Pułk hetmana wielkiego koronnego – oddział jazdy koronnej autoramentu narodowego wojska I Rzeczypospolitej przełomu XVII i XVIII wieku (okresu wielkiej wojny północnej).
Formowanie i zmiany organizacyjne W końcu XVI wieku w Rzeczypospolitej zaczęto organizować pułki jazdy. Grupowały one w sobie kilka (kilkanaście) chorągwi husarskich i pancernych. Początkowo były tworzone jedynie na czas wojny i sprawowały funkcję większej jednostki taktycznej. W drugiej połowie XVII wieku pułki istniały też w okresie pokoju.
W pierwszej połowie XVII wieku wojska Rzeczpospolitej prowadziły działania wojenne na kilku frontach. Walczyły z wojskami szwedzkimi, rosyjskimi i tatarami Chanatu Krymskiego. Musiały też zmagać się na Ukrainie z powstaniem kozackim Chmielnickiego.
W trakcie trwania II wojny północnej, w 1656 król Polski Jan II Kazimierz postanowił odzyskać stolicę. W tym celu na jej przedpolach zgromadził około 28 500 żołnierzy regularnego wojska, w tym ponad 18000 jazdy. W batalii warszawskiej wziął też udział pułk hetmana wielkiego koronnego Stanisława rewy Potockiego pod Machowskim liczący 1048 koni.
W wyniku silnego wyczerpania kraju długoletnią wojną z Turcją, w 1690 sejm warszawski obniżył komput wojska koronnego i ustalił liczbę husarii na 2810 koni, pancernych na 8500 koni a lekkich na 2500 koni. Zgodnie z tym etatem pułk hetmański posiadał 6 chorągwi husarskich i 19 pancernych. Łącznie 2670 koni.
W 1699 sejm zwyczajny pacyfikacyjny uchwalił przejście wojska na stopę pokojową. Jazda polska liczyła: 1360 husarzy, 4828 pancernych, 650 wołochów i 900 arkebuzerów. Zgodnie z nowym komputem pułk posiadał wtedy: 5 chorągwi husarskich, 20 chorągwi pancernych; razem 1680koni.
W związku z rozpoczynającą się wielką wojną północną, w organizacji jazdy narodowego zaciągu zaszły pewne zmiany. W 1702 w strukturze pułku hetmana wielkiego koronnego H. Lubomirskiego znajdowały się 3 chorągwie husarskie, 8 chorągwi pancernych – razem 820 koni, a w 1704 to 4 chorągwie husarskie, 8 chorągwi pancernych – razem 770 koni.
W 1710 Walna Rada Warszawska ustaliła liczbę husarii w Koronie na 2080 ludzi, pancernych na 6000 ludzi, a lekkich na 1600 ludzi. Zgodnie z tym etatem pułk hetmana wielkiego koronnego powinien posiadać 340 husarzy i 540 pancernych. Stan faktyczny wynosił odpowiednio 293 husarzy i 431 pancernych.
Uchwalony na sejmie 1717 roku komput wojska koronnego przewidywał pozostawienie pułku Hetmana Wielkiego Koronnego w składzie czterech chorągwi husarskich i 23 pancernych oraz 5 chorągwi lekkich. Według innych źródeł 3 pułk BWK obejmował 28 chorągwi w sile 1475 koni. Były to 4 chorągwie husarskie (245 koni) oraz 19 pancernych (980 koni) i 5 lekkich (250 koni).
Faktycznie kwatery różnych pułków przeplatały się nawzajem i były względem siebie w znacznej odległości. Nie zorganizowano sztabu pułku. Struktura pułkowa była zatem czysto formalna, a rzeczywistymi dowódcami pułków byli porucznicy chorągwi pułkowniczych.
Struktura organizacyjna Struktura organizacyjna w 1686 (wyprawa do Mołdawii) Husaria chorągiew husarska wojewody ruskiego (hetmana) Stanisława Jabłonowskiego – 200 koni chorągiew husarska biskupa krakowskiego Jana Małachowskiego – 120 koni chorągiew husarska wojewody podlaskiego Wacława Leszczyńskiego – 120 koni chorągiew husarska wojewody bacławskiego Jana Gnińskiego – 120 koni chorągiew husarska referendarza koronnego Jana Krasińskiego – 150 koni chorągiew husarska wojewodzica ruskiego starszego Jana Stanisława Jabłonowskiego – 120 koni chorągiew husarska starosty malborskiego Franciszka Bielińskiego – 120 koni Pancerni chorągiew pancerna wojewody ruskiego Stanisława Jabłonowskiego – 120 koni chorągiew pancerna wojewody sandomierskiego – 150 koni chorągiew pancerna wojewody wołyńskiego – 120 koni chorągiew pancerna wojewody bełskiego Konstantego Wiśniowieckiego – 150 koni chorągiew pancerna kasztelana kijowskiego Franciszka Dzieduszyckiego – 120 koni chorągiew pancerna pisarza polnego koronnego Stefana Stanisława Czarneckiego – 150 koni chorągiew pancerna chorążego nadwornego koronnego – 150 koni chorągiew pancerna podkomorzego lwowskiego Aleksandra Chodorowskiego – 120 koni chorągiew pancerna podkomorzego bełskiego Andrzeja Sierakowskiego – 120 koni chorągiew pancerna wojewodzica ruskiego młodszego Aleksandra Jana Jabłonowskiego – 120 koni chorągiew pancerna starosty bratiańskiego Tomasza Działyńskiego – 120 koni chorągiew pancerna starosty żytomierskiego – 100 koni chorągiew pancerna kasztelanica wołyńskiego Jana Wielhorskiego – 100 koni chorągiew pancerna kasztelanica wołyńskiego Ledóchowskiego – 100 koni
Struktura organizacyjna z 1699 roku: husaria jedna chorągiew 150 koni pięć chorągwi po 100 koni pancerni jedna chorągiew 150 koni siedem chorągwi po 120 koni siedem chorągwi po 100 koni jedna chorągiew 90 koni trzy chorągwie po 80 koni Razem w pułku: 25 chorągwi; 2670 koni Zimą 1701/1702 na leżach pod bezpośrednim dowództwem hetmana: Chorągiew wołoska pod R. Ruszczycem Chorągiew wołoska pod Dobrosołowskim Chorągiew wołoska pod Dobrowskim Chorągiew wołoska pod Ułanem Chorągiew wołoska pod Haleckim Chorągiew wołoska pod Januszewiczem
Struktura organizacyjna z 1717 roku: 4 chorągwie husarskie - 245 „głów” 22 chorągwie pancerne - 980 „głów” 5 chorągwi lekkich - 250 „głów”
Przypisy
Bibliografia
Andrzej Grabski, Jan Wimmer i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Warszawa 1966.