mały|Konin, ziemia kaliska i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Konin – miasto na prawach powiatu w środkowej Polsce, w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu konińskiego; leży w Dolinie Konińskiej, nad Wartą; główny ośrodek Konińskiego Zagłębia Węgla Brunatnego.
Konin uzyskał lokację miejską przed 1293 rokiem. Był miastem królewskim Korony Królestwa PolskiegoMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12., należącym do starostwa konińskiego, w drugiej połowie XVI wieku leżał w powiecie konińskim województwa kaliskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243..
W latach 1975–1998 stolica województwa konińskiego.
Według danych pochdzących z Głównego Urzędu Statystycznego z 31 grudnia 2024 roku, Konin miał 66 103 mieszkańców i był pod względem liczby ludności piątym (po Poznaniu, Kaliszu, Pile oraz Ostrowie Wielkopolskim) miastem w województwie wielkopolskim, a także 48. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Położenie Konin leży na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Południowowielkopolskiej, nad Wartą, u ujścia Kanału Ślesińskiego, około 54 km na północ od Kalisza i około 92 km na wschód od Poznania. Miasto położone jest na skraju kilku mezoregionów fizycznogeograficznych; historyczna część miasta (tzw. Stary Konin) leży w Dolinie Konińskiej, na lewym brzegu Warty, pozostałe dzielnice lewobrzeżne leżą na Równinie Rychwalskiej i Wysoczyźnie Tureckiej. Dzielnice prawobrzeżne (tzw. Nowy Konin), których budowę rozpoczęto w 1949 roku, leżą w Dolinie Konińskiej i na Pojezierzu Kujawskim. W dolinie Warty leży wyspa rzeczna Pociejewo, zaś w północnej, przemysłowej części miasta, leży Jezioro Gosławskie i Jezioro Pątnowskie. Przez miasto przebiega linia kolejowa nr 3 oraz drogi krajowe o nr 25, 72 i 92; około 8 km na południe od miasta biegnie autostrada A2.
Konin położony jest we wschodniej części historycznej Wielkopolski, w Kaliskiem, na ziemi kaliskiej. Do II rozbioru Polski (1793) leżał w województwie kaliskim. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego (1807) znalazł się w departamencie kaliskim. Po utworzeniu Królestwa Polskiego (1815) znajdował się w województwie kaliskim i był niewielkim ośrodkiem przemysłowym w kalisko-mazowieckim okręgu przemysłowym.
Nazwa Miasto ma metrykę średniowieczną i notowane jest od XIII wieku. W 1250 jako Lisiec ante Conin, 1283 civitas nostra Kunyn, 1284 in Conyn, 1292 in Conino, 1301 in Quonin, 1397 de Conyn, 1438 in Conyn, 1511–23 antiqua Conyn, 1579 Konin, 1674 Kunin, 1789 Miasto Konin, 1883 Konin.
Nazwa miasta pochodzi od zoonimicznej nazwy osobowej zwierzęcia konia umieszczonego w herbie miejscowości.
Historia Początki miasta Z około 9000-8000 roku p.n.e. pochodzą znalezione na wydmach nadwarciańskich narzędzia krzemienne – ostrza trzoneczkowe, drapacze, rylce i noże, świadczące o istnieniu na terenie obecnego Konina, oraz w jego okolicach, skupisk ludności z kultury świderskiej. Z późniejszego okresu pochodzi cmentarzysko ludności z kultury przeworskiejPiotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie: szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wyd. Nauk, 1983, s. 81–112, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554..
Lokalny gród istniał już w X w., to wokół niego powstało miasto. Pierwsza wzmianka o Koninie (tj. wójcie Gosławie z Konina) pochodzi z 1293 roku. Konin był początkowo osadą na wyspie wśród rozlewisk Warty strzegącą brodu, a następnie mostu (pierwsza wzmianka z 1328 roku) na szlaku między Kaliszem a Kruszwicą.
W 1306 roku miasto opowiedziało się po stronie Władysława Łokietka w walce o koronę polską. Z podobnego okresu pochodzą wzmianki o kasztelanach konińskich.
W 1331 roku gród został spalony przez Krzyżaków, następnie - na polecenie Kazimierza Wielkiego - odbudowany w latach 1333–1370, kiedy to król polski nakazał zbudować zamek murowany w Koninie. Miasto zostało otoczone murem z basztami i stało się siedzibą powiatu sądowego. Starosta koniński rezydował w nieistniejącym już zamku, gdzie odbywały się sądy szlacheckie: ziemski i grodzki, które przetrwały do rozbiorówM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. thumb|Zamek w Koninie wybudowany przez Kazimierza Wielkiego w latach 1333–1370.
Skupisko żydowskie pojawiło się w Koninie w 1418 rokuMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14..
Od 1425 roku w Koninie odbywały się dwa jarmarki w roku.
W czasie wojny trzynastoletniej Konin wystawił w 1458 roku 15 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181..
Miasto rozwijało się w XV i XVI wieku. W 1557 roku w mieście było: 8 rzemieślników, 14 piekarzy, 21 szewców oraz 4 rybaków, jedna cegielnia oraz młyn miejski. Kilka dekad później, w XVII wieku, rozwinęło się w mieście sukiennictwo. W 1616 roku czynnych było w mieście 30 warsztatów sukienniczych.
Po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku w mieście przez sześć miesięcy mieszkał biskup Jean de Monluc, który przybył do Polski, by działać na rzecz elekcji Francuza, Henryka III Walezjusza na pierwszego, wybieranego króla Polski.
W XVII w. nadeszło pasmo klęsk: epidemie (1628–1631, 1662), seria pożarów, okupacja i złupienie miasta przez Szwedów (1655-1656). W tym okresie Szwedzi zniszczyli zamek. Opuszczony stał do 1818 roku kiedy to, z rozkazu zaborowego, pruskiego rządu, został rozebrany. Poważnym zniszczeniom uległy również fortyfikacje miasta, które po potopie szwedzkim nie były już remontowane. Do ich rozbiórki przystąpiono na przełomie XVIII i XIX wieku, a ostatnie większe fragmenty znikły w 1816 roku. Rozebrana została również północna Brama Toruńska oraz południowa Brama Kaliska.
W 1646 roku Władysław IV Waza wydał przywilej odnawiający dwa jarmarki w mieście i zapewniający ochronę kupcom udającym się oraz powracającym z tych jarmarków.
W 1652 roku dekret starościński zezwolił osiadłym w mieście Szkotom na posiadanie browarów i wyrobu piwa. thumb|Widok z mostu Warszawskiego na Wartę (w czasie powodzi w 2010)
Rozbiory Polski
thumb|Mapa miasta Konina i okolic (ok. 1790 r.) Do 1793 Konin leżał w województwie kaliskim, lecz w wyniku II rozbioru Polski znalazł się na obszarze zaboru pruskiego. Od 1795 był w departamencie kaliskim Prus Południowych, a od 1807 w departamencie kaliskim Księstwa Warszawskiego.
W 1793 roku w mieście było 22 szewców, 13 garncarzy i 8 kuśnierzy. W ciągu roku odbywało się 8 jarmarków, połączonych ze spędem bydła.
27 sierpnia 1794 roku pod Koninem doszło do jednej z bitew insurekcji kościuszkowskiej z Niemcami. 29 sierpnia 1794 roku powstańcy wkroczyli do KoninaPraca zbiorowa pod redakcją Zbigniewa Chodyły, Dzieje Kazimierza Biskupiego, wyd. 2, Konin: Wydawnictwo „Aspeks”, 2001, s. 152, ISBN 83-88349-03-01.. Dwa lata później, w 1796 roku, miasto zostało poważnie uszkodzone przez pożar.
9 listopada 1806 roku władzę w mieście przejęli Polacy.
W 1808 roku Konin liczył 2015 (???) mieszkańców.
W 1810 roku pierwszym konińskim rabinem został Cwi Hirsz Auerbach (założyciel pierwszej konińskiej jesziwy).
Królestwo Polskie Po kongresie wiedeńskim (1815) Konin znalazł się w granicach Królestwa Polskiego, w województwie kaliskim. Po utworzeniu kalisko-mazowieckiego okręgu przemysłowego w mieście powstało wiele nowych budynków. Ostatecznie rozebrane zostały resztki zamku, a w jego miejsce powstała dzielnica żydowska. W 1829 roku w Koninie zakończono budowę dużej synagogi.
W 1863 roku w mieście utworzono progimnazjum.
W czasie powstania styczniowego w 1863 roku w okolicy Konina miało miejsce kilka potyczek i bitew. 5 listopada 1863 roku w Koninie Rosjanie rozstrzelali Zygmunta Waryłkiewicza, a 19 lipca 1864 roku stracili o. Maksymiliana Tarejwę. Po powstaniu miasto zostało objęte represjami władz rosyjskich, a w samym Koninie ulokowano 13 Pułk Kargopolski.
Następne lata były pomyślne dla rozwoju Konina. W 1874 roku rozpoczęła swoją działalność straż ogniowa. W 1905 uruchomiona została miejska centrala telefoniczna, a 18 lipca 1906 roku Konin uzyskał międzymiastowe połączenie telefoniczne z Kaliszem. W 1908 roku powstał oddział Kaliskiego Towarzystwa Wioślarskiego. Zabudowa sięgała wówczas poza średniowieczne granice. Rozrastały się przedmieścia: Kaliskie, Kolskie i Słupeckie. Trwał proces brukowania ulic, a od 1916 (rok wybudowania elektrowni miejskiej) elektryfikacji miasta. W 1907 roku Konin powiększył się o pobliską Groblę Czarnkowską, na terenie której znajdowała się fabryka i pałac Edwarda Reymonda.
W 1896 roku miasto liczyło 7391 mieszkańców. Były w nim czynne: 2 fabryki maszyn i narzędzi rolniczych (jedna z nich stanowiła własność rodziny Reymondów, a druga należała do Włodarczyków), 2 zakłady kotlarskie, 4 garbarnie, mydlarnie oraz liczne drobne zakłady przemysłu spożywczego (m.in. 2 browary, destylarnia i wytwórnia wódek, 2 olejarnie, 3 fabryki octu, wytwórnia wody sodowej itp.). Przy mieście funkcjonowało 18 wiatraków.
W 1905 roku w mieście doszło do pierwszych strajków i manifestacji koninian. Z Polakami solidaryzowali się niektórzy Rosjanie, np. naczelnik powiatu Leonow, ostrzegający osoby zagrożone aresztowaniem. W tym samym czasie doszło do buntu wśród żołnierzy stacjonujących w Koninie.
I wojna światowa Podczas I wojny światowej w okolicach Konina doszło do walki pomiędzy żołnierzami rosyjskimi a niemieckimi. Pod koniec sierpnia 1914 roku Konin został zajęty przez wojska niemieckie. W 1915 roku w Koninie zawiązały się pierwsze w mieście drużyny skautowe.
W 1917 roku w zewnętrzną ścianę kamienicy Zemełki wmurowano tablicę poświęconą pamięci Tadeusza Kościuszki.
11 listopada 1918 Niemcy zastrzelili kilku mieszkańców miasta. W tym dniu budynek Szkoły Handlowej, znajdującej się w kamienicy Zemełki, został przejęty przez POW. Na tę wiadomość przed budynkiem zgromadził się tłum uczniów. W tym czasie żołnierze POW udali się do gmachu starostwa z prośbą o wydanie broni. Jeden z niemieckich urzędników zadzwonił do koszar z prośbą o interwencję. Przybyli żołnierze, zastawszy tłum na placu, otworzyli w jego kierunku ogień. W wyniku salwy zginęło 5 osób, dwie z nich zmarły w szpitalu. Pogrzeb ofiar przerodził się w dużą manifestację patriotyczną. W 1984 roku na kamienicy odsłonięto tablicę ku czci ofiarPiotr Maluśkiewicz, Ziemia Konińska, Wyd. Apeks 1997.. 12 listopada 1918 siły okupacyjne opuściły miastoRobert Michalak: Zarys dziejów kolei żelaznej w Koninie, w: „Świat Kolei” nr 4/2009, s. 13–17..
II Rzeczpospolita Po odzyskaniu niepodległości Konin był kilkunastotysięcznym miastem powiatowym położonym na uboczu uczęszczanych szlaków komunikacyjnych (w 1921 roku miasto liczyło około 10 tysięcy mieszkańców oraz 240 zarejestrowanych zakładów przemysłowych, w tym 72 żydowskie). Pewne ożywienie gospodarcze przyniosła budowa linii kolejowej Strzałkowo–Kutno, łączącej miasto z Poznaniem i Warszawą (otwartej w 1922 roku) oraz kanału Warta–Gopło (rozpoczętego w 1937 roku).
Od 1921 roku wydawany był tygodnik „Głos Koniński”.
W 1927 roku burmistrzem był Ludwik Ganowicz, w 1928 roku został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi za „zasługi w pracy społecznej i samorządowej”.
W 1928 roku otwarto 3-letnią Szkołę Podoficerską dla Małoletnich. W tym samym roku liczba warsztatów rzemieślniczych wynosiła 487 (w tym 168 należało do Żydów).
II wojna światowa