman, kupił od niego i od jego ojca miejsce na młyn zbożowy na rzece Dojca wraz ze swym sołectwem i wójtostwem.
W 1406 Wichna pani w Godzisku, Borek z Szubina w powiecie kcyńskim wraz z bratem Maciejem, panowie w Grodzisku oznajmili, że zawarli ugodę z ogółem mieszczan w swym mieście Godzisku za zgodą rajców i całego miasta. Mieszczanie winni płacić im czynsz w wysokości 27 grzywien monety obiegowej, z czego połowę na św. Jerzego (czyli 24 kwietnia), a połowę na św. Marcina czyli 11 września. Właściciele miasta zezwolili mieszczanom założyć ogrody przed Suchą Bramą dla pożytku miasta, lecz bez szkody dla dziedziców. Dali oni miastu wydzielone miejsce na młyn pod Bramą Wodną, zastrzegając sobie rybołówstwo. Ustalili, że miasto mogło swobodnie tenże młyn założyć oraz ustanowić targ na sól (łac. „forum salis”) oraz krojownika sukna (łac. „pannicida”). Właściciele dali także miastu czynsz z ogrodu Hanlina Grodziskiego przy starym młynie, a z innych ogrodów mieszczanie winni dziedzicom dawać czynsz i odrabiać po dwa dni rocznie, kiedy im się każe. Z ogrodów nadanych miastu powinni oni także płacić czynsz i odrabiać miastu, kiedy im się każe. Mieszczan zobowiązano także do naprawy miejskich wałów i palisadę. Ze względu na czynsz, jaki mieszczanie zobowiązali się płacić, nie byli oni obowiązani użyczać dziedzicom koni, chyba za swą zgodą. W przypadku jakiejś sprawy lub konieczności mieszczanie powinni z dziedzicami stare „cum bonis et corpore, bonum et malum pati, prout ipsi de iure tenentur facere haeredi suo”. W przypadku kiedy dziedzice wyruszą na wyprawę wojenną, to miasto nie będzie obowiązane do żadnych świadczeń, chyba że taka będzie wola mieszczan grodziskich. Starą łąkę miejską i olszynę przy niej przeznaczono do swobodnego użytku miasta, lecz chmiel, który tam rósł należał do dziedziców. Jeśli wyłoni się jakaś potrzeba, to dziedzice będą mieli wszelką władzę wykorzystania łąki oraz olszyny, jak ziem własnych, bez czyjegokolwiek sprzeciwu.
W 1424 Niemierza z Lubosza dziedzic oraz pan miasta Grodzisk wystawił przywilej dla miasta. Każdy z przybyszów nabywających jakiekolwiek towary, z wyjątkiem słodu na piwo, miał dać miastu po dwie ćwiertnie zboża i po jednym groszu na naprawę grobli z mostem. Mieszczanie otrzymali drogę dla wypędzania bydła (łac. „transitus alias sczegna gregum”) od Suchej Bramy]w stronę Starego (......) oraz przez dziedzinę Wyczółkowo, a ponadto skotnicę (czyli wspólne pastwisko). Z lasu mieszczanie mogli pobierać drewno na budowę i opał, lecz bez szkody dla barci. Otrzymali oni także wolne 4 siedliska (łac. „aree”) z zagrodą młyna pod Wodną Bramą przy grobli po lewej stronie i 4 wolne siedliska po prawej stronie w pobliżu stawu, 8 domów, jakie mieli sami wybudować po obu stronach drogi pod Suchą Bramą, wspólną łąkę aż do granic wsi Młyniewo, tak jak z dawien dawna posiadali. W dokumencie znajduje się nieczytelna wzmianka o chmielu. Dziedzic zastrzegł sobie także wypas koni, gdy to będzie konieczne.
Szpital miejski Już w początku XV wieku w mieście istniał szpital św. Ducha poświadczony spisanym aktem fundacyjnym. W 1426 administrator biskupstwa poznańskiego potwierdził fundację szpitala i kaplicy Ś. Ducha, NMP, św. Jana Apostoła, Wawrzyńca Męczennika, Mikołaja i Idziego Wyznawców, Katarzyny Dziewicy i Elżbiety Wdowy w Grodzisku, której za zezwoleniem dziedzica miasta Niemierzy dokonał ksiądz Paweł Drdzeński z Grodziska, syna Mikołaja. Na ten cel przeznaczono siedlisko (łac. „area”), ogród, sad, staw rybny obok ogrodu dziedzica w stronę Kobylnik po lewej stronie; ogród pomiędzy młynem miejskim a ogrodem krawca Święszka; ogród w stronę Poznania, który podzielił na 4 ogrody; ogród obok poprzedniego, który podzielił na 13 ogrodów; ogród w stronę Poznania, który należał do Drdzeńskiego, zmarłego brata fundatora. Na uposażenie przeznaczono jedną grzywnę szer. groszy praskich czynszu rocznego, na ogrodach i sadach kramarza Święszka w Grodzisku zapisano na ten cel jedną grzywnę czynszu rocznego monety obiegowej, na siedlisku i domu kuśnierza Wacława Czecha w stronę Poznania; dom i siedlisko. Na budowę szpitala i kaplicy przeznaczono także ogród, sad, staw rybny, łąkę i ogród z sadem, w których stała stodoła i słodownia. Burmistrz i rajcy miasta Grodzisk zobowiązali się czynsze wybierać i składać je do rąk prepozyta szpitala. Dziedzic miasta Niemierza zobowiązał się zwolnić wspomniane nieruchomości od danin i świadczeń z zastrzeżeniem, że ludzie w nich mieszkający mają mu po 2 dni z ogrodu kosić i grabić w czasie sianożęcia. Prawo patronatu miejscowego szpitala należało do burmistrza i rajców miejskich.
Szkoła miejska Od początku XVI wieku w mieście istniała szkoła. W 1511 odnotowany został Walentyn rektor szkoły grodziskiej. W 1591 Jan Ostroróg uposażając ponownie kościół parafialny św. Jadwigi w Grodzisku Wielkopolskim przeznaczył na szkołę stary dom plebański wspominając także o czynszu w kwocie 4 florenów, jaki od dawna płacili miejscowi Żydzi na utrzymanie bakałarza.
Gospodarka oraz podatki W XV wieku miejscowość miała jeszcze częściowo rolniczy charakter. W 1432 odnotowano pola rolne w Grodzisku. W 1434 domy, rynek, jatkę rzeźnicką, jatki o nazwie „Sucha Brama” oraz młyn zbożowy należący do dziedzica. W 1442 historyczne zapisy odnotowały jatkę rzeźnicką wolną od ciężarów na rzecz dziedzica.
W 1458 w czasie wojny z zakonem krzyżackim miasto miało dostarczyć 12 pieszych na wyprawę do Malborka. W latach 1462-1464 Grodzisk Wielkopolski zapłacił cyzę w siedmiu ratach: 60 gr, 36 gr, 101 gr, 24 gr, 137 gr, 144 gr. W 1484 odnotowano cech tkaczy (łac. „fraternitas textorum”). W 1492 został wykupiony czynsz w kwocie jednej kopy groszy od sumy głównej 15 grzywien szer. groszy, ciążący na jatkach rzeźnickich. W 1494 Grodzisk znalazł się w gronie osad, które nie zapłaciły w terminie wiardunków oraz czynszów królewskich. W 1507 miasto Grodzisk zapłaciło 7 grzywien i 16 groszy szosu.
W 1513 król polski Zygmunt I Stary zwolnił miejscowych Żydów na 2 lata od podatków i ciężarów. W 1514 odnotowano bramy miejskie. W 1520 potwierdzony został przez miejscowego dziedzica statut cechu Płócienników z Kościana, który przetłumaczony został z języka niemieckiego na łacinę statut cechu płócienników z Kościana. W 1530 miasto zapłaciło 11 florenów i 21 groszy szosu.
W 1548 król polski Zygmunt II August na prośby miejscowego dziedzica przeniósł i ustanowił jarmarki w Grodzisku Wielkopolskim na św. Filipa i Jakuba (czyli na 1 maja), na św. Idziego (1 września) oraz ustanowił według starego zwyczaju jarmark na św. Jadwigę (15 października). W 1550 dziedzic nadał statut cechowi krawieckiemu, pozwala założyć cech kuśnierski. W 1562 Zygmunt August zwolnił mieszczan z Grodziska od wszelkich ceł drogowych i mostowych na obszarze całego państwa. W 1563 miasto zapłaciło 23 florenów i 12 groszy podwójnego szosu, podatek od 23 kotłów gorzałki, od jednej kobiety biednej oraz od 80 rzemieślników pracujących w mieście. W 1565 dziedzic miasta nadał statut cechu bednarzy. W 1591 odnotowano w mieście Grodzisk role w trzech polach; role folwarczne przy mieście, jatki, rynek, czyli stragany rybne, młyn napędzany pracą koni należący do dziedzica oraz młyn grodziski.
Okres zaborów Polski Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1303 roku położone było w XVI wieku w województwie poznańskim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 175..
Kalendarium Średniowiecze 1257 – pierwsza wzmianka w dokumencie wystawionym w Modrzu przez księcia Przemysła I, w którym wśród wsi należących do cystersów w Paradyżu wymienia wieś Grodisze„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877.. 1303 – prawa miejskie magdeburskie (nadane zapewne wcześniej przez Przemysła II w 1295-1296 r.). 1312-1314 – stolica dystryktu w księstwie żagańskimBogusław Polak, Grodzisk Wielkopolski – Zarys Dziejów, Grodzisk Wlkp. 1990, s. 19–20.. 1306-1314 – istniała mennica książęca, w której wybijano monety – kwartnik z napisem „De Grodis”. 1339 – wzmiankowany jest Borek z Grodziska, pierwszy znany właściciel z rodu Borków (Wezenborgów).