Zbąszynek (do 1945 niem. Neu Bentschen) – miasto w województwie lubuskim, tuż przy granicy z województwem wielkopolskim, w powiecie świebodzińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Zbąszynek. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa zielonogórskiego. Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto liczyło 5032 mieszkańców. Zbąszynek leży na obszarze stanowiącym część historycznej WielkopolskiAleksander Fudalej, Piętnaście lat istnienia przekreśla tymczasowość (w sprawie nazwy „Ziemia Lubuska”), [w:] „Kwartalnik Historyczny”, R. 66, nr 4, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959, s. 1382..

Historia Zbąszynek powstał w latach 1923–1939 jako Neu Bentschen (Nowy Zbąszyń), niemiecka osada i placówka celna, przy stacji granicznej. Wiernie oddaje to serial Szpiedzy w Warszawie – czteroodcinkowy polsko-brytyjski miniserial historyczny produkcji BBC Films i Telewizji Polskiej. W pierwszym odcinku część akcji odbywa się w miejscowości granicznej Neu Bentschen.

Lokalizacja nie obyła się bez trudności, gdyż pierwotna koncepcja budowy stacji w okolicy Dąbrówki Wielkopolskiej została zmieniona na skutek problemów z wykupem gruntów pod zabudowę. Ostatecznie osadę wybudowano na polach wsi Kosieczyn. W okresie międzywojennym stworzono dużą i nowoczesną infrastrukturę kolejową oraz kolonię według koncepcji miasta ogrodu (projektantem był Friedrich Veil). Neu Bentschen w tym okresie zamieszkiwali w przeważającej większości Niemcy pracujący na kolei. W osadzie istniały dwa kościoły (ewangelicki i katolicki, oba wzniesione w 1929 roku w stylu charakterystycznym dla okresu międzywojennego), drukarnia należąca do Carla Albrechta, dom kultury (Deutsches Haus), szkoła, poczta oraz bank. Administracyjnie kolonia należała do powiatu międzyrzeckiego.

W okresie II wojny światowej istniały w mieście obozy pracy przymusowej, w których pracowały (w różnych okresach) oddziały robocze złożone jeńców sowieckich, francuskich, włoskich, a także Żydzi z łódzkiego Getta. W wyniku fatalnych warunków wielu z przymusowych robotników zmarło z wycieńczenia oraz chorób. Robotnicy przymusowi pracowali głównie przy rozbudowie infrastruktury kolejowej i jej dostosowaniu do obsługi transportów wojennych. Często dochodziło w trakcie tych prac do aktów sabotażu bezlitośnie karanego przez Niemców.

W styczniu 1945 roku mieszkańcy Neu Bentschen i okolicznych wsi ewakuowali się koleją za Odrę. O miasto nie toczyły się walki, więc pozostało niezniszczone (w znikomym stopniu dosięgły go dewastacje oraz szabrownicy, natomiast zostało splądrowane i podpalone przez Armię Czerwoną) i mogło stanowić jeden z etapów w akcji repatriacyjnej. Od 1945 roku pod przejściową nazwą Nowy Zbąszyń (od 1946 pod obecną nazwąRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().) już w Polsce, uzyskał prawa miejskie. W latach 1945–1989 dominującą rolę w mieście odgrywała kolej, będąc głównym zakładem pracy i przyczyniając się do wszechstronnego rozwoju infrastruktury miejskiej. W tamtym okresie Zbąszynek był jednym z ważniejszych węzłów kolejowych na trasie Berlin – Warszawa.

Obecnie największym zakładem w okolicy jest koncern IKEA i szereg zakładów kooperujących. W byłej lokomotywowni serwisowane są zespoły trakcyjne Kolei Wielkopolskich, m.in. typu Pesa ElfRAK, Przystań dla „elfów”, w: Monitor Wielkopolski, wrzesień 2015, s. 6.. W pobliżu znajduje się rezerwat leśny Kręcki Łęg (pow. 65 ha) oraz wioski Chlastawa z zabytkowym drewnianym kościołem z 1637 roku, Kosieczyn z drewnianym kościołem (według najnowszych badań dendrochronologicznych jednym z najstarszych w kraju) datowanym na ok. 1406 rok i dworem z XVII–XVIII wieku oraz Dąbrówka Wielkopolska znana z walki o polskość w okresie międzywojennym i działalności Związku Polaków w Niemczech.

Demografia thumb|Urząd Miasta i Gminy w Zbąszynku thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Zbąszynka w 2014 roku

Ludzie związani ze Zbąszynkiem

Zabytki thumb|upright|Kościół Macierzyństwa NMP Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół filialny pod wezwaniem śś. Apostołów Piotra i Pawła, z lat 1929–1930 zespół kościoła ewangelickiego, ul. Długa 29/30, z lat 1928–1929: kościół, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem Macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny z 1928 r. dom parafialny, obecnie plebania dawny dom gminy ewangelickiej ogrodzenie murowane, z bramami inne zabytki: dworzec kolejowy z 1923 r. Urząd Miasta i Gminy z 1930 r. dom kultury w stylu modernistycznym.

Kultura thumb|Gimnazjum i Miejska Biblioteka Publiczna, 1925 r. Miasto należy do Regionu Kozła kultywującego tradycje ludowe Dom Kultury Kolejarz Kino Muza Biblioteka Miejska w Zbąszynku.

Oświata Niepubliczne Przedszkole pod Muchomorkiem Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi im. Powstańców Wielkopolskich w Zbąszynku Szkoła Podstawowa im. II Armii Wojska Polskiego w Zbąszynku – oddział drugi placówki (dawniej Gimnazjum im. Polskich Olimpijczyków w Zbąszynku) Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Zbąszynku (Zespół Szkół Technicznych im. Jana Pawła II w Zbąszynku)

Sport Miejski Klub Sportowy „Syrena” Zbąszynek – klub piłkarski założony w 1945 roku i występujący w IV lidze lubuskiej. Semafor Zbąszynek – sekcja piłki nożnej, strzelecka i wędkarska SPS Strefa Piłki Siatkowej Zbąszynek – sekcja piłki siatkowej dziewcząt i chłopców. Zbąszynecka Akademia Piłkarska.

Transport

thumb|Parowóz Tp3 przy stacji Zbąszynek Ważny węzeł kolejowy. Linie kolejowe łączą Zbąszynek bezpośrednio z wieloma miastami: Zbąszynek – Poznań – Warszawa Zbąszynek – Poznań – Bydgoszcz – Gdynia Zbąszynek – Świebodzin – Rzepin – Frankfurt nad Odrą – Berlin Zbąszynek – Sulechów – Zielona Góra – Nowa Sól Zbąszynek – Zbąszyń – Wolsztyn – Leszno Zbąszynek – Międzyrzecz – Skwierzyna – Gorzów Wielkopolski.

W pobliżu miasta przebiega droga wojewódzka nr 302 do Nowego Tomyśla.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Urząd Miasta Zbąszynek,

Kategoria:Miasta w województwie lubuskim Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku