Imperium Mongolskie, oficjalnie Wielki Ułus Mongołów – trzynastowieczne państwo mongolskie, w szczytowym okresie swojego rozwoju terytorialnego obejmujące Azję Środkową, południową Syberię, północne Chiny, Ruś i Bliski Wschód. Zajmowało ono około 23 mln km² i było największym państwem w historii po imperium brytyjskim.

Nazwa left|thumb|150px|Pieczęć Gujuka na liście do papieża Innocentego IV. Tekst w piśmie mongolskim głosi: „Mocą Wiecznego Nieba [Tengri]. Rozkaz [jarłyk] panującego nad światem władcy [kana] wielkiego państwa mongolskiego [jeke monggol ułus]. Kiedy dotrze do ludzi poddanych i ludzi nie poddanych, niechaj go słuchają i boją się” Najwcześniejsze zachowane do dzisiaj źródło, w którym znajdujemy nazwę jeke monggol ułus („Wielki Ułus Mongołów”) jaką Mongołowie mieli określać swoje państwo, to ukończone w roku 1216/1217 Jianyan yilai chaoye zaji („Zapiski o dworze i prowincjach od 1127”) chińskiego historyka związanego z Południową dynastią Song, Li Xinchuana. Nazwa jeke monggol ułus występuje tam oczywiście w formie chińskiej, jako Da Menggu guo (大蒙古國), to jest „Wielki Naród [albo państwo] Mongołów”. Li Xinchuan zaznacza, że Mongołowie nazwali sami siebie Da Menggu guo w czasie inwazji Jin, to jest nie wcześniej niż w roku 1211. Także nieco późniejszy autor z epoki Song, Huang Zhen (ok. 1255), zauważa, że w roku 1211 Mongołowie zaczęli nazywać swój lud Da Menggu guo „łącząc swoje imię i określenie” – jak bowiem stwierdzają zarówno Li, jak i Huang (za tym pierwszym) imieniem Mongołów aż do tej pory było po prostu Menggu guo, czyli „Ułus Mongołów”, a nowe określenie lub epitet to „Wielki” (da/jeke). Trzeba tutaj zauważyć, że Dżurdżeni nazywali swoje państwo Da Jin guo (大金國), „Wielki Naród Jin”. Aż do roku 1210 lub 1211 Czyngis-chan (1206–1227) uznawał nominalną zwierzchność Dżurdżenów. Stąd przyjęcie nazwy Da Menggu guo, będącej kalką nazwy państwa Dżurdżenów, w momencie inwazji na Jin, należy uznać za świadomą demonstrację własnej niezależności i postawienie się na równej stopie z dotychczasowym suwerenem. Zdawał sobie z tego sprawę Zhao Hong, autor pierwszego chińskiego dzieła szczegółowo opisującego Mongołów, pochodzącego z 1221 Meng-Da beilu („Kompletne opisanie Mongołów-Tatarów”), według którego Mongołowie uważając swoje państwo za potężne nazwali je Da Menggu guo, „czego nauczyli ich zbiegli urzędnicy Dżurdżenów”. Nazwa jeke monggol ułus nie występuje w Tajnej historii Mongołów, co zdaje się wskazywać na to, iż chociaż korzystano z niej w relacjach z Chinami, to nie używano jej wśród samych Mongołów w czasach Czyngis-chana – prawdopodobnie dlatego, że zarówno sam chan, jak i jego otoczenie myśleli jedynie w kategoriach plemiennych, to jest obce było im pojęcie „narodu” czy „państwa” jako pewnej organicznej całości. Ta sytuacja miała się zmienić za czasów następców Czyngis-chana. Nazwa jeke monggol ułus znajdowała się m.in. na oficjalnej pieczęci Gujuka (1246–1248), która została odciśnięta na jego liście do papieża Innocentego IV (1243–1254).

Historia polityczna Temudżyn i podbój Wyżyny Mongolskiej mały|Półkula wschodnia w roku 1200 W XII wieku Wyżyna Mongolska była zamieszkiwana przez koczownicze plemiona (irgen), z których część zachowała spójność, część zaś rozpadła się na poszczególne rody (obog). Pomiędzy plemionami a rodami nie było zresztą wyraźnej różnicy, ponieważ dostatecznie silna grupa rodowa mogła drogą zdobywania nowych członków stosunkowo szybko osiągnąć siłę plemienia. Przynależność zarówno do plemienia, jak i rodu była oparta na motywowanej politycznie fikcyjnej genealogii, „co wyjaśnia czemu polityczne formacje oparte na takich lineażach i plemionach, samych w sobie tymczasowych i arbitralnych konstrukcjach, były z natury dynamiczne, elastyczne i niestabilne”. Na zachodnim skraju Wyżyny zamieszkiwali Najmanowie, prawdopodobnie pochodzenia tureckiego, którzy zachowywali polityczną jedność pod przywództwem swoich chanów aż do końca XII wieku, kiedy zniszczyła ją rywalizacja pośród rodziny panującej. Położeni blisko osiadłych sąsiadów Najmanowie przejęli od nich szereg technik administracyjnych i wyznawali nestoriańskie chrześcijaństwo. Na wschód od Najmanów mieszkali także wyznający nestorianizm Kereici, zajmujący ważne ze względów strategicznych i ideologicznych tereny górnego biegu Selengi i Orchonu. W XII wieku posiadali oni stabilne przywództwo i cieszyli się pewną jednością. Nestorianami byli również tureccy Onguci, zamieszkujący samo serce regionu Gobi. Ich książęta byli przynajmniej nominalnie wasalami dżurdżeńskiej dynastii Jin. Na północ od Ongutów znajdowali się Ongiraci, zajmujący zachodnie stoki Wielkiego Chinganu i raczej luźno zorganizowani pod rządami kilku różnych wodzów. Region stepowy na południe od Kerulenu zajmowali Tatarzy, jedno z potężniejszych i bardziej agresywnych plemion Wyżyny. Zgodnie ze swoją polityką utrzymywania rozbicia wśród nomadów Dżurdżeni podsycali konflikty pomiędzy Tatarami i plemionami sąsiednimi, zwłaszcza Mongołami i Kereitami, co w połowie XII wieku doprowadziło do stanu endemicznej walki pomiędzy nimi. Mongołowie, którzy w przyszłości mieli zjednoczyć wszystkie tutaj wymienione plemiona, żyli w tym okresie pomiędzy rzekami Kerulen a Onon, na północ od Tatarów. Na północny zachód od Mongołów żyli Trzej Merkici, podzieleni, jak na to wskazuje ich nazwa, na trzy odłamy, których terytoria rozciągały się wzdłuż dolnego biegu Selengi, na południe od Bajkału.

thumb|left|Groty strzał wykonane z kości w XII w. odnalezione na terenie dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej. Zbiory Muzeum Mongolii Wewnętrznej w Hohhot Pierwszym chanem Mongołów miał być żyjący w pierwszej połowie XII wieku Kabuł, należący do najstarszego wśród nich rodu Bordżiginów. Kabuł został zabity przez Dżurdżenów i zagrożeni przez popieranych przez dynastię Jin Tatarów Mongołowie wybrali chanem Ambakaja, założyciela rodu Tajcziutów. Ten wkrótce został jednak schwytany przez Tatarów i oddany w ręce Dżurdżenów zginął z ich ręki. Mongołowie zwrócili się wówczas do Kutuły, trzeciego syna Kabuła, którego siły zostały jednak zniszczone w bitwie z Dżurdżenami nad jeziorem Bujr nuur gdzieś w latach 60. XII wieku. O jego dalszych losach nic nie wiemy, niemniej po tym wydarzeniu doszło do politycznej dezintegracji Mongołów. Najprawdopodobniej to właśnie w dekadzie lat sześćdziesiątych XII wieku urodził się Temudżyn (zm. 1227), syn Jesügeja, wnuka Kabuła. Jesügej zaręczył Temudżyna z Börte, córką Dej Seczena, jednego z wodzów Ongiratów, by wkrótce po tym wydarzeniu zostać otrutym przez Tatarów. Po jego śmierci podlegli mu ludzie rozproszyli się i jego pozbawiona stad rodzina wraz z małoletnim Temudżynem została pozostawiona samej sobie, z trudem walcząc o przetrwanie. Rywalizujący z Bordżiginami Tajcziuci nie zawahali się nawet przed porwaniem Temudżyna, ten jednak uciekł z niewoli. Okres izolacji rodziny Jesügeja skończył się kiedy Temudżyn udał się do Ongiratów po zaręczoną z nim niegdyś Börte i poślubiając ją odnowił dawny sojusz pomiędzy Bordżiginami a Ongiratami. Następnie Temudżyn udał się do Ong-chana (zm. 1203), władcy Kereitów, i przypominając mu że jego ojciec był „bratem krwi” (anda) chana, uznał, że teraz ten jest dla niego „jak ojciec”. Ong-chan zaakceptował to roszczenie i obiecał Temudżynowi pomoc w ponownym zgromadzeniu podległych niegdyś jego ojcu ludzi, co samo w sobie wystarczyło by zaczęli oni gromadzić się pod przywództwem jego syna.

thumb|Imperium Mongolskie w roku 1207, wkrótce po podbiciu przez Czyngis-chana Wyżyny Mongolskiej, wraz z zaznaczonymi terytoriami poszczególnych plemion Wyżyny. W prawym górnym rogu Mongołowie (Khamag Mongol) i ich rody Wkrótce potem Merkici porwali Börte i Temudżyn wraz z Ong-chanem i swoim bratem krwi, Dżamuką (zm. 1205), pokonał ich w bitwie i odbił swoją żonę. Wojna z Merkitami miała miejsce gdzieś w latach 80. XII wieku i zwycięstwo w niej wydatnie powiększyło liczbę zwolenników Temudżyna. Kilka lat po jej zakończeniu obwołali go oni chanem. To doprowadziło do wojny pomiędzy nim a Dżamuką, który pokonał nowego chana w bitwie pod Dałan Bałdżit, co jednak nie zniszczyło wzrastającej siły Temudżyna. Datowanie tej bitwy w „Tajnej historii Mongołów” i u Raszida ad-Dina różni się o niemal dekadę, przy czym mało wiadomo o późniejszych działaniach Temudżyna. Gdzieś w tym okresie Ong-chan utracił władzę nad Kereitami i odzyskał ją dopiero dzięki pomocy Temudżyna, przy czym stało się to niedługo przed lub po tym jak w roku 1196 ten jako nominalny wasal Dżurdżenów współdziałając z ich siłami pokonał Tatarów. W ciągu kilku następnych lat Temudżyn zniszczył konkurencyjny mongolski ród Dżurkinów i wspólnie z Ong-chanem przedsięwziął zwycięską wyprawę na Najmanów. Następnie pokonał on Tajcziutów, jednak jego wzrastająca potęga spowodowała zawiązanie się przeciwko niemu w roku 1201 koalicji pod przywództwem Dżamuki, w skład której wchodzili m.in. Merkici, Najmanowie, syberyjscy Ojraci oraz resztka Tajcziutów. Temudżyn wraz z Ong-chanem rozbił tę koalicję, a w roku 1202 pokonał Tatarów i rozkazał stracić ich mężczyzn. W tym momencie Temudżyn był już co najmniej tak potężny jak Ong-chan i ten zaproponował by został on jego następcą. To jednak wzbudziło wrogość syna Ong-chana, Sengüma, który ostatecznie przekonał ojca do próby zdradzieckiego zamordowania chana Mongołów. Ta jednak nie powiodła się i mimo że Temudżyn został początkowo pokonany ostatecznie w roku 1203 rozbił on Kereitów i większość z nich rozdzielił pomiędzy swoich ludzi. Będąc teraz panem strategicznie położonej doliny Orchonu w latach 1204–1205 Temudżyn pokonał koalicję Najmanów, Merkitów, Ojratów i Dżamuki, przy czym ostatecznie stracił tego ostatniego. Tym samym wszyscy jego wrogowie zostali zniszczeni bądź zmuszeni do ucieczki i mimo tlącego się gdzieniegdzie oporu w roku 1205 Temudżyn stał się faktycznym władcą całej Wyżyny Mongolskiej.

Czyngis-chan thumb|upright|Wyimaginowany portret Czyngis-chana z XIV-wiecznego albumu zawierającego wizerunki cesarzy dynastii Yuan. Narodowe Muzeum Pałacowe w Tajpej