thumb|250px|MBxd2+Bxhpi w Jantarze thumb|250px|Lxd2-315 w Sztutowie thumb|250px|Pociąg turystyczny ŻKD
mały|Schemat ŻKD na rok 2019 mały|ŻKD w Nowym Dworze Gdańskim
Żuławska Kolej Dojazdowa (ŻKD) – kolej wąskotorowa o rozstawie szyn 750 mm działająca na terenie powiatu nowodworskiego powstała na skutek wyodrębnienia ze struktur PKP części Gdańskich Kolei Dojazdowych. Właścicielem Żuławskiej Kolei Dojazdowej jest Starostwo Powiatowe w Nowym Dworze Gdańskim. Obsługę kolejki zapewnia Pomorskie Towarzystwo Miłośników Kolei Żelaznych, które było jednym z inicjatorów powstania ŻKD.
Historia
Początki Żuławskiej Kolei Dojazdowej Początki kolei wąskotorowej na Żuławach związane są z przemysłem cukrowniczym. Cukrownie zlokalizowane na tym terenie miały problemy z transportem buraków na podmokłym terenie położonym miejscami poniżej poziomu morza. Około 1886 roku powstał pierwszy odcinek kolei wąskotorowej, który połączył cukrownię w Nowym Stawie z miejscowością Dębina Południe i obsługiwany był przez trakcję konną. Odcinek liczył 4,5 km długości. W roku 1891 cukrownia w Nowym Stawie otrzymała koncesję na budowę kolejki wąskotorowej prowadzonej przez trakcję mechaniczną o rozstawie szyn 750 mm.
W 1888 roku wybudowano wąskotorową kolej służącą do przewozu buraków cukrowych, łączącą cukrownię w Cedrach Wielkich ze stacją kolejową w Pszczółkach. Rozstaw szyn tej linii miał 780 mm, a długość trasy wynosiła 28 km. Ostatnie jej odcinki zostały zlikwidowane w latach 50. XX w.
W następnych latach sieć kolei cukrowniczej była rozwijana. W 1893 roku kolej połączyła Parszewo, Kącik i Nową Cerkiew przez Lichnowy, a rok później połączono z Lisewa Miłoradz. W 1897 r. kolej cukrowniczą przejęła firma "Allgemeine Deutsche Kleinbahn-Gesellschaft" (ADKG), zaś sama sieć kolei przyjęła nazwę "Neuteich-Liessauer Kleinbahnnetz" (pol. Sieć Małej Kolei Nowostawsko-Lisewskiej). W tym czasie doszło do zastąpienia trakcji konnej parową oraz uruchomienia połączeń pasażerskich. 27 maja 1899 r. powstała spółka akcyjna "Westpreußische Kleinbahnen A.G." z udziałem państwa pruskiego, prowincji Prusy Zachodnie, powiatu Malbork i ADKG. W tym samym roku kolej łączyła Miłoradz, Lisewo, Lichnowy, Nową Cerkiew, Lipinkę i Nowy Staw, gdzie kolej cukrownicza łączyła się z pruską siecią kolei państwowych.
XX w. W 1900 r. wybudowane zostały linie kolejowe z Malborka przez Kałdowo do Lipinki Gdańskiej oraz z Kałdowa do Miłoradza. W następnych latach powstały następujące linie: Nowy Dwór Gdański-Ostaszewo oraz Stare Pole-Stalewo w 1901 roku oraz Malbork ze Starym Polem w 1903 roku. W 1905 roku połączono Gdańsk ze Sztutowem 45 kilometrową linią, gdzie przeprawę przez Wisłę między Świbnem a Mikoszewem zapewniał prom kolejowy, a także wybudowano linię łączącą Przejazdowo z Giemlicami i Koszwałami. Następny rok przyniósł linię Sztutowo - Nowy Dwór Gdański, a w 1909 r. połączono Nowy Dwór Gdański z Lipinką oraz Stalewo z Jasną. W 1913 roku spółka "Westpreußische Kleinbahnen A.G." przejęły "Neuteich-Liessauer Kleinbahnnetz" wraz z 116 km linii kolejowych i taborem.
W okresie międzywojennym dobudowano jedynie jedną linię kolejową łączącą Jeziernik z Żuławkami, powstałą w 1920 r. i obsługującą wyłącznie ruch towarowy. W 1920 r. cała sieć liczyła 316 km, z czego ruch pasażerski odbywał się na 248 kilometrach. Przeważnie transportowano jednak płody rolne z burakami cukrowymi na czele, węgiel, nawozy i materiały budowlane. W 1939 r. sieć kolejowa wraz z prywatnymi bocznicami liczyła 335,8 km, na których znajdowało się 96 mostów. Do dyspozycji sieci kolejowej były parowozownie i warsztaty w Nowym Dworze Gdańskim, Lisewie, Gdańsku i Malborku. Tabor liczył 31 parowozów oraz 40 wagonów osobowych, 12 bagażowych i 1011 towarowych. Jesienią 1944 roku na potrzeby sił Wehrmachtu stacjonujących na Mierzei Wiślanej wybudowano linię kolejową łączącą Sztutowo z Piławą (dziś. Bałtyjsk w rosyjskim obwodzie królewieckim).
W wyniku zalania Żuław przez siły Wehrmachtu 2/3 sieci kolejowej znalazło się pod wodą. Zniszczeniom uległy stacje, parowozownie i warsztaty naprawcze w Gdańsku, Lisewie i Nowym Dworze Gdańskim, 25 mostów i znaczna część taboru kolejowego. Po II wojnie światowej zarząd nad linią kolejową objął Zarząd Gdańskich Kolei Wąskotorowych utworzony przez gdańskie DOKP, który przywracał ruch na kolejnych odcinkach sieci kolejowej, zaś cała sieć kolejowa przybrała nazwę "Gdańskiej Kolei Dojazdowej". W 1948 roku czynnych było 197 km torów, a trzy lata później 295 km.
Pod koniec lat 50. XX w. kolej napotkała na rosnącą konkurencję w postaci transportu drogowego, a transporty koleją stopniowo malały. PKP nie wykazywały większego zainteresowania dalszą eksploatacją oraz rozwojem sieci kolei wąskotorowej i już na przełomie 1955 i 1956 roku zlikwidowały kolejową przeprawę promową przez Wisłę. W latach 1967-68 zlikwidowano odcinek z Malborka do Jasnej, a w 1969 r. zlikwidowano linię Jeziernik-Żuławki. W 1974 r. zlikwidowano całą lewobrzeżną część sieci kolejowej wraz z gdańską parowozownią. W 1978 r. na odcinku Prawy Brzeg Wisły - Sztutowo uruchomiono z myślą o turystach pociąg "Jantar Express". 1 września 1988 r. PKP zawiesiły ruch pasażerski na linii Lisewo-Kałdowo, 1 października 1992 r. na linii Kałdowo-Nowy Dwór Gdański, a jesienią 1995 r. na linii Lisewo-Nowy Dwór Gdański.
8 września 1996 r. całkowicie zawieszono ruch pasażerski na ostatnich czynnych odcinkach Gdańskiej Kolei Dojazdowej: Nowy Dwór Gdański-Stegna i Prawy Brzeg Wisły-Stegna-Sztutowo. Jesienią tego samego roku zawieszono również ruch towarowy do cukrowni w Nowym Stawie. Część taboru trafiła na inne czynne linie wąskotorowe, a brak nadzoru nad siecią kolejową doprowadziła do masowej, niekontrolowanej grabieży majątku. W 1999 roku oficjalnie zlikwidowano Gdańską Kolej Dojazdową.
XXI w. We wrześniu 2000 r. wraz ze Starostwem w Nowym Dworze Gdańskim, gminami Stegna i Sztutowo PTMKŻ podjęło działania na rzecz reaktywowania Żuławskiej Kolei Dojazdowej. 17 września 2001 r. Starostwo Powiatowe w Nowym Dworze Gdańskim przekazało w bezpłatne użytkowanie Pomorskiemu Towarzystwu Miłośników Kolei Żelaznych część dzierżawionej już od PKP linii kolejowej. 15 sierpnia 2002 r. dla turystów i mieszkańców powiatu nowodworskiego odbył się pierwszy po sześciu latach przejazd pociągiem. Na początku 2003 r. Starostwo Nowodworskie przekazało w użyczenie dla PTMKŻ cały tabor będący już jego własnością. Dnia 21 czerwca 2003 ruszyły pierwsze planowe pociągi na Żuławskiej Kolei Dojazdowej.
Od kwietnia 2006 roku do stycznia 2009 roku operatorem kolei było Stowarzyszenie Żuławskiej Kolei Dojazdowej, które doprowadziło do zaniedbania infrastruktury.
W maju 2014 starostwo w Nowym Dworze Gdańskim – aktualny właściciel torowisk – rozstrzygnęło przetarg na rozbiórkę 11 km nieczynnego toru między Nowym Dworem Gdańskim a Kmiecinem i Wiercinami (8,61 km) oraz znajdującego się w Ostaszewie odcinka linii Ostaszewo – Nowa Cerkiew (3,31 km)BIP Powiatu Nowy Dwór Gdański.. Za pozyskany na tych odcinkach materiał zwycięzca przetargu wpłaci do kasy powiatu 536 tysięcy złotych. Początkowo planowano, że rozebrany zostanie również odcinek Nowy Dwór Gdański – Ostaszewo (co przysporzyłoby powiatowi kwotę 1,3 mln złPiotr Celej Starostwo chciało rozebrać wąskotorówkę. Konserwator i miłośnicy kolejnictwa nie pozwalają [dostęp 2014-08-26].), jednakże pod naciskiem opinii publicznej i mediów oraz w związku z wpisaniem tego odcinka do ewidencji zabytków woj. pomorskiego odstąpiono od tego zamiaru. Po pewnym czasie sprawa wróciła, co spowodowało ostateczną decyzję o likwidacji torów.
W 2014 roku pociągi kursowały w okresie 1–3 maja, w święto Bożego Ciała oraz w okresie letnich wakacji szkolnych. Ponadto w okresie 31 października – 2 listopada uruchomiono dodatkowe pociągi na cmentarz w Nowym Dworze Gdańskim, które przewiozły 914 pasażerów. Ogółem w 2014 przewieziono 43 105 pasażerów, co stanowi wzrost do poprzedniego roku o ok. 3 000 osób. Ponadto w 2014 uruchomiono ponad 20 pociągów na zamówieniePodsumowanie 2014 r. na Żuławskiej Kolei Dojazdowej..
W 2017 roku kolejka przewiozła 64 015 pasażerów, a w 2018 – 70 861 pasażerów, co stanowiło najlepszy jak dotąd wynik w jej historii. Liczby te zawierają również pasażerów przewiezionych w okresie Wszystkich Świętych (31 października – 2 listopada); w 2017 było ich 811, a w 2018 – 1580Podsumowanie roku 2018. 8 listopada 2018 urząd marszałkowski podpisał umowę z operatorem, w myśl której samorząd województwa pomorskiego przeznaczy 850 tys. zł na dokumentację przygotowawczą do projektu związanego z rewitalizacją kolejkiJoanna Wiśniowska Pierwszy krok ku rewitalizacji kolei wąskotorowej na Żuławach.
W 2021 ŻKD przewiozła 93 971 pasażerówMajówka 2022. Startuje wąskotorowa Żuławska Kolej Dojazdowa, pierwszy pociąg odjedzie w sobotę.
Baza i zarząd kolei znajduje się w Nowym Dworze Gdańskim w istniejącej lokomotywowni.
Działalność Podstawą działalności Żuławskiej Kolei Dojazdowej są kolejowe przewozy turystyczne na trasach:
Sztutowo – Prawy Brzeg Wisły Nowy Dwór Gdański Wąskotorowy – Jantar Nowy Dwór Gdański – Nowy Dwór Gdański Cmentarz Komunalny (tylko w święto Wszystkich Świętych)
W przeszłości prowadzone były też przewozy na linii Nowy Dwór Gdański – Tuja. Były plany jej rewitalizacji, ale projektu zaniechano, a tory na trasie tej linii zostały zlikwidowane.
Tabor lokomotywy spalinowe Lxd2 – 3 szt. (294, 315, 325) lokomotywa WLs180 (od stycznia 2020) parowóz Px48-1907 „Wiluś”M. Izydorczak, Powrót pary na Żuławy, „Świat Kolei” nr 1/2011, s. 7. (od 31 lipca 2010 r. do 2 maja 2012 r.) wagony motorowe MBxd2 (212, 304) wagony A20D-P FAUR Bxhpi drezyna Wmc-004 wagon zabytkowy 1Aw wagony letniaki Btxhpi przebudowane z wagonów towarowych typu 3Kw i 4Kw – 5 szt. wagon kryty Kddxz wagony FTxh, FTdxh – 2 szt. platformy Pddxh, Pddx – 4 szt. transportery Tddyyhp – 9 szt. pług śnieżny 802S 3 węglarki typu 69W z Mławskiej Kolei Dojazdowej, pozyskane we wrześniu 2014
Na terenie Muzeum Obozu Koncentracyjnego Stutthof w Sztutowie stoją jako pomnik dwa wagony towarowe: wagon platforma Pddxh wagon kryty Kddxz
Zobacz też Linia kolejowa Stegna – Rybina – Nowy Dwór Gdański Wąskotorowy Linia kolejowa Prawy Brzeg Wisły – Stegna – Sztutowo
Przypisy
Linki zewnętrzne dawna strona ŻKD o historii Żuławskiej Kolei Dojazdowej Most obrotowy Żuławskiej Kolei Wąskotorowej w Rybinie aktualna strona ŻKD
Kategoria:Transport kolejowy w województwie pomorskim Kategoria:Powiat nowodworski (województwo pomorskie) Kategoria:Koleje wąskotorowe w Polsce Kategoria:Przewoźnicy kolejowi w Polsce Kategoria:Transport kolejowy w Nowym Dworze Gdańskim