Sa vz. 61 Škorpion (7,65 mm samopal vzor 61 Škorpion) – czechosłowacki kompaktowy pistolet maszynowy produkowany w zakładach Česká zbrojovka z Uherskiego Brodu.
Historia W latach 50 XX w. rola pistoletów maszynowych zaczęła maleć na rzecz strzelających nabojem pośrednim karabinków automatycznych. Jednocześnie pojawiła się potrzeba wprowadzenia do uzbrojenia małogabarytowej broni przeznaczonej do samoobrony dla obsług sprzętu i żołnierzy nie walczących na pierwszej linii. Nowa broń miała także uzupełnić pistolety na wyposażeniu organów porządkowych.
Zdecydowano, że w roli broni o takim przeznaczeniu najlepiej sprawdzi się kompaktowy pistolet maszynowy. W tym okresie w Czechosłowacji stosowano dwa rodzaje amunicji pistoletowej 7,65 × 17 mm SR i 7,62 × 25 mm TT, przy czym ten drugi uznano za zbyt silny dla tak małej konstrukcji. Jednocześnie nowy radziecki słabszy nabój pistoletowy 9 × 18 mm Makarowa był jeszcze nieosiągalny. W związku z tym wybór padł na 7,65 × 17 mm SR, używany między innymi przez czechosłowacką milicję w pistoletach CZ 50.
Program konstrukcji nowej broni otrzymał kryptonim „Škorpion”. Podstawą do dalszych prac była analiza założeń konstrukcyjnych kompaktowego pistoletu maszynowego, będąca pracą dyplomową inż. Miroslava Rybařa. W 1959 roku powstał pierwszy egzemplarz oznaczony jako Š-59 (Škorpion vz. 59). W 1960 roku rozpoczęto jego produkcję seryjną, ale już dwa lata później po wyprodukowaniu ok. 3000 egz. wprowadzono bardziej dopracowaną wersję oznaczoną jako vz. 61. Dokładna data wprowadzenia do uzbrojenia vz. 61 nie jest znana, ale był to prawdopodobnie 1963 rok (z którego pochodzi pierwsze wydanie instrukcji wojskowej).
Wkrótce po rozpoczęciu produkcji Miroslav Rybař rozpoczął prace nad wersjami strzelającymi silniejszymi nabojami. Pierwszy był ZB vz. 64 kalibru 9 × 17 mm Short (3-4 egzemplarze), a następnie ZB vz. 65 kalibru 9 × 18 mm Makarowa (~9 szt.) i ZB vz. 68 kalibru 9 × 19 mm Parabellum (~20 szt.). Żaden z nich nie był jednak produkowany seryjnie.
Produkcja vz. 61 została wstrzymana w 1966 roku, ale wznawiano ją kolejno w latach 1973–1976, 1978–1979 i 1992–1993. Poza produkcją dla oficjalnych odbiorców wytworzono również kilka serii Škorpionów, pozbawionych jakichkolwiek oznaczeń i numerów seryjnych, o nieznanym przeznaczeniu.
W 1970 roku zmarł autor projektu Škorpion, a do początku lat 80 XX w. nie powstawały nowe wersje jego broni. Na początku lat osiemdziesiątych około 30 000 egz. vz. 61 zakupiła Jugosławia. Jednocześnie zakupiono licencję na ich produkcję (egzemplarze jugosłowiańskie były produkowane w zakładach Crvena Zastava w Kragujevacu jako M84).
Wprowadzenie do uzbrojenia armii czechosłowackiej pistoletu vz. 82 (CZ 82) i amunicji 9 × 18 mm Makarowa stało się impulsem do rozpoczęcia prac nad wersją Škorpiona zasilaną tym właśnie nabojem. Co prawda istniał już ZB vz. 65, ale uznano, że lepiej opracować nową wersję o uproszczonej konstrukcji, zlecając ją Jiříemu Čermákowi. Największą zmianą było zastąpienie frezowanej komory zamkowej na wykonaną techniką tłoczenia. Inną ważną modyfikacją była zmiana lufy klasycznie gwintowanej na poligonalną. Nowa wersja została wyprodukowana w ilości około 2–3 tys. sztuk, jednak wbrew projektowi egzemplarze tej serii (oznaczone jako Sa vz. 82) miały frezowane komory zamkowe. Prawdopodobną przyczyną takiego rozwiązania był fakt, iż Sa vz. 82 był jedynie wersją próbną i na tym etapie wprowadzanie technologii tłoczenia nie było opłacalne. Ostatecznie zrezygnowano z rozwoju tej wersji i zamknięto program.
Na początku lat 90 XX w. powstała samopowtarzalna wersja vz. 91S przeznaczona na rynek cywilny. Produkcja tej wersji została zatrzymana po wprowadzeniu w Czechach nowych regulacji prawnych zakazujących posiadania broni o wyglądzie identycznym jak automatyczna broń wojskowa.
Ocenia się, że łącznie w Czechosłowacji i późniejszych niepodległych Czechach wyprodukowano łącznie ok. 210 tys. egz. vz. 61. Obecnie w ofercie Českiej Zbrojowki znajdują się wersje kalibru 9 × 18 mm (CZ Skorpion 82) i 9 × 19 mm (CZ Skorpion 9 × 19).
Wersje thumb|Škorpion vz. 61 E (wersja na amunicję 9 × 19 mm Parabellum) Czechosłowacja\Czechy Škorpion vz. 59 – pierwsza wersja seryjna. Stała szczerbina (nastawa 75 m), kolba składana przymocowana na stałe do komory zamkowej. Samopal vz. 61 – najliczniej produkowana wersja kalibru 7,65 × 17 mm SR. Pistolety maszynowe produkowane w kolejnych latach różnią się drobnymi szczegółami konstrukcyjnymi. Celownik przerzutowy (nastawy 75 i 150 m), kolba osadzona na jaskółczym ogonie. ZB vz. 64 (ZB mod 64) – prototypowa wersja kalibru 9 × 17 mm Short. ZB vz. 65 (ZB mod 65) – prototypowa wersja kalibru 9 × 18 mm Makarowa. ZB vz. 68 (ZB mod 68, ZB68) – prototypowa wersja kalibru 9 × 19 mm Parabellum. Samopal vz. 82 (prototyp) – wersja kalibru 9 × 18 mm Makarowa, z tłoczoną komorą zamkową i lufą poligonalną. Samopal vz. 82 (seryjny) – wyprodukowana w krótkiej serii wersja kalibru 9 × 18 mm Makarowa. Komora zamkowa frezowana, ale reszta mechanizmów jak w prototypie vz. 82. vz. 91S – wersja samopowtarzalna. Produkowana w kalibrach 7,65 × 17 mm SR 9 × 17 mm Short i 9 × 18 mm Makarowa (łącznie około 800 szt.). CZ Skorpion 82 – eksportowa wersja kalibru 9 × 18 mm, poza drobnymi zmianami identyczny z ZB vz. 65. CZ Skorpion 9 × 19 – współcześnie produkowana eksportowa wersja kalibru 9 × 19 mm Parabellum. Praktycznie identyczna z ZB68. Jugosławia M84 – wersja licencyjna, identyczna ze Skorpionami produkowanymi w Czechosłowacji w latach 1978–1979. M84A – samopowtarzalna wersja przeznaczona na rynek cywilny.
Opis konstrukcji Pistolet maszynowy vzor 61 jest indywidualną bronią samoczynno-samopowtarzalną. Zasada działania oparta na odrzucie zamka swobodnego z opóźnionym ruchem powrotnym. Broń strzela z zamka zamkniętego. Kurkowy mechanizm spustowy. Bezpiecznik-przełącznik rodzaju ognia z nastawami ogień pojedynczy, ogień ciągły. Zasilanie z magazynków 10 i 20 nabojowych. Przyrządy celownicze składają się z muszki i celownika przerzutowego (nastawy75 i 150 m) ze szczerbiną
Dane taktyczno-techniczne + Wzór Škorpion vz. 59 Samopal vz. 61 ZB vz. 64 ZB vz. 65 ZB 68 Samopal vz.82seryjny vz. 91S CZ Skorpion 82 CZ Skorpion 9 × 19 Nabój 7,65x17mmSR 7,65x17mmSR 9x17mm 9x18mm 9x19mm 9x18mm 7,65x17mmSR9x17mm9x18mm 9x18mm 9x19mm Masa broni niezaładowanej (kg) 1,28 1,28 1,3 1,3 2,03 1,44 1,3 1,44 2,03 Długość broni z kolbą rozłożoną (mm) 517 517 522 522 595 563 517 517 595 Długość broni z kolbą złożoną(mm) 270 270 270 270 305 270 270 270 305 Długość lufy (mm) 115 115 115 115 130 115 113 113 130 Długość linii celowniczej (mm) 150 147 147 147 179 150 147 149 179 Szybkostrzelność teoretyczna (strz./min) 850 850 800 850 750-850 900 – 900 750-850
Zobacz też Scorpion EVO 3
Bibliografia
Sa vz. 61 Škorpion Sa vz. 61 Škorpion