Muranów

mały|Muranów na tle sąsiednich obszarów MSI mały|Ulica Stawki mały|Bloki Muranowa Południowego mały|upright|Biurowce Intraco I i North Gate mały|upright|Ul. Nowolipki w 1941 Muranów – historyczna część miasta Warszawy położona w dzielnicach Wola i Śródmieście.

Etymologia W 1686 Włoch Józef Szymon Bellotti, nadworny architekt królów Michała Korybuta-Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, zbudował pałac Murano (resztki rozebrano na przełomie XIX – XX w.), który nazwał tak, by upamiętnić wyspę Murano, należącą do jego ojczystej Wenecji.

Muranów znajduje się w centralnej części Warszawy, a jego granice wyznaczają al. „Solidarności” i ul. Leszno od południa, ul. Okopowa od zachodu, tory kolejowe od północy oraz ulice Bonifraterska i Miodowa od wschodu.

Administracyjnie leży w dwóch dzielnicach: na Woli i w Śródmieściu. W Miejskim Systemie Informacji Muranów podzielony został na dwa obszary. Jego zachodnia część (położona na Woli) w MSI funkcjonuje pod nazwą Nowolipki, zaś wschodnia pod nazwą Muranów. Autorzy MSI wprowadzili zatem nową, ahistoryczną nazwę, albowiem nie chcieli, by ta sama nazwa osiedla funkcjonowała w dwóch dzielnicach. Odrzucono nazwy Muranów Wolski, Muranów Zachodni, Nowy Muranów. Obszar ten nazwę wziął od jednej z ulic. Decyzja ta spotkała się z niezrozumieniem. Nowolipki nie nawiązują do żadnej historycznej jurydyki (na obszarze tym funkcjonowały Leszno, Parysów i Nowolipie).

W 2011 uchwałą nr 54/6/2011 Rady Dzielnicy Śródmieście została powołana jednostka niższego rzędu – osiedle Muranów w dzielnicy Śródmieście m. st. Warszawy, które swoim zasięgiem objęło obszar ograniczony granicą z Żoliborzem (torami kolejowymi linii obwodowej) i ulicami gen. W. Andersa, al. „Solidarności” i al. Jana Pawła II, a więc obszar mniejszy względem obszaru MSI.

Na terenie osiedla Muranów działa rada osiedla (samorząd lokalny) z siedzibą przy ul. Nowolipie 9/11.

Na obszarze historycznego Muranowa wyróżnić można inne jednostki urbanistyczne: Muranów Południowy, Wielądka, Parysowska, Świętojerska, Leszno, Nowolipie, Muranów Północny, Osiedle Prezydenckie, Osiedle Stawki, Osiedle Inflancka.

Historia Pierwsze osiedle mieszkalne powstało na tym terenie w XVII w. Tereny obecnego Muranowa zajmowały jurydyki: Wielądka, Parysowska, Świętojerska, Leszno, Nowolipie oraz Szymanowska. Jurydyki miały własną administrację (ratusz), prawa miejskie, osadnictwo. Spełniały zadanie współczesnych przedmieść. Rozwijały się na wąskich pasach ziemi, wzdłuż działek rolnych, wytyczonych prostopadle do Wisły. Obecny przebieg ulic przypomina owe dawne prywatne miasteczka.

Od początku XIX w. tereny współczesnego Muranowa zaczęły być zasiedlone przez ludność żydowską. W 1806 roku władze pruskie wydały zarządzenie o wysiedleniu Żydów z obszaru Starego i Nowego Miasta na tereny na zachód od ulic Bielańskiej, Miodowej i Freta. Od 1809 Żydzi nie mogli się osiedlać przy ulicach znajdujących się w śródmieściu ówczesnej Warszawy. Pomimo rosyjskiego ukazu tolerancyjnego (1862), który zniósł większość ograniczeń prawnych ciążących na Żydach w Królestwie Polskim, w Warszawie nadal osiedlali się na terenie licznie zamieszkiwanym przez współwyznawców.

U progu XX wieku cała dzielnica była miastem w mieście, w dodatku pełnym skrajnych kontrastów. W 1916 roku zabudowa była bardzo gęsta, a obiekty o charakterze przemysłowym występowały na przemian z zabudową mieszkaniową. Na terenie dzielnicy znajdowało się kilka budynków o określonych funkcjach, jak np. Pałac Mostowskich, Pawiak i jego oddział kobiecy na ul. Dzielnej zwany potocznie Serbią, zajezdnia tramwajowa przy ul. Sierakowskiej, bocznice kolejowe wzdłuż ul. Dzikiej, kilka budynków szkół oraz szpital św. Zofii przy końcu ul. Żelaznej. Miejscami zabudowa była tak gęsta, że przypadało 1000 osób na kilometr kwadratowy. Była to hermetyczna dzielnica, o specyficznym charakterze, określana mianem Północnej. Jej granice wyznaczały: na północy tory kolejowe w rejonie dzisiejszej ulicy Stawki, na zachodzie Okopy Lubomirskiego (obecnie ulica Okopowa), na wschodzie Ogród Krasińskich, a na południu ulica Leszno (granica południowa była dość płynna). Ludność żydowska osiedlała się także na Grzybowie i Mirowie. mały|Targ w getcie, ul. Leszno i Nowolipie mały|upright|Tramwaj w dawnym getcie, skrzyżowanie Karmelickiej i Leszno mały|Powstańcy w getcie w 1943 roku Przed wybuchem II wojny światowej mieszkało tam ćwierć miliona osób, gdzie Żydzi stanowili około 90% populacji. Była to najgęściej zabudowana część Warszawy. W 1938 na 1,2% powierzchni miasta mieszkało 12,4% ludnościWarszawa w liczbach 1949: Ludność komisariatu nr. 5 Powązki wynosiła w 1938 roku 241 962. Agencja Dziennikarzy, 1949, s. 9.Andrzej Gawryszewski – Ludność Warszawy w XX w.Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Monografie nr 10, Warszawa, 2009, s. 192..

Dominacja ludności żydowskiej wpłynęła na decyzję o włączeniu Muranowa do getta podczas II wojny światowej. 16 listopada 1940 getto zostało zamknięte i odcięte od świata oraz otoczone murem z 450 000 mieszkańców. Jedynym obszarem niewłączonym do getta były okolice ul. Leszno (al. „Solidarności”, tereny parafii kalwińskiej i szpitala ewangelickiego), okolice Arsenału, Ogród Krasińskich oraz tereny na północ od ul. Stawki. Uwięzionym w nim Żydom pomagała Żegota. W getcie istniała konspiracyjna Żydowska Organizacja Bojowa, której celem była walka z niemieckim okupantem. Ostatecznie ona i jej przywódca Mordechaj Anielewicz w 1943, w wigilię żydowskiego święta Paschy, doprowadzili do wybuchu powstania w getcie. Po upadku powstania zrównano z ziemią cały Muranów zostawiając jedynie kościół św. Augustyna, kilka budynków przy ul. Stawki, Dzikiej, Żelaznej, Wroniej, oraz wypalone ściany wojskowego więzienia śledczego Gęsiówka.

Kolejnych zniszczeń dokonano w trakcie działań powstania warszawskiego i po jego upadku. 21 sierpnia 1944 grupy powstańcze wycofały się z Muranowa. Niemcy w odwecie wymordowali ok. 200 osób, których podejrzewali o związki z powstańcami.

Po zakończeniu wojny Muranów, jako najbliższa centrum dzielnica mieszkaniowa, miał być przeznaczony głównie dla ludzi pracujących w biurach i instytucjach śródmieścia. Część nowych budynków została posadowiona na pozostawionych gruzach ceglanej zabudowy getta co sprawia, że w tych miejscach teren poza ulicami i chodnikami jest podwyższony. Z biegiem lat część budynków zaczęła osiadać i musiała zostać wzmocniona.

Obiekty niezachowane Budynki zniszczone przed II wojną światową Kościół Świętej Trójcy i klasztor brygidek – murowany kościół wybudowany w latach 1652/58, istniał do ok. 1892 r., ul. Długa pałac Murano – zbudowany w 1686 r., rozebrany w II połowie XIX wieku, na jego miejscu stanęła zajezdnia tramwajowa; obecnie okolice biurowca Intraco Wał Zygmuntowski Okopy Lubomirskiego Koszary Artylerii Koronnej, zwane Koszarami Wołyńskimi – obecnie ul.Lewartowskiego (poprzednio ul. Wołyńska)

Budynki zniszczone w wyniku działań wojennych mały|Widok z wieży kościoła św. Augustyna w 1945 Więzienie kobiece „Serbia” Pasaż Simonsa Szpital Żydowski – zbudowany w 1827 na rogu Inflanckiej i Pokornej, działał do 1944 Synagoga Towarzystwa Moriah – ul. Dzielna 7 Żydowski Dom Studiów Religijnych i Modlitwy – ul. Żelazna 57 Pałacyk Gunderlacha – ul. Dzielna 17 Garbarnia „Bracia Pfeiffer, Szlenkier i Temler” na miejscu obecnego Domu Mody Klif w rejonie Okopowej u zbiegu z byłą ulicą Glinianą, naprzeciw Cmentarza Żydowskiego Szpital Ewangelicki – ul. Karmelicka Kercelak – plac Kercelego (targowisko) Gmach I Oddziału Warszawskiej Straży Ogniowej – ul. Nowolipki 1 Gmach II Rosyjskiego Gimnazjum Męskiego – ul. Nowolipki 11/13/15 Kamienica Eugeniusza Torzewskiego – ul. Nowolipki 51

Budynki zburzone po wojnie mały|Więzienie Gęsiówka w 1944 r. Ratusz jurydyki Leszno – al. „Solidarności” 103, dawne Leszno 29, mimo że ocalał po wojnie, w czasie odbudowy ulicy rozebrano go Budynek byłych zabudowań Koszar Artylerii Koronnej (zwane także Koszary Wołyńskie), byłego przedwojennego więzienia wojskowego do 1939 roku i późniejszej siedziby w czasie wojny Judenratu na terenie naprzeciwko Pomnika Bohaterów Getta w Warszawie – dawniej przy ulicy Zamenhofa 19, róg Gęsiej Gęsiówka – ocalałe resztki obozu rozebrano w latach 60. XX wieku, dawna ul. Gęsia 24, róg ul. Lubeckiego Fabryka Kamlera, ul. Dzielna

Dawne cmentarze cmentarz epidemiczny, przekształcony w cmentarz luterańsko-kalwiński przyklasztorny brygidek przyklasztorny bonifratrów przyklasztorny kapucynów przyklasztorny karmelitów

Dawne ulice Ulice nieistniejące Więzienna (okolice Pawiaka) Kupiecka (okolice współczesnej Miłej) Esplandowa (okolice współczesnej Inflanckiej) Przebieg (okolice współczesnego pl. Muranowskiego) Ostrowska (okolice współczesnej Miłej) Libelta (okolice współczesnej Miłej) Wołyńska (okolice współczesnej Nalewki) Meiselsa (okolice współczesnej Nalewki) Mylna (okolice współczesnej Nowolipie) Nowowołyńska (okolice współczesnej Niskiej) Sochaczewska (okolice współczesnej Niskiej) Kampinowska (okolice współczesnej Okopowej) Zielona (okolice współczesnej Inflanckiej) pl. Parysowski (okolice współczesnej Dzikiej) Sierakowska (okolice współczesnej Inflanckiej) Rogatki Powązkowskie (okolice współczesnej Okopowej) Załuskich (okolice współczesnego pl. Bankowego) pl. Broni (okolice współczesnej Stawki) Szczęśliwa (okolice współczesnego ronda „Radosława”) Nowodzika (okolice współczesnego ronda „Radosława”) Błońska (okolice Arkadii) Kampinoska (okolice Niskiej na zachód od Smoczej) Sochaczewska (okolice Niskiej) Świętej Kingi (przedłużenie Niskiej na zachód od Okopowej, w stronę Cm. Żydowskiego.

Nowe nazwy ulic Nowokarmelicka, Parysowska, Druckiego-Lubeckiego, obecnie część al. Jana Pawła II Nalewki, zachowała się tylko część dawnej ulicy pod nazwą ul. Bohaterów Getta, w 2019 zmienioną na ul. Stare Nalewki Gęsia, zachowana częściowo jako Mordechaja Anielewicza oraz Nalewki

Współczesna architektura

thumb|Początek budowy osiedla Muranów Południowy (1949) mały|Osiedle Muranów w latach 60., na pierwszym planie ul. Ludwika Zamenhofa i pomnik Bohaterów Getta thumb|Fragment osiedla Muranów Północny w latach 60.) mały|Centrum handlowe Westfield Arkadia mały|Gmach Muzeum Historii Żydów Polskich, widok od strony ul. Karmelickiej mały|Relikty kamienic przy ul. Gęsiej 31, 31a i 33 odkopane w czasie inwestycji w rejonie skrzyżowania al. Jana Pawła II i ul. Anielewicza Budowę osiedli mieszkalnych na terenie Muranowa rozpoczęto od wyrównania gruzów po budynkach getta. Zalegający na obszarze ok. 200 hektarów gruz stanowił ok. 3–4 mln m³. Wysokość górek dochodziła do 3 m.

Według koncepcji architekta Bohdana Lacherta do budowy użyto bloczków z gruzobetonu. W zamierzeniu miało to być miasto-pomnik, powstałe na gruzach i z gruzów. Nieotynkowane budynki z czerwonej cegły miały przypominać tragiczne wydarzenia z getta. Bohdan Lachert podkreślał, że decyzję tę podjął świadomie, nie kierował się pragmatyzmem lub brakiem miejsca pod wywóz gruzu. Niektóre budynki zostały zrealizowane w układzie galeriowym, co miało przynieść oszczędności na klatkach schodowych.

Pierwsze domy Lachert kazał zostawić nieotynkowane. Początkowy sino-różowy odcień murów został jednak z czasem otynkowany, gdyż wygląd budynków przeszkadzał nowym mieszkańcom. Dzielnica stała się symbolem nieobecności Żydów warszawskich i pamięci po nich.