mały|Koło, ziemia kaliska i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Koło – miasto w Polsce, w województwie wielkopolskim, nad Wartą, siedziba powiatu kolskiego i gminy wiejskiej Koło.
Położone przy drodze krajowej nr 92 oraz linii kolejowej Poznań – Warszawa. Od XV wieku do 1716 r. miejsce sejmików generalnych prowincji wielkopolskiej. Obecnie duży ośrodek przemysłu ceramicznego i spożywczego. Do najstarszych zabytków zalicza się: ruiny zamku z XIV w., gotycki kościół farny z XV w. oraz kompleks kościoła i klasztoru bernardynów.
Miasto otrzymało prawa miejskie w 1362 roku od Kazimierza Wielkiego. Było to miasto królewskie należące do starostwa kolskiego, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie konińskim województwa kaliskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243..
Według danych z 2022 roku miasto liczyło 19 686 mieszkańców.
Geografia Położenie i obszar thumb|Lokalizacja gminy miejskiej Koło w powiecie kolskim.
Koło położone jest we wschodniej części województwa wielkopolskiego nad rzeką Wartą, w granicach Kotliny Kolskiej, która wchodzi w skład makroregionu Niziny Południowowielkopolskiej. Miasto sąsiaduje z gminami: Koło, Kościelec oraz Osiek Mały. Położone jest na średniej wysokości 101 m n.p.m.https://web.archive.org/web/20120819143643/http://www.kolo.pl/images/stories/dokumenty/plan_rozwoju_lokalnego_miasta_kola.pdf
Miasto Koło leży w centrum Polski, w odległości ponad 300 km od granicy z Niemcami i Białorusią oraz wybrzeża Morza Bałtyckiego.
Według danych z 2004 r. Koło ma obszar 13,85 km², w tym: użytki rolne: 48% użytki leśne: 5% grunty zabudowane i zurbanizowane: 41% wody: 2%
Miasto stanowi 1,37% powierzchni powiatu kolskiego.
Koło zwyczajowo podzielone jest na cztery osiedla: Kaliskie, Płaszczyzna, Stare Miasto oraz Warszawskie. Kolanie jednakże nie używają nazwy osiedla „Warszawskie”. Nazwy Osiedla Kaliskiego używają w formie Kaliskie Przedmieście.
Klimat Klimat w rejonie Koła związany jest z ogólną cyrkulacją mas powietrza napływającego głównie znad północnego Atlantyku i basenu Morza Śródziemnego. Według regionalizacji klimatycznej Wincentego Okołowicza miasto położone jest na pograniczu regionu środkowopolskiego i subregionu kujawskiego, reprezentujących obszar słabych wpływów Atlantyku i Bałtyku.
Amplitudy temperatur są tutaj nieco mniejsze od przeciętnych w Polsce, zima jest dosyć chłodna (średnia temperatura –2,4 °C), ale niezbyt długa (około 85 dni), z nietrwałą szatą śnieżną. Dłuższe (około 98 dni) i ciepłe jest lato (+18,0 °C w lipcu). Charakterystyczna dla tej części Polski jest niezbyt duża liczba dni pochmurnych (ok. 120). Długość trwania okresu wegetacyjnego wynosi niespełna 220 dni. Roczna suma opadów sięga 500–550 mm. Podobnie jak na większości terytorium kraju, również w rejonie Koła przeważają wiatry zachodnie, stanowiące blisko połowę ogółu wiatrów wiejących w ciągu roku. Wiosną i jesienią wzrasta udział wiatrów wschodnich. Nadto, stacja IMGW w Kole odnotowuje dużą (7,3%) ilość cisz. Średnia ważona wiatrów (bez rozbicia na kierunki) sięga 4,2 m/s, a wiatry wiejące z prędkością 3–7 m/s stanowią prawie 60% ogólnego udziału wiatrów w ciągu roku. Na mniej zurbanizowanych terenach takie prędkości wiatrów stwarzają dosyć dogodne warunki dla lokalizacji elektrowni wiatrowych.
Warunki klimatu lokalnego, chociaż zbliżone do przedstawionej wyżej specyfiki makroklimatu, są jednak dosyć zróżnicowane. Największy, modyfikujący wpływ na klimat lokalny ma obecność szerokiej doliny Warty z dużymi powierzchniami wilgotnych i podmokłych łąk oraz urozmaicona rzeźba terenów zainwestowanych.
Demografia Ludność KołaJ.St.Mujta. 635 lat miasta Koła. Koło 1997.Urząd Statystyczny w Poznaniu, https://web.archive.org/web/20140707182820/http://poznan.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_wielkopolskie/portrety_gmin/powiat_kolski/gm_miejska_kolo.pdf Rok Ludność Rok Ludność II poł. XIV w. 500 1928 12 400 1549 750 1938 13 000 kon. XVI w. 1000 1945 7085 1616 1800 1947 11 261 1793 1400 1959 10 906 1817 2166 1970 13 200 1836 3175 1980 19 900 1854 4637 1986 21 500 1865 5703 1990 22 500 1870 6449 2000 24 518 1909 9397 2005 23 251 1914 10 854 2010 23 426 1921 11 450 2012 23 064202419 284
W mieście zmniejsza się liczba ludności, w latach 2019-2024 to wielkość rzędu ok. 400 mieszkańców/rok nie wliczając pandemii COVID-19 w czasie której w Mieście Kole zmarło ok. 360 osób. Tendencja spadkowa charakteryzuje procesy migracji z miasta do większych miast i za granicę, spowodowane głównie dużym bezrobociem i brakiem wyższych uczelni. Przewiduje się przy powyższej średniej, że Miasto Koło w 2035r. posiadać będzie ok. 15 tys. mieszkańców. Miasto Koło zostało wpisane na listę 139 miast tracących funkcje społeczno-gospodarcze.
Toponimika nazwy Nazwa Koła wywodzi się prawdopodobnie od położenia w zakolu rzeki Warty, która w tym miejscu zmienia kierunek z północnego na zachodni i tworząc szeroki łuk oblewa przestrzeń, gdzie usadowiła się znana już sprzed lokacji wieś królewska. Miłośnicy tradycji przypisują jednak powstanie tej nazwy raczej czynnikom historycznym niż geograficznym, utrzymując, że jest to etymologiczną pozostałością wieców starszyzny rodowej, tzw. kół. Byłoby to w prostej linii prehistorią dawnych sejmików kolskichM. Rawita-Witanowski. Wielkopolskie miasto Koło. Piotrków 1912..
Wywód taki podaje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. Według niego nazwa pochodzi od zgromadzeń publicznych, czyli tak zwanych „kół” nawiązując do odbywania się wieców, a później sejmików. Miasto Koło pełniło ważną, administracyjną rolę dla regionu oraz całego Królestwa Polskiego. Przez kilkaset lat od początku XV wieku w mieście odbywały się sejmiki generalne prowincji wielkopolskiej. Ostatni taki sejmik zebrał się w 1716 roku.
Istnieje legenda mówiąca, iż Kazimierz Wielki przejeżdżając w okolicach miasta doświadczył uprzejmości mieszkańców w chwili, gdy od powozu, którym podróżował odpadło koło. Zdarzenie to i jego konsekwencje w postaci lokacji miasta i nadania mu nazwy stosownej do przyczyny.
Podczas okupacji niemieckiej miasto wcielone zostało do Kraju Warty. Nadano mu nazwę Wartbrücken, wkrótce zmienioną na Warthbrücken (w wolnym tłumaczeniu „mosty na Warcie”).
Historia
mały|Żydowska synagoga (XIX wiek) mały|Zabudowania ul.Toruńskiej (1910 r.) mały|Centrum miasta (początek XX wieku) mały|Zabudowa Starówki (1920 r.) mały|Odrys planu miasta Koło wg H. Müncha pochodzący z XX w. – (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu) mały|Zabudowa ulicy A. Mickiewicza Miasto zostało lokowane 18 lipca 1362 r. na prawie magdeburskim na wyspie rzecznej przez Jana Henryka wójta z Warty na podstawie przywileju Kazimierza Wielkiego. Było własnością królewską, a lokujący miejscowość Henryk został dożywotnim wójtem za jednorazową opłatą 60 grzywien groszy praskich. Wraz z Kołem król oddał mu w zarząd także pobliskie wsie Bliznę oraz Nagórną.
Ze względu na swe położenie miasto nie posiadało murów, tylko przy wlotach głównych dróg stały dwie bramy: Kaliska i Toruńska. Obok miasta wzniesiony został zamek ceglany na kamiennym fundamencie. Według niektórych podań w tym samym czasie powstał ratusz miejski, faktycznie został on jednak wybudowany w XVI wieku.
W 1409 roku poświęcono i konsekrowano kościół farny Podwyższenia Krzyża Świętego. Dziesięć lat później abp Mikołaj Trąba erygował kościół Świętego Ducha.
W 1433 w mieście odbyła się walna narada, na której Władysław Jagiełło przeprowadził uchwałę wojny z krzyżakami. W czasach Kazimierza Jagiellończyka odbywały się tu zwoływane przez króla zjazdy polskiej szlachty. W czasie wojny trzynastoletniej Koło wystawiło w 1458 roku 15 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. W XVI i XVII wieku kilkukrotnie odbywają się w miejscowości walne zjazdy szlachty wielkopolskiej. Odbyły się one m.in. w 1572 roku po śmierci Zygmunta II Augusta dla ustalenia władzy rządowej oraz sądów na czas bezkrólewia, w 1590 bezprawnie zwołany przez prymasa Karnkowskiego zjazd mający na celu odsunięcie od władzy hetmana Jana Zamojskiego, w 1607 z inicjatywy wojewody rawskiego Zygmunta Grudzińskiego dla poparcia rokoszu Zebrzydowskiego.
Zjazdy szlachty sprzyjały rozwojowi rzemiosła oraz handlu. Na początku XVI wieku miasto miało już bardzo liczne cechy rzemieślnicze. W 1513 Zygmunt I Stary potwierdził dawne przywileje kolskim sukiennikom, siodlarzom, kowalom, nożownikom, ślusarzom, pasamonikom i zdunom, a w 1516 także krawcom, piwowarom i innym. Cechy krawiecki, szewski i garbarski otrzymały przywileje od Zygmunta II Augusta w 1552.
Położone na prawym brzegu Warty przedmieście Zduny otrzymało w 1559 r. od Zygmunta Augusta prawo wyboru własnego samorządu. W mieście już w XVI wieku liczna była społeczność żydowska, o której mówił kolejny przywilej Zygmunta Augusta z 1564: ...iż oni pod względem handlu i zarobku porówni są z innymi mieszkańcami tego miasta, ponoszą zarówno ciężary i podatki.
W 1622 r. Koło zostało spalone przez oddział lisowczyków. W połowie XVII wieku miasto zaczęło podupadać. Poważnych zniszczeń doznało podczas potopu szwedzkiego w 1655 r. Pod Kołem stacjonowało wówczas 34 000 żołnierzy, dowodzonych przez króla Szwecji Karola Gustawa, który przyjął tutaj posła polskiego Krzysztofa Przyjemskiego. W II połowie XVIII wieku było największym miastem ówczesnego powiatu konińskiego i liczyło 1400 mieszkańców.
Rozbiory Polski
Po II rozbiorze Polski Koło znalazło się w Królestwie Prus, w departamencie kaliskim Prus Południowych. W 1794 roku miasto zostało zdobyte szturmem przez oddział insurgentów dowodzonych przez Ksawerego DąbrowskiegoPiotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie : szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawn. Nauk, 1983, s. 186-197, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554. Po udanym powstaniu wielkopolskim (1806), zainicjowanym przez gen. Jana Dąbrowskiego, i utworzeniu Księstwa Warszawskiego, Koło znalazło się w departamencie kaliskim.
W 1806 Koło liczyło 2500 mieszkańców, w tym 800 Żydów, a w 1827 znajdowało się w nim 286 domostw oraz 2904 mieszkańców.
Królestwo Polskie W 1815 utworzono Królestwo Polskie, Koło znalazło się w ponownie utworzonym województwie kaliskim; w 1832 województwo kaliskie przemianowano na gubernię kaliską, którą w 1845 połączono z gubernią mazowiecką i utworzono gubernię warszawską; w 1867 ponownie utworzono gubernię kaliską, a ze wschodniej części powiatu konińskiego wydzielono powiat kolski.
Wyraźny rozwój gospodarczy nastąpił w 1 poł. XIX w., kiedy powstał kalisko-mazowiecki okręg przemysłowy, a w 1824 Koło uregulowano na osadę fabryczną. W latach 1832–1833 w Kole działały już 22 przędzalnie i 43 warsztaty tkackie. W 1842 Józef Freudenreich założył pierwszą fabrykę fajansu i majoliki, w 1876 w mieście działały już cztery fabryki ceramiczne. W 1903 roku powstało tu Towarzystwo Muzyczne „Lutnia”.
Podczas powstań w 1831 i 1863 roku w mieście doszło do potyczek z wojskami carskimi.
W 2 poł. XIX w. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podawał, że w mieście istniały: murowany kościół parafialny, ewangelicki dom modlitwy, 2 synagogi, dom schronienia dla 11 starców i kalek, szkoła początkowa, sąd, urząd powiatowy i miejski, zarząd leśnictwa, czytelnia publiczna, stacja telegraficzna i pocztowa oraz kilka zakładów przemysłowych: 3 fabryki fajansu, tasiemek, cykorii, jeden browar, młyn wodny z foluszem oraz kilkanaście wiatraków zbożowych.