Lipsko – miasto w Polsce w woj. mazowieckim, w powiecie lipskim. Położone nad rzeką Krępianką, na Wzniesieniach Południowomazowieckich, historycznie i kulturowo leży w Małopolsce, w ziemi radomskiejFranciszek Siarczyński: Opis powiatu radomskiego, Warszawa 1847, s. 77..

Miejscowość jest siedzibą powiatu, miejsko-wiejskiej gminy Lipsko i rzymskokatolickiej parafii Świętej Trójcy.

Według danych z 31 grudnia 2012, miasto miało 5895 mieszkańców, w tym 2853 mężczyzn i 3042 kobiety.

Herbem Lipska jest herb szlachecki Dębno, którym pieczętowali się jego dawni właściciele.

Położenie thumb|lewo|Rynek w Lipsku z budynkiem Starostwa Powiatowego Miasto leży w południowej części województwa mazowieckiego, w południowej części Równiny Radomskiej. Nie jest jednak częścią kulturowego i historycznego Mazowsza.

Miasto jest położone na dwóch wzgórzach rozdzielonych Krępianką.

Historycznie należy do Małopolski. Prywatne miasto szlacheckie, lokowane w 1589 roku, zdegradowane w 1869 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1958 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 46-47., położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie radomskim województwa sandomierskiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. radomskiego, zaś przed 1975 do woj. kieleckiego.

Historia – kalendarium kwiecień 1589 – pierwsze wzmianki jako o własności rodziny Krępskich, a potem Wolskich i Gostomskich, potem własność kasztelana radomskiego Mikołaja Oleśnickiego. – nadano prawa miejskie i nastąpił rozwój w związku z położeniem na "szlaku wołowym" z Rusi do Wielkopolski i na Śląsk. 1614 – potwierdzenie przywilejów miejskich przez polskiego króla Zygmunta III Wazę, powstał kościół św. Trójcy z fundacji Mikołaja Oleśnickiego. XVIII w. – Lipsko od Oleśnickich zakupili Denhoffowie, potem Sanguszkowie i Kochanowscy. 1775 – prawa organizowania targów w soboty i dziesięciu jarmarków rocznie nadane przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. 1815 – zgodnie z postanowieniami kongresu wiedeńskiego Lipsko znalazło się na terenie Kongresówki będącej częścią Imperium Rosyjskiego (zaboru rosyjskiego), a wojska rosyjskie stacjonowały w mieście już od 1813 r., od 1844 r. znajdowało się na obszarze guberni radomskiej. 1860 – z pracy na roli żyło 96 mieszkańców, 34 z rzemiosła, nastąpił powolny upadek miasta. 1868 – utrata praw miejskich za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym przeciwko rosyjskiemu zaborcy. W 1880 r. Juliusz Chodorowicz pisał o Lipsku: dawniej miasteczko, dziś osada, zamieszkała przez plemię izraelskie przeważnie. 1918 – po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Lipsko znalazło się na terenie województwa kieleckiego, ale miejscowość nie doczekała się odzyskania praw miejskich za czasów II RP, dokonano tego dopiero w PRL-u. thumb|Synagoga w Lipsku, zniszczona przez Niemców 8 września 1939 mały|upright|Tablica dedykowana poległym za Ojczyznę żołnierzom kampanii wrześniowej 1939 r., partyzantom Armii Krajowej pomordowanym w obozach koncentracyjnych i na terenie podobwodu AK "Powiśle", "Zorza" w latach 1939–1945 8 września 1939 – w synagodze hitlerowcy spalili 60 miejscowych Żydów. 9 września 1939 – po bitwie 74. Górnośląskiego Pułku Piechoty i żołnierzy innych rozbitych zgrupowań Wojska Polskiego z 29. zmotoryzowaną Dywizją Piechoty Wehrmachtu stoczonej w lesie pod miejscowością Dąbrowa, Niemcy wyłapali i zamordowali żołnierzy, którzy przeżyli. W lesie Dąbrowa-Struga Niemcy natrafili na grupę kilkunastu polskich żołnierzy. Prowadząc ich w kierunku Lipska, w pobliżu wsi Cukrówka (obecnie ulica Lipska), zapewne na skutek próby ucieczki schwytanych polskich żołnierzy, otworzyli do nich ogień, mordując 14 jeńców. 10 września 1939 – na szosie Lipsko-Ożarów szwadron tankietek TKS z Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej pod dowództwem kapitana Karola Czechowskiego stoczył walkę z oddziałami Wehrmachtu. W trakcie potyczki zostały zniszczone dwie tankietki, a kapitan Czechowski poniósł śmierć. 17 października 1942 – Niemcy zlikwidowali getto w Lipsku i wywieźli do obozu przejściowego w Tarłowie zgromadzoną w miejscowości społeczność żydowską, liczącą około 3000 osób. Po krótkim pobycie w Tarłowie Żydzi z gett z terenu dzisiejszego powiatu lipskiego zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince. 3 lipca 1946 – oddziały Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość dowodzone przez Tadeusza Bednarskiego "Orła", Tadeusza Życkiego "Belinę" i Konstantego Koniuszę "Zaporę", podzielone na trzy 15-osobowe grupy, zajęły Lipsko i zaatakowały posterunek Milicji Obywatelskiej. W walce poległo 3 milicjantów, a dwóch zostało rannych. Po zdobyciu posterunku przejęto broń, zostały zniszczone dokumenty i urządzenia. Członkowie podziemia niepodległościowego ruszyli następnie w kierunku pobliskiego Ciepielowa, również atakując miejscowy posterunek MO. Ponieśli tam pierwsze straty, a w międzyczasie pod miejscowość podeszły zaalarmowane grupy operacyjne PUBP i KPMO z Radomia i Starachowic. W wyniku obławy zginęło 13-15 WiN-owców (1/3 stanu osobowego oddziałów WiN). Straty po stronie sił bezpieczeństwa są nieznane, zapewne wyniosły kilku zabitych i rannych. 1 stycznia 1956 – utworzenie powiatu lipskiego. 1957 – powstała Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Lipsku. 1 stycznia 1958 – odzyskanie praw miejskich. 1963 – powstała Przetwórnia Owocowo-Warzywna Hortex w Lipsku. 1975 – powstał Zakład Mleczarski w Lipsku i Zakład Produkcji Części Samochodowych FSC w Starachowicach. 1 stycznia 1999 – Lipsko zostało ponownie stolicą powiatu.

Demografia

Dane GUS dotyczące faktycznego miejsca zamieszkania.

thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Lipska w 2014 roku

Symbole Herb

Zabytki mały|upright|Kościół Świętej Trójcy Do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego wpisane są (stan na 31-01-2025):

kościół parafialny pw. Świętej Trójcy (nr rej.: 325/A/67 z 15.06.1967 i 81/A/81 z 12.03.1981) żydowski dom modlitwy, ul. Iłżecka 6, lata 20. XXw. (nr rej.: A-1676 z 24.11.2021)

Religia Kościół rzymskokatolicki: parafia Świętej Trójcy (z kościołem św. Trójcy) Świadkowie Jehowy: zbór Lipsko, Sala Królestwa.

Sport i rekreacja W mieście funkcjonuje klub sportowy Powiślanka Lipsko.

Ludzie związani z Lipskiem

Zobacz też Cmentarz żydowski w Lipsku

Przypisy Opis parafii na stronie diecezji

Bibliografia Robert Kąkol, Eryk Kacewicz i in., Polskie miasta i miasteczka, Warszawa: Reader's Digest, 2010,

Linki zewnętrzne

Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku Kategoria:Miasta w województwie mazowieckim Kategoria:Prywatne miasta Oleśnickich herbu Dębno Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie)