Województwo świętokrzyskie – jednostka podziału administracyjnego, położona w południowej części centralnej Polski. Siedzibą władz województwa są Kielce. Obejmuje obszar 11 708,92 km² i zamieszkuje je 1 147 293 osób (stan na 31 grudnia 2025).

Jest jednym z 16 województw utworzonych w 1999 roku. W przybliżeniu obejmuje większą część obszaru dawnego województwa kieleckiego, część tarnobrzeskiego (obecne powiaty opatowski, sandomierski i staszowski) oraz skrawki radomskiego, piotrkowskiego i częstochowskiego.

Geografia Położenie administracyjne Województwo jest położone w południowo-wschodniej Polsce i graniczy z województwami: lubelskim na wschodzie, łódzkim na północnym zachodzie, małopolskim na południu, mazowieckim na północy, podkarpackim na południowym wschodzie, śląskim na zachodzie.

Położenie historyczne i historia powstania Pod względem historycznym województwo świętokrzyskie leży w całości w granicach Małopolski, na ziemi sandomierskiej oraz częściowo także na ziemi krakowskiej.mały|Krainy historyczne województwa świętokrzyskiego i Polski na tle współczesnych granic administracyjnych.|lewothumb|Województwa z lat 1975–1998 z granicą obecnego województwa świętokrzyskiego.|lewo13 marca 1998 roku rząd Jerzego Buzka złożył projekt ustawy wprowadzający nowy podział terytorialny państwa. Zgodnie ze stanowiskiem AWS, zakładał on stworzenie 12 dużych województw od 1 stycznia 1999 roku. Większość terenów dzisiejszego województwa świętokrzyskiego miało wejść w skład województwa o nazwie Małopolska z siedzibą w Krakowie. Ten pomysł wywołał sprzeciw władz i ludności m.in. w Częstochowie i Kielcach. Szereg rozmów, manifestacji i protestów trwał do lipca 1998 roku.

13 lutego 1998 do Złotego Potoku udali się parlamentarzyści i prezydenci Częstochowy, Kielc i Radomia. Dyskutowali o wspólnym województwie składającym się z terenów dawnego częstochowskiego, kieleckiego i radomskiego. Padły propozycje nazw takich jak m.in. województwo północno-małopolskie (Północna Małopolska) czy województwo staropolskie.

22 kwietnia do Warszawy wyruszyło ponad 3 tys. osób z całej Kielecczyzny z zebranymi podpisami. Pod Sejmem dzień po dniu odbywały się różne wiece i protesty, bo swoich województw bronili także mieszkańcy innych regionów Polski. Na transparentach powiewały napisy "W krakowskim Chęciny, zaszczyt to, czy kpiny?!" czy "„Nie przenoście nam stolicy do Krakowa”, „Kielecczyzna naszym domem. Ratujmy go”.

5 czerwca Sejm głosował nad rządowym projektem 12 województw. Projekt przepadł m.in. dzięki głosom SLD. Posłowie koalicyjnych AWS i UW byli za.

7 czerwca w Kielcach powstał Ruch Obrony Regionu Staropolskiego. Tworzyli go przedstawiciele samorządów terytorialnych, politycy, ludzie nauki, mediów. Na czele komitetu stanął nieżyjący już Ryszard Zbróg, wówczas przewodniczący Rady Dyrektorów Staropolskiej Izby Przemysłowo-Handlowej, a w pracach uczestniczyli też posłowie: Mariusz Olszewski, Henryk Długosz, Mirosław Pawlak, Juliusz Braun, przewodniczący Sejmiku Józef Szczepańczyk, czy senator Jerzy Suchański.

14 czerwca prezydent Aleksander Kwaśniewski odwiedził Kielce. Na spotkanie z nim przyjechali też przedstawiciele Częstochowy, w tym prezydent Halina Rozpondek. Przyszło ponad 20 tys. osób. – "Witam mieszkańców przyszłego województwa staropolskiego (...) Trzeba pamiętać, że podział administracyjny to nie jest decyzja o mapach, to decyzja o ludziach, a ja zawsze byłem z ludźmi – przekonywał w swym wystąpieniu. Kwaśniewski żartował, że sprawną gospodarkę wspomogą ośrodki duchowe – Jasna Góra i Święty Krzyż.

2 lipca prezydent Aleksander Kwaśniewski ogłosił, że wetuje podział Polski na 15 województw.

8 lipca we Włoszczowie spotkali się przedstawiciele Częstochowy i Kielc. Podpisali porozumienie nazywane potem paktem włoszczowskim: w województwie staropolskim wojewoda będzie w Częstochowie, sejmik i marszałek w Kielcach, a wicewojewodowie w Sandomierzu i Kielcach.

15 lipca dość nieoczekiwanie pakt włoszczowski utracił ważność. Trzej kieleccy posłowie AWS Grzegorz Walendzik, Waldemar Bartosz i Stanisław Głowacki zgłosili w Sejmie projekt powołania województwa świętokrzyskiego, bez Częstochowy. Dwa dni później odbyło się głosowanie, projekt wygrał (326 posłów za, 45 posłów przeciw). Ostatecznie reforma administracyjna weszła w życie w 1999 roku bez województwa staropolskiego, a zamiast niego powstało województwo świętokrzyskie ze stolicą w Kielcach. Województwo częstochowskie zostało włączone do województwa śląskiego, a drobne tereny pograniczne podzielono między województwa łódzkie, opolskie i świętokrzyskie. Samą Częstochowę przyłączono do województwa śląskiego.

Historyk Jerzy Szczepański zwrócił uwagę na fakt, że przy tworzeniu województwa świętokrzyskiego „argumenty historyczne nie odegrały żadnej roli”. Jako przyczynę takiego stanu rzeczy wymienił „słabą znajomość przeszłości regionu, której ważnym składnikiem było istnienie jednego z największych okręgów przemysłowych na ziemiach polskich – Staropolskiego Okręgu Przemysłowego”Jerzy Szczepański, Wstęp, w: Świętokrzyski słownik biograficzny, t. 2, pod red. tegoż, Kielce 2009, s. 5–7..

Region świętokrzyski rozumiany jest jako obszar między Wisłą, Pilicą i Nidą. Mieścił się on w granicach istniejącego do 1975 województwa kieleckiego.

Województwo świętokrzyskie powstało w 1999 r. w wyniku reformy podziału administracyjnego kraju i objęło tereny dawnych województw:

kieleckiego (w całości za wyłączeniem gm. Miechów, gm. Charsznica, gm. Książ Wielki, gm. Kozłów, gm. Racławice, gm. Słaboszów, gm. Pałecznica), tarnobrzeskiego (zachodnia część – 23 gminy i miasto Sandomierz), częstochowskiego (gm. Radków, gm. Moskorzew, gm. Secemin), piotrkowskiego (gm. Kluczewsko, gm. Fałków), radomskiego (gm. Gowarczów). Położenie fizycznogeograficzne right|250pxWojewództwo świętokrzyskie położone jest w południowo-wschodniej części Polski. Zajmuje powierzchnię 11 708,92 km², co stanowi 3,7% obszaru Polski. Pod względem wielkości należy do najmniejszych województw w kraju i zajmuje 15. miejsce tuż przed województwem opolskim. Część granic województwa jest naturalna. Na wschodzie i południowym wschodzie wyznacza je Wisła, a na zachodzie Pilica. Prawie cały region położony jest w lewobrzeżnej części dorzecza Wisły. Leży w obrębie Wyżyny Małopolskiej, na obszarze obejmującym Wyżynę Kielecką, Nieckę Nidziańską oraz wschodnią część Wyżyny Przedborskiej. Obszar województwa jest wysoce zróżnicowany pod względem ukształtowania powierzchni i mieści się w przedziale wysokościowym od 143,0 m n.p.m. do 614,0 m n.p.m. Najważniejszy element morfologiczny stanowią Góry Świętokrzyskie z ich najwyższym szczytem Łysicą. Według danych z 31 grudnia 2012 roku w woj. świętokrzyskim lasy obejmowały powierzchnię 328,2 tys. ha, co stanowiło 28,0% jego powierzchni. 7,1 tys. ha lasów znajdowało się w obrębie parków narodowych.

Topografia W wymiarze północ-południe województwo rozciąga się na długości 128 km, to jest 1°09′25″. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość województwa wynosi 151 km, co w mierze kątowej daje 2°09′53″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów: północny: 51°20′32″ szer. geogr. N – pn.-zach. narożnik działki ewidencyjnej nr 1166 (powiat konecki), południowy: 50°11′07″ szer. geogr. N – pd. narożnik działki ewidencyjnej nr 47/2 (powiat kazimierski), zachodni: 19°42′15″ dług. geogr. E – zach. narożnik działki ewidencyjnej nr 1001 (powiat włoszczowski), wschodni: 21°52′08″ dług. geogr. E – nurt Wisły we wsch. narożniku działki ewidencyjnej nr 1000/8 (powiat sandomierski). mały|Łysica widziana z lotu ptakaNajwyżej położonym punktem jest jeden z dwóch wierzchołków Łysicy w gminie Bodzentyn – 614 m n.p.m., najniżej zaś – dolina Wisły w gminie Tarłów (127,5 m n.p.m.). Najwyżej położoną miejscowością województwa świętokrzyskiego jest Huta Szklana (462,1 m n.p.m.) w gminie Bieliny, natomiast najniżej – miejscowość Ostrów (128 m n.p.m.) w gminie Tarłów.

Stosunki wodne Część granic województwa jest naturalna – na południowym wschodzie i wschodzie wyznacza je Wisła, na zachodzie Pilica. Prawie cały region (z wyjątkiem jednej z dzielnic Sandomierza) położony jest w lewostronnej części dorzecza Wisły.

Przez Świętokrzyskie przepływają rzeki: Wisła (górna i środkowa), Pilica, Nida, Nidzica, Lubrzanka, Kamienna, Czarna Włoszczowska, Czarna Konecka, Czarna Staszowska, Wschodnia i wiele mniejszych.

Demografia Według danych z 31 grudnia 2025 roku województwo miało 1 147 293 mieszkańców.

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 1 147 293 100 590 029 51,43 557 264 48,57powierzchnia 11 708,92 km²gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 98 50,4 47,6

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców W. świętokrzyskiego w 2014 roku Religia

Na terenie województwa świętokrzyskiego funkcjonują trzy rzymskokatolickie metropolie: częstochowska, lubelska i krakowska. Działa diecezja krakowsko-częstochowska Kościoła Polskokatolickiego. Funkcjonują też dwie parafie Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Wyznawców protestantyzmu reprezentuje: Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Ewangelicznych Chrześcijan, Kościół Chrystusowy, Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijański „Wieczernik” i Zbór „Przymierze”. Na terenie województwa świętokrzyskiego działają również Świadkowie Jehowy, Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu, Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich oraz .

Podział administracyjny

Województwo składa się z 13 powiatów i jednego miasta na prawach powiatu Kielce. W powiatach znajdują się 102 gminy, w tym 5 gmin miejskich (Kielce, Ostrowiec Świętokrzyski, Starachowice, Skarżysko-Kamienna i Sandomierz), 46 gmin miejsko-wiejskich oraz 51 gmin wiejskich.

Na terenie województwa znajduje się 51 miast (stan na 1 stycznia 2025).

+ Powiaty w woj. świętokrzyskim Herb Powiat / miasto na prawach powiatu Liczba ludności(30 czerwca 2024) Powierzchnia[km²] Przeciętna stopa bezrobocia(30 czerwca 2024) 24px Kielce (miasto na prawach powiatu) 109,65 4,4% 24px buski 968,003,6% 24px jędrzejowski 1256,96 5,9% 24px kazimierski 422,18 9,6% 24px kielecki 2246,07 6,5% 24px konecki 1139,72 9,7% 24px opatowski 910,90 13,7% 24px ostrowiecki 616,78 9,9% 24px pińczowski 612,85 6,9% 24px sandomierski 675,89 7,6% 24px skarżyski 395,43 14,0% 24px starachowicki 523,41 9,5% 24px staszowski 924,80 5,9% 24px włoszczowski 907,86 6,1%

Urbanizacja

W województwie świętokrzyskim jest 51 miast, w tym 1 miasto na prawach powiatu. Od 2015 roku prawa miejskie zyskało wiele miejscowości na terenie województwa:

1 stycznia 2015 Stopnica w powiecie buskim; 1 stycznia 2017 Morawica w powiecie kieleckim; 1 stycznia 2018 Łagów w powiecie kieleckim, Radoszyce w powiecie koneckim i Wiślica w powiecie buskim; 1 stycznia 2019 Nowa Słupia i Pierzchnica w powiecie kieleckim, Szydłów i Oleśnica w powiecie staszowskim, Nowy Korczyn i Pacanów w powiecie buskim oraz Opatowiec w powiecie kazimierskim; 1 stycznia 2020 Klimontów z powiatu sandomierskiego; 1 stycznia 2021 Wodzisław w powiecie jędrzejowskim; 1 stycznia 2022 Iwaniska w powiecie opatowskim; 1 stycznia 2023 Łopuszno i Piekoszów w powiecie kieleckim; 1 stycznia 2024 Bogoria w powiecie staszowskim i Gowarczów w powiecie koneckim; 1 stycznia 2025 Sobków w powiecie jędrzejowskimSobków. Miasta w poniższej tabeli zostały uszeregowane według liczby mieszkańców malejąco. Pogrubioną czcionką oznaczono miasta powiatowe. Dane liczbowe podane według stanu na 30 czerwca 2024 roku.