Jan Józef Lipski (ur. 25 maja 1926 w Warszawie, zm. 10 września 1991 w Krakowie) – polski publicysta, krytyk i historyk literatury. Działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL; odznaczony Orderem Orła Białego.
Współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”. Członek zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Mazowsze. Działacz socjalistyczny, przewodniczący Polskiej Partii Socjalistycznej. Wieloletni przewodniczący pozostającej w podziemiu wolnomularskiej loży Kopernik. Senator I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”.
Życiorys II wojna światowa Latem 1939 ukończył Szkołę Powszechną nr 13 w Warszawie przy ul. Raszyńskiej 22a i zdał egzaminy do Gimnazjum im. Stanisława Staszica. Mieszkał wraz z rodzicami przy ul. Filtrowej 69. Przed wojną, jako uczeń należał do Związku Harcerstwa Polskiego. W trakcie okupacji uczył się na tajnych kompletach Gimnazjum i Liceum im. Stanisława Staszica w Warszawie. Od 1942 był członkiem Szarych Szeregów Hufiec Mokotów w drużynie Andrzeja Makulskiego Małego Jędrka. Rodzina Lipskich w tym czasie ukrywała grupę osób pochodzenia żydowskiego: Olę Zweibaum, Zofię Lewinówną, Rachelę Kohan i Władysława Kohana. Po roku pobytu Lipscy, ostrzeżeni przez sąsiada o planowanym najściu Niemców, znaleźli dla ukrywanych inne mieszkanie w Milanówku. Siostra Jana Józefa, Zofia Celińska, została odznaczona w 2001 medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
Uczestniczył w działaniach małego sabotażu w ramach akcji Wawer. W lutym 1943 przeszedł do II plutonu 1 kompanii batalionu Baszta Armii Krajowej (przyjął pseudonim Grabie pochodzący od szlacheckiego herbu rodzinnego). Wraz z nim w plutonie służyli m.in. Adam Stanowski i Jerzy Kłoczowski (późniejszy dowódca plutonu). W stopniu starszego strzelca brał udział w kompanii B1 pułku Baszta w powstaniu warszawskim, na Mokotowie. Do powstania wyruszył z mieszkania przy ul. Odyńca 23a, brał udział w ataku na tzw. Basy (budynek Szkoły Rękodzielnej przy ul. Narbutta róg Kazimierzowskiej, broniony przez oddział SS liczący ok. 300–400 żołnierzy). 6 sierpnia wziął udział w odpieraniu ataku czołgu na ul. Stachiewicza, zaś w nocy z 24 na 25 września w natarciu na Królikarnię. 25 września walczył ze swoim plutonem w rejonie Szpitala Sióstr Elżbietanek przy ul. Goszczyńskiego, gdzie został ranny w rękę od wybuchu granatu ręcznego (granat strzaskał mu lewą rękę, co spowodowało trwałe inwalidztwo). Za bohaterstwo w walce został później odznaczony Krzyżem Walecznych. Po upadku Mokotowa usiłował przedostać się kanałami do Śródmieścia. Wyszedł z kanałów z grupą powstańców przy ul. Belgijskiej, gdzie dostał się do niewoli. Uciekł z transportu do obozu w Pruszkowie. Początkowo przebywał w szpitalu w Łowiczu, następnie w rodzinnym domu matki w Wyszogrodzie.
Działalność w latach 40. i 50. We wrześniu 1945 Jan Józef Lipski powrócił do Warszawy. W 1946 zdał maturę w żeńskim Liceum im. Juliusza Słowackiego w Warszawie, następnie podjął studia na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. W trakcie studiów w 1948 był współzałożycielem klubu samokształceniowego nazwanego Klubem Neopickwickistów. W tym okresie publikował pierwsze artykuły w „Nowinach Literackich”, „Odrodzeniu” i „Twórczości”, pisząc noty i recenzje. Jako żołnierz AK był kontrolowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w 1948, 1951 i w 1955. W trakcie studiów pracował zarobkowo. Od 1946 do 1949 był zatrudniony jako bibliotekarz w II Miejskim Gimnazjum Mechanicznym, zaś od 1949 do 1950 jako redaktor w Słowniku wyrazów bliskoznacznych, opracowywanym w wydawnictwie Czytelnik. W latach 1950–1952 był członkiem zespołu przygotowującego w Instytucie Badań Literackich Słownik pojęć teoretycznoliterackich. Od 1950 wraz z Czesławem Czapowem, Stanisławem Manturzewskim i Adamem Podgóreckim uczestniczył w niejawnej inicjatywie samokształceniowej, w ramach której zajmowano się niezależną myślą socjalistyczną. We wrześniu 1953 zatrzymano innego z uczestników Jerzego Prokopiuka, następnie przesłuchano 27 uczestników, w tym Jana Józefa Lipskiego. Spowodowało to zaprzestanie funkcjonowania całej inicjatywy.
W 1953 otrzymał magisterium na podstawie rozprawy zatytułowanej Ekspresjonizm w twórczości Tadeusza Micińskiego. Rok wcześniej zaczął pracę w Państwowym Instytucie Wydawniczym, początkowo jako redaktor, zaś od 1955 jako kierownik Redakcji Klasyków Literatury Polskiej Okresu po 1863 Roku. Zainicjował pierwsze powojenne wydanie Ferdydurke Witolda Gombrowicza, które ukazało się w 1957, oraz prace nad wydaniem dzieł Witkacego (rozpoczęte w 1956 i uwieńczone edycją Dramatów w 1962).
Pod koniec 1955 Jan Józef Lipski został członkiem Klubu Krzywego Koła (z legitymacją nr 65). Na przełomie 1955 i 1956 zaczął współpracować z tygodnikiem „Po prostu”, najprawdopodobniej w 1956 został członkiem redakcji pisma, a przez około pół roku kierował w nim działem kulturalnym (chociaż jego nazwisko nie było wymienione w stopce redakcyjnej. Jesienią 1956 domagał się na łamach „Po Prostu” (w napisanym razem z Jerzym Płudowskim artykule Wybory w perspektywie demokracji socjalistycznej) i na forum KKK poszerzenia list kandydatów w wyborach do Sejmu PRL w ramach tzw. Frontu Październikowego, jednak formułowana przez niego propozycja demokratyzacji procesu wyborczego nie została podjęta przez władze PRL. Na przełomie 1956/1957 aktywnie uczestniczył w dyskusji nad dalszym kształtem działalności Klubu Krzywego Koła, jako członek środowiska tzw. młodych, które postulowało większą otwartość w dyskusjach na tematy polityczne, kulturalne i społeczne. Jako jeden z liderów tej grupy został w dniu 10 lutego 1957 prezesem (właściwie przewodniczącym) KKK i pełnił tę funkcję do lutego 1958. Dzięki swoim kontaktom z szerokimi kręgami warszawskiej inteligencji udało mu się zażegnać kryzys związany z odejściem grupy założycieli KKK i zachęcić do działalności klubowej wielu nowych członków. Nieprzerwanie do końca działalności klubu był członkiem jego zarządu (1958–1959 – wiceprzewodniczący, 1959–1960 i 1960–1961 – członek zarządu, 1961–1962 – sekretarz zarządu)).
W 1957 nawiązał korespondencję z Jerzym Giedroyciem, wydawcą paryskiej „Kultury”. Korespondencja ta była częściowo śledzona przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, co stanowiło podstawę prowadzenia przez nich od października 1957 sprawy agenturalnego sprawdzenia pod kryptonimem Redaktor. M.in. od listopada 1957 do marca 1958 jego telefon domowy był na podsłuchu. Działania te zostały w 1959 przekwalifikowane na sprawę operacyjną na osobę będącą w kontakcie z wrogimi ośrodkami emigracyjnymi. Od tej pory Jan Józef Lipski był stale inwigilowany przez funkcjonariuszy SB.
We wrześniu 1959 na zebraniu grupy literackiej „Przedmieście” wygłosił odczyt o faszystowskich korzeniach Stowarzyszenia „PAX”. Podobny odczyt o ONR Falanga i Bolesławie Piaseckim, planowany w KKK na 29 października 1959, został odwołany pod presją władz. W listopadzie 1959 Jan Józef Lipski stracił pracę w Państwowym Instytucie Wydawniczym.
Działalność w latach 60. Od 1960 do 1961 był kierownikiem działu kulturalnego pisma „Gromada – Rolnik Polski” W 1960 został członkiem Związku Literatów Polskich. Od 1 czerwca 1961 był pracownikiem Instytutu Badań Literackich, był wydawcą dzieł Benedykta Chmielowskiego, Gabrieli Zapolskiej i Jana Kasprowicza.
Był postacią potrafiącą zgromadzić razem liczne środowiska warszawskiej inteligencji, organizowane przez niego urodziny doczekały się opisu w satyrze Janusza Szpotańskiego Cisi i gęgacze, czyli bal u prezydenta (prezydentem był sam Jan Józef Lipski). Te znajomości potrafił wykorzystać dla działalności niezależnej od władz. Organizował wsparcie dla osób aresztowanych i sądzonych za działalność opozycyjną, angażując do tego ludzi kultury, co miało stanowić formę nacisku opinii publicznej. Przykładowo w trakcie procesu Anny Szarzyńskiej-Rewskiej, sądzonej za współpracę z paryską „Kulturą”, zaprosił na rozprawę przed Sądem Najwyższym m.in. Tadeusza Kotarbińskiego, Władysława Tatarkiewicza i Jana Parandowskiego.
Z inicjatywy Jana Wolskiego i Stefana Zbrożyny, 19 lutego 1961 przystąpił do wolnomularskiej loży Kopernik. Od 1962 do 1981 oraz od 1986 do 1988 pełnił w niej funkcję przewodniczącego (tzw. Czcigodnego). W 1964 organizował podpisanie przez intelektualistów Listu 34, listu otwartego skierowanego do ówczesnego premiera Józefa Cyrankiewicza, a dotyczącego ograniczenia przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenia cenzury prasowej. 21 marca wszczęto przeciwko niemu dochodzenie, zaś 23 marca dokonano w jego domu przeszukania i zatrzymano na 48 godzin. Ponadto objęto zakazem publikacji, co zostało złagodzone po pewnym czasie, jednak ograniczając możliwości publikowania tylko do prasy specjalistycznej Zakaz ten ponawiano jeszcze kilkakrotnie, m.in. uniemożliwiono wydanie zbioru jego szkiców krytycznoliterackich.
W 1965 uzyskał stopień naukowy doktora, ogłaszając rozprawę zatytułowaną Twórczość Jana Kasprowicza w latach 1878–1891, przygotowaną pod kierunkiem Kazimierza Wyki. Drugi tom monografii Twórczość Jana Kasprowicza w latach 1891–1906 był podstawą habilitacji przyznanej 30 października 1975 przez Radę Naukową Instytutu Badań Literackich PAN. Habilitacja została jednak wstrzymana przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną przy prezesie Rady Ministrów PRL. Zatwierdzono ją dopiero w 1981.
Od połowy lat 60. przy pomocy Jana Olszewskiego organizował środowiskową kasę pomocy dla represjonowanych opozycjonistów oraz ich rodzin. Pierwszą znaczącą kwotą na potrzeby takiej akcji przekazał w 1965 Melchior Wańkowicz, zaś od 1968 Jan Józef Lipski otrzymywał wsparcie na ten cel ze strony Duszpasterstwa Miłosierdzia.
Po usunięciu w 1968 z Uniwersytetu Warszawskiego studentów Adama Michnika i Henryka Szlajfera, 2 marca wraz z Pawłem Jasienicą, Antonim Słonimskim, Jerzym Andrzejewskim, Mieczysławem Jastrunem, Jackiem Bocheńskim, Tadeuszem Konwickim i Melchiorem Wańkowiczem skierował do rektora uniwersytetu list w ich obronie.
Działalność w latach 70. Na początku 1974 na wniosek Jana Olszewskiego wraz ze Zbigniewem Herbertem, Edwardem Lipińskim, Władysławem Bartoszewskim, Antonim Słonimskim i Marią Ossowską występował do Rady Państwa PRL o ułaskawienie opozycjonistów skazanych w procesie organizacji Ruch. W grudniu 1975 był jednym z inicjatorów Listu 59 – protestu intelektualistów przeciw zmianom w Konstytucji PRL, zwłaszcza wpisaniu do niej kierowniczej roli PZPR i wieczystego sojuszu z ZSRR. Jan Józef Lipski współpracował również z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym.
W 1976 zaangażował się w akcję pomocy robotnikom represjonowanym za udział w wydarzeniach z czerwca tego samego roku. Organizował pomoc finansową, uczestniczył jako obserwator w procesie sądzonych robotników z Ursusa. We wrześniu był jednym ze współzałożycieli Komitetu Obrony Robotników. Jak wspominał Piotr Naimski, wśród działaczy opozycyjnych były różne opinie co do koncepcji działań:
Jan Józef Lipski zajmował się organizacją pomocy dla represjonowanych robotników z Radomia i Ursusa, był nieformalnym skarbnikiem KOR-u, wszedł w skład tzw. Funduszu Samoobrony Społecznej powołanego w maju 1977 dla koordynacji pomocy finansowej represjonowanym. Został aresztowany 19 maja 1977 w grupie jedenastu członków i współpracowników KOR i osadzony w więzieniu mokotowskim. Od 28 do 31 maja 1978 podjął głodówkę w geście solidarności z uczestnikami głodówki w kościele św. Marcina. Zwolniony ze względu na stan zdrowia po interwencji biskupów i prezesa Związku Literatów Polskich Jarosława Iwaszkiewicza w dniu 8 czerwca 1977. W lipcu 1977 napisał list z prośbą o interwencję w obronie więzionych, wręczony 12 lipca 1977 Kurtowi Waldheimowi, w czasie jego wizyty w Polsce.