Dynów (dawniej Denow) – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, nad Sanem, w Pogórzu Dynowskim.
Leży w dawnej ziemi sanockiej„Biblioteka Naukowego Zakładu imienia Ossolińskich”, tom II. Lwów 1847, s. 42.. Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1489 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 167.. Dynów uzyskał prawo składu w 1611 rokuStan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych : (prawo składu), Warszawa 1920, s. 138..
Przed 1945 r. Dynów należał do województwa lwowskiego, po zakończeniu II wojny światowej miasto weszło w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa przemyskiego.
Według danych GUS z 31 grudnia 2025 r. Dynów liczył 5925 mieszkańców, będąc 26. najludniejszym miastem w województwie.
Symbole miasta
Herb – herbem miasta jest wizerunek czarnej głowy bawołu z pionowo uniesionymi rogami, ze srebrnym kolcem nozdrzach, umieszczonej w złotym polu tarczy herbowej o kształcie późnogotyckim. Herb nawiązuje do wizerunku herbu Dynowa zachowanego na najstarszych znanych odciskach pieczęci miejskiej z XVI w. Wzór współczesnego herbu miasta został ustanowiony w roku 2026Uchwała nr XXVII/147/26 Rady Miasta Dynów z dnia 25 maja 2026 r. w sprawie ustanowienia herbu, flagi, flagi stolikowej, baneru, sztandaru, pieczęci Gminy Miejskiej Dynów oraz zasad ich używania. Autorem projektu herbu jest poznański heraldyzer-weksylograf Aleksander BąkA.Bąk, Symbole miasta Dynów. Opracowanie heraldyczno-weksylograficzne wraz z uzasadnieniem historycznio-sfragistycznym, Poznań 2022-2024 Flaga – do 2026 roku miasto nie posiadało flagi. W roku 2026 Rada Miasta Dynowa ustanowiła wzór flagi, którą stanowi prostokątny płat materiału barwy żółtej z umieszczonym centralnie godłem herbowym miasta. Autorem projektu flagi Dynowa jest poznański heraldyzer-weksylograf Aleksander Bąk.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 Dynów ma obszar 24,51 km², w tym: użytki rolne: 77% użytki leśne: 12%
Miasto stanowi 2,01% powierzchni powiatu.
Demografia Według danych z 30 czerwca 2004 r. miasto miało 6030 mieszkańców. Dane z 30 czerwca 2004: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 6030 100 3080 51,1 2950 48,9Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 246 125,7 120,4
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Dynowa w 2014 roku
Historia thumb|Pomnik króla Jagiełły thumb|Sobień, Dynów i Łańcut (Landzut) na mapie Mercatora, wydanie z roku 1634, Antwerpia thumb|Rynek mały|Rynek przed 1930 W okresie panowania króla Kazimierza Wielkiego dobra Rzeszowskie wraz z Dynowem nadane zostały rycerzowi Janowi Pakosław de Strożyszcz. W posagu Dynów, Rzeszów i inne dobra otrzymał Kmita Sobieński, poślubiając córkę Augustyna z Rzeszowa; główna posiadłość Piotra Kmity – wojewody sandomierskiego, a później krakowskiego. 1409 – Po śmierci Piotra Kmity, kasztelana lubelskiego, dobra dynowskie wraz z Hyżnem odziedziczył jego syn Piotr Lunak Kmita, mąż dziedziczki części Rzeszowa Ofki (Zofii) Rzeszowskiej; 1410 – pobyt króla Władysława Jagiełły po bitwie pod Grunwaldem, w której sławili się mieszkańcy Dynowa; 1424 – własność Andrzeja Wernera de Denow; 1429 – uzyskanie praw miejskich; 1436 – dobra dynowskie zagarnął bezprawnie stryj małoletniej wówczas Małgorzaty z Kmitów (ur. 1430) Mikołaj Kmita – kasztelan przemyski, zapoczątkowując spór, zakończony w 1441 r. nowym podziałem dóbr, które odzyskała Małgorzata Mościcowa, znana z fundacji kościoła w Dynowie; 4 kwietnia 1448 – Małgorzata z Kmitów Mościcowa z Dynowa – córka Piotra Lunaka Kmity i Zofii Rzeszowskiej –– Ofki (według spisu; właścicielka Jawornika Polskiego i wsi koło Dynowa), poślubiła w 1432 r. hrabiego Piotra Kunatha (podczaszego sandomierskiego), i w 1468 r.; Jana Jaksę de Zalaśna z Wielkich Mościsk, Koźmina ze Strzałkowic herbu Ostoja, i s. Andrzeja kasztelana, z nią dziedziczył Rzeszów i Dynów; 1462 – fundacja kościoła przez Małgorzatę i ustanowienie urzędu parafialnego przez biskupa Mikołaja Odrowąża Błażejowskiego; Po śmierci Małgorzaty Kmity Dynów dziedziczą jej synowie: Stanisław Dynowski, a po nim Jan Dynowski (który zmarł bezpotomnie w roku 1539). Kolejnymi spadkobiercami zostali bracia stryjeczni Mikołaj i Piotr Rzeszowscy herbu Doliwa. W roku 1496 sprzedali oni dobra dynowskie Janowi Amorowi Tarnowskiemu – kasztelanowi krakowskiemu. W roku 1532 Wapowscy przejęli dobra dynowskie od Tarnowskich; 1540 – Dynów własnością rodu Wapowskich: Piotra Wapowskiego (który był stolnikiem sanockim) i potem Katarzyny Wapowskiej, a po niej – syna, Jana Stanisława Wapowskiego. Po jego śmierci w 1632 r. (gdy nagrobek w kościele wystawiła mu wdowa Magdalena Wapowska z Jordanów) Dynów przejął syn Karol Wapowski, który w 1644 r. sprzedał okoliczne dobra Marcinowi Konstantemu Krasickiemu 1604 – dotacja na wyposażenie kościoła przez Katarzynę Wapowską de Maciejowice – Maciejowska; 1617 – konsekracja kościoła pw. św. Wawrzyńca przez arcybiskupa lwowskiego Andrzeja Pruchnickiego; 1632 – Szymon Starowolski pisze, że „Rymanów, Dynów i Lesko swoje zamki mają”; 1644 – własność Marcina Konstantego Krasickiego; 1657 w czerwcu – zniszczenie miasta, zamku na skarpie w północno-wschodniej części grodu, oraz spalenie kościoła parafialnego św. Wawrzyńca, przez wojska Rakoczego; 1663 – odbudowa kościoła ze zniszczeń wojennych i poświęcenie go przez biskupa Stanisława Sarnowskiego. W tych latach istniały jeszcze: kościół – przytułek pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny i kościół św. Krzyża przy wyjeździe na Dubiecko; 1672 – najazd Tatarów pod dowództwem nurredina sołtana Safy Gereja; 1686 – Jerzy Krasicki, stolnik przemyski, umierając zapisał dobra koło Dynowa żonie księżnie Teofili Czartoryskiej, która następnie wyszła za księcia Grzegorza Antoniego Ogińskiego – wielkiego hetmana litewskiego; 1691 – Grzegorz Antoni Ogiński wydał zarządzenie porządkowe i przywileje dla Dynowa, gdzie podkreślano, że chcąc podnosić miasto, które od węgierskiej wojny jest spustoszone nadaje mu się przywilej; 19 listopada 1702 r. generał szwedzki Magnus Stenbock wysłał z Rzeszowa na Dynów 300-osobowy oddział jazdy w celu schwytania Grzegorza Ogińskiego, stronnika króla Augusta II. Nie mogąc dostać starosty wołkowyskiego, Szwedzi spalili Dynów i złupili okoliczne dobra. Grzegorz Ogiński rządził Dynowem aż do śmierci w 1709 r. Dynów odziedziczyła córka, Pacowa z Ogińskich, a po niej jej córka Piotrowa Ożarowska z Paców; 1781 – Adam Poniński sprzedał Dynów w imieniu dziedziczki Felicji z Paców Ożarowskiej Stanisławowi Trzecieskiemu i dziedziczyli go: Józef, Zbigniew i Stefan Trzeciescy. Trzesiescy herbu Strzemię pozostawali właścicielami do 1944 r.; W 1786 r. notował Ewaryst Andrzej Kuropatnicki w swym "Opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi": Dynów. Miasto, prócz kościoła wspaniałego, nasiadłe żydami, nie ma żadnej ozdobyEwaryst Andrzej Kuropatnicki: "Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi", Przemyśl 1786, s. 60. 1809 – Gdy w ziemi sanockiej wybuchła wojna polsko-austriacka, na jej czele stanął gen. Ksawery Krasicki, były oficer kościuszkowski, a zorganizowanym na terenach przyległych do Dynowa, oddziałom dowodził dziedzic Nozdrzca, Tadeusz Prek. Władzę administracyjno-polityczną pełnił Józef Parys. Jakub Trzecieski (1766–1830) utworzył spośród mieszczan Dynowską Gwardię Narodową; ok. 1814 r. Jakub Trzecieski wzniósł w odziedziczonym Dynowie dwór o klasycyzujących formach, który zachował się do czasów II wojny światowej. Kilka lat przed wybudowaniem posiadłości ożenił się z Franciszką Głogowską i miał z nią sześcioro dzieci o imionach: Józef, Hieronim, Henryk, Stanisław, Katarzyna i Antonina; podczas zaboru austriackiego Dynów przez pewien czas jako miasto wchodził w skład obwodu sanockiegoZob.: Galicja pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym / skreślona przez Hipolita Stupnickiego. Z mapą. Lwów : nakładem autora, Drukarnia Zakładu narodowego im. Ossolińskich, 1849, s. 55–56.; Zbigniew Trzecieski (1837–1906) – wnuk Jakuba, syn Józefa – dziedzic Dynowa, był członkiem towarzystw galicyjskich, m.in. Towarzystwa Rolniczego w Krakowie, Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego we Lwowie, Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego we Lwowie i Galicyjskiego Towarzystwa Łowieckiego; thumb|Dworzec kolei wąskotorowej w Dynowie 1900–1904 wybudowanie i otwarcie wąskotorowej Przeworskiej Kolei Dojazdowej (Przeworsk – Dynów); 29 marca 1904Na prowincji. § Pożar miasteczka. „Kurjer Lwowski”. 92, s. 3, 1 kwietnia 1904. – pożarДрібні вісти. „Руслан”. 64, s. 3, 19 марця (І. цьвітня) 1904. 1919 – pozbawienie praw miejskich; 13 września 1939 – walki obronne 11 Pułku Piechoty kroczącego z Birczy w kierunku Przemyśla i wkroczenie wojsk niemieckich; połowa września 1939 – Niemcy urządzają pogrom ludności żydowskiej, mordując co najmniej 200 osób. Drugiego dnia pogromu zostaje spalona miejscowa synagoga wraz z co najmniej 50 spędzonymi do środka Żydami. 28 września ocaleni z pogromu Żydzi zostają wypędzeni przez Niemców na prawy brzeg Sanu, zajęty przez sowietów;
W czasie okupacji działała tu Placówka AK Błażowa z Dynowem, na czele której stanął krypt. „Buk” – Stanisław Jakubczyk ps. „Chrobry” Podobwód Rzeszów-Południe AK; 28 lipca 1944 – wkroczenie wojsk sowieckich;
5 marca 1945 – Dragan Sotirovič został przypadkowo aresztowany przez NKWD pod Dynowem, gdzie dowodząc kompanią ze Zgrupowania Warta bronił Polaków przed UPA; 1946 – przywrócenie praw miejskich.
Zabytki kościół parafialny św. Wawrzyńca pozostałości murów miejskich z drugiej połowy XVII wiekuJanusz Bogdanowski, Fortyfikacje łańcuckie na tle małopolskiej sztuki obronnej, Łańcut 1976 Dwór Trzecieskich – wzniesiono około 1750-1760 roku, a w 1784 r. Stanisław Trzecieski kupił dobra dynowskie od Piotra Ożarowskiego. Po nim właścicielami dworu byli kolejno: Józef, Zbigniew i Stefan Trzeciescy. W tej rodzinie majątek pozostawał do zakończenia II wojny światowej. W pobliżu znajduje się zabytkowy dąb. Wielka Synagoga w Dynowie Stary cmentarz żydowski w Dynowie Nowy cmentarz żydowski w Dynowie
Atrakcje turystyczne Przeworska Kolej Dojazdowa
Transport Drogi wojewódzkie W granicach miasta przebiegają drogi wojewódzkiena podstawie Open Street Map:
nr 884 (ulica Węgierska) nr 835 (Obwodnica Dynowa)
30 grudnia 2020 roku otwarto obwodnice miasta w ciągu DW 835. Wraz z otwarciem obwodnicy DW835 zmieniła przebieg i nie przechodzi przez centrum miasta.
Kolej 8 września 1904 otwarto kolej wąskotorową do Przeworska. Aktualnie kolej działa jako atrakcja turystyczna.
Wspólnoty wyznaniowe thumb|Kościół parafialny pod wezwaniem św. Wawrzyńca Kościół rzymskokatolicki: parafia św. Wawrzyńca wraz z kościołem św. Wawrzyńca parafia św. Bartłomieja wraz z kościołem św. Bartłomieja Świadkowie Jehowy: zbór, Sala Królestwa.
Sąsiednie gminy Dynów, Nozdrzec
Ludzie związani z Dynowem
Zobacz też Dynów (stacja kolejowa)
Przypisy
Linki zewnętrzne
Historia Żydów w Dynowie na portalu Wirtualny Sztetl portal o Pogórzu Przemyskim i Górach Sanocko Turczańskich
Kategoria:Miasta posiadające prawo składu Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Miasta w województwie podkarpackim Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo ruskie) Kategoria:Prywatne miasta Tarnowskich herbu Leliwa