thumb|250px|Macedoński hypaspista wyposażony we włócznię, tarczę argiwską i hełm tracki Hypaspiści (stgr. ὑπασπισταὶ hypaspistài – dosł. tarczownicyOd stgr. ὑπασπισταὶ τῶν ἑταίρων hypaspistài tṑn hetàirōn, co dosłownie oznacza nosicieli tarcz królewskich „towarzyszy”, czyli hetajrów (Nicholas Sekunda: Armia Aleksandra Wielkiego. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2019, s. 45, )., lp υπασπιστής hypaspistḗs) – rodzaj piechoty w wojsku macedońskim i w czasach hellenistycznych.

Początkowo byli giermkami lub niewolnikami noszącymi w marszu broń (tarczę) i oporządzenie hetajrów, później przekształceni w oddziały lekkozbrojnej piechotyMała encyklopedia kultury antycznej A–Z (red. Z. Piszczek). Wyd. 5. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 331, .. Choć nie wspomina się o nich przed okresem rządów Aleksandra Wielkiego, to najpewniej już za panowania Filipa II utworzono z nich regularne jednostki piechotyPeter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, s. 85, .. Władca miał ich rekrutować osobiście spośród mieszkańców królestwa bez względu na miejsce pochodzenia, i pod koniec jego panowania osiągnęli liczebność 3 tysięcy, zorganizowani w trzy duże jednostki „pułkowe”Nicholas G.L. Hammond: Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999, s. 145-146, .. W tym składzie występowali w bitwie pod Cheroneją, w której odegrali doniosłą rolę, pozorując odwrót i w ten sposób łamiąc szyk nieprzyjacielskiej falangi, a następnie w taktycznym zwrocie rozbijając zdezorganizowane oddziały ścigających ich GrekówZdzisław Żygulski jun.: Broń starożytna. Grecja – Rzym – Galia – Germania. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1998, s. 53, 56, .. thumb|Hypaspista w walce z Persem (scena z tzw. sarkofagu Aleksandra) W ich dotychczasowej charakterystyce istnieją rozbieżności i kontrowersje co do wyposażenia (uzbrojenia) i roli jako macedońskiej formacji wojskowej. Najogólniej klasyfikowani są jako rodzaj lżejszej od greckich hoplitów piechotyZdzisław Żygulski jun.: Broń starożytna, dz. cyt., s. 56., przynależnej do średniej kategorii pomiędzy ciężkozbrojnymi falangitami (pedzetajrami) a pomocniczymi lekkozbrojnymi peltastamiA Dictionary of Greek and Roman Antiquities (red. William Smith). London: John Murray, 1890, s. 778.. Nie byli opancerzeni; ich ubiór stanowił skrócony żołnierski chiton i macedońska kauzjaJako jedyni z formacji pieszych nosili buty przewidziane na okoliczność walki konnej; ich chiton miał często postać roboczego exomis. Jako ochronę tułowia nosili niekiedy spolas z naszywanych na materiał pasów skóry (Nicolas Sekunda; Armia Aleksandra Wielkiego, dz. cyt., s. 45).. Podobnym do hoplitów, zbrojnym wyposażeniem była krótsza od sarisy falangitów (ok. 2-metrowa) włócznia i krągła tarcza argiwska (hoplon)Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 1. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 881, 5-8, . oraz (później) lekki hełm tracki. Jako broń boczna należał też do niego prosty grecki miecz obosieczny (xiphos)The Oxford handbook of warfare in the classical world (red. Brian Campbell, Lawrence A. Tritle). Oxford – New York: Oxford University Press, 2013, s. 168. ISBN 978-0-19-530465-7.. Arrian twierdzi (Wyprawa Aleksandra Wielkiego III 29,7), że w późniejszej kampanii azjatyckiej organizowano ich na wzór perski w chiliarchie (chiliarchai) pod komendą tysięcznika (chiliarchy), z których pierwsza (jako agema) należała do gwardii królewskiej. Pierwotnie dowodził nimi Nikanor, syn Perdikkasa, którego później zastąpił Seleukos, syn AntiochaJames R. Ashley: The Macedonian Empire. The era of warfare under Philip II and Alexander the Great, 359-323 B.C. Jefferson (NC) – London: McFarland, 1998, s. 40, .. Znane są także nazwiska niższych dowódców: Admetosa, Filotasa, Hellanikosa, Adeosa, TimandraNicholas Sekunda: Armia Aleksandra Wielkiego. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2019, s. 45, )..

W czasach Aleksandra Wielkiego stanowili osobną formację falangi, rozstawianą pomiędzy pieszymi pedzetajrami a jazdą hetajrów. Według Arriana, w szyku bojowym zawsze zajmowali pozycję na wrażliwym prawym skrzydle falangitów; ich zadaniem było zabezpieczenie odsłoniętej flanki w chwili, gdy konni hetajrowie odrywali się od całości szyku dla wykonania szarży na nieprzyjaciela. Wyposażeni w tym wypadku w sarisy, w razie potrzeby służyli jako podwojona siła uderzeniowa, wspierająca falangitów. Ich wszechstronność umożliwiała też wykorzystanie jako uzbrojonych w oszczepy peltastów. Znani ze swej odporności i wytrwałości, wyznaczani byli do nocnych wypraw i forsownych przemarszów.

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Starożytna Macedonia Kategoria:Jednostki i formacje wojskowe epoki hellenistycznej Kategoria:Typy piechoty