Rząd Ignacego Daszyńskiego – rada ministrów pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego, powołana 7 listopada 1918 r. w Lublinie przez działaczy lewicy niepodległościowej, w okresie 7–14.11.1918 działająca jako Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej określany również jako „rząd lubelski” oraz „rząd ludowy”, następnie ponownie desygnowana przez Józefa Piłsudskiego jako Rząd Republiki Polskiej, funkcjonujący w okresie 14–17.11.1918. Większość członków rządu Daszyńskiego stanowili działacze PPS oraz PSL „Wyzwolenie”. Siedzibą rządu był pałac Lubomirskich przy placu Litewskim w Lublinie – wcześniej siedziba austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa WojskowegoZwany też pałacem poradziwiłłowskim. W 2015 r. w pomieszczeniu, w którym utworzył się rząd lubelski, mieściła się aula wykładowa Wydziału Politologii UMCS, nazwana imieniem Daszyńskiego. O tym wydarzeniu w historii budynku informuje tablica pamiątkowa, wmurowana przed wejściem do pałacu..

Rząd Daszyńskiego stanowił przez cały okres swojego istnienia ośrodek władzy konkurencyjny wobec prowizorium rządowego Władysława Wróblewskiego powołanego przez Radę Regencyjną w Warszawie, a także wobec szeregu innych, lokalnych ośrodków władzyPolskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie oraz Komitetu Międzypartyjnego w Poznaniu.. Dymisja rządu lubelskiego nastąpiła 11 listopada 1918 r., na ręce Józefa Piłsudskiego, jednak w swoim dekrecie z 14 listopada powierzył on ponownie Daszyńskiemu misję tworzenia rządu. Po jej niepowodzeniu, 17 listopada zarówno Daszyński, jak i Wróblewski ustąpili, kładąc kres dwuwładzy, a następnie Piłsudski powołał Jędrzeja Moraczewskiego, któremu powierzył kierownictwo sformowanego przez Daszyńskiego rządu.

Geneza Rozpad Austro-Węgier i przewidywana klęska Cesarstwa Niemieckiego w 1918 r. przyspieszyła działania różnych ośrodków politycznych na rzecz objęcia władzy na terytorium Polski. Podczas obrad konspiracyjnego XIV Zjazdu Polskiej Partii Socjalistycznej we wrześniu 1918 r. uchwalono, iż należy dążyć do usunięcia okupacji i „stworzenia zjednoczonej i niepodległej republiki ludowej, w której klasa robotnicza przystąpi do realizacji socjalistycznego programu społecznego”Jerzy Holzer, Polska Partia Socjalistyczna w latach 1917–1919, Warszawa 1962, s. 140..

Tymczasem stworzona przez okupantów Rada Regencyjna 7 października 1918 roku proklamowała niepodległość Polski. W dniu 19 października powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, zaś 28 października w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna z udziałem Wincentego Witosa oraz Ignacego Daszyńskiego, którzy pokrzyżowali Radzie Regencyjnej próbę podporządkowania GalicjiWalentyna Najdus, Ignacy Daszyński 1866-1936, Warszawa 1988, s. 37.. 4 listopada rząd Rady Regencyjnej próbował odmówić jej posłuszeństwa, występując z odezwą: Rząd narodowy, w większości swej z przedstawicieli pracującego ludu złożony, powstać powinien bezzwłocznie.

W nocy z 1 na 2 listopada w mieszkaniu Artura Śliwińskiego, działacza Stronnictwa Niezawisłości Narodowej, podczas zebrania działaczy niepodległościowych podjęto decyzję o stworzeniu rządu ogólnokrajowego przeciw środowiskom konserwatywnym Rady Regencyjnej. Zdecydowano się na Lublin z uwagi na spodziewaną likwidację okupacji austro-węgierskiej. W dniu 6 listopada większość członków mającego się utworzyć rządu przybyła do LublinaFaktycznie Ignacy Daszyński z Wincentym Witosem, Janem Stapińskim, por. Olszamowskim dojechali do Lublina 7 listopada około godziny 15.00..

Skład Przed przyjazdem Witosa i Daszyńskiego w dniu 7 listopada do Lublina, rozplakatowany został „Komunikat” nr 91, zawierający niepełny skład rząduDaszyński – prezydium i sprawy zagraniczne, Thugutt – sprawy wewnętrzne, Moraczewski – poczta i komunikacja, Dubiel – oświata, Ziemięcki – przemysł, Arciszewski – praca i opieka społeczna, Poniatowski – rolnictwo, Witos – aprowizacja, Malinowski – roboty publiczne, Downarowicz – kooperatywy, Sieroszewski – propaganda i agitacja, Nocznicki – bez teki, Stolarski – bez teki. Dekret z 7 listopada 1918 r. w sprawie powołania Edwarda Rydza-Śmigłego na stanowisko ministra wojny podpisali Thugutt, Poniatowski, Sieroszewski, Downarowicz, Malinowski i Arciszewski. W związku z tym rozplakatowany jednocześnie manifest, oznaczony datą „Lublin-Kraków d. 7 listopada 1918”, zawierał także podpis Rydza-Śmigłego. W swoich wspomnieniach Daszyński podaje, że Leona Supińskiego jedynie zamierzano mianować ministrem sprawiedliwości.. Dopiero na konstytuującym zebraniu ministrów, odbytym w nocy z 7 na 8 listopada, formalnie ustalono skład rządu, ogłoszony w „Komunikacie” nr 92. Na posiedzeniu tym nieobecni byli Jędrzej Moraczewski, Gabriel Dubiel i Błażej Stolarski, zaś Wincenty Witos opuścił posiedzenie w trakcieStanisław Thugutt wspominał, że PPS oraz PSL „Wyzwolenie” miały mieć tę samą liczbę ministrów, w związku z czym Thugutt, Nocznicki i Stolarski ustalili, że ten ostatni zrezygnuje z udziału w rządzie. Natomiast o udziale Witosa i Dubiela w rządzie miał Thugutta zapewnić Marian Malinowski. W „Komunikacie” nr 95 z 15 listopada 1918 r. podano informację, że Stolarski bierze udział w pracach rządu jako wiceminister oraz opublikowano oświadczenie Dubiela, iż podpisane przez „anonimowe” Prezydium PSL i rozesłane do prasy informacje, że nie wchodzi on w skład rządu Daszyńskiego, są nieprawdziwe.. Informację o odmowie udziału w rządzie lubelskim po powrocie do Galicji Witos przekazał Polskiej Agencji Telegraficznej, Informacja w dziale „Telegramy” Monitora Polskiego Nr 200 z 11 listopada 1918 r..

Funkcja Zdjęcie Imię i nazwisko Przynależność partyjnapremierminister spraw zewnętrznychminister sprawiedliwości (zastępczo)center|75pxIgnacy DaszyńskiPolska Partia Socjalno-Demokratycznaminister spraw wewnętrznychOd 11 listopada zastępował w Lublinie Daszyńskiego, de facto w stanie dymisji w związku z dymisją premiera.center|75pxStanisław ThuguttPolskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”minister informacji i propagandycenter|75pxWacław SieroszewskiStronnictwo Niezawisłości Narodowejminister pracy i opieki społecznejcenter|75pxTomasz ArciszewskiPolska Partia Socjalistycznaminister robót publicznychcenter|75pxMarian MalinowskiPolska Partia Socjalistycznaminister rolnictwaminister aprowizacji (zastępczo)center|75pxJuliusz PoniatowskiPolskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”minister kooperatywminister skarbu (zastępczo)center|75pxMedard DownarowiczStronnictwo Niezawisłości Narodowejminister wojnycenter|75pxEdward Rydz-ŚmigłyW zastępstwie Józefa Piłsudskiego.Konwent Organizacji AKomendant główny Polskiej Organizacji Wojskowej.minister bez tekicenter|75pxTomasz NocznickiPolskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”minister bez tekicenter|75pxBronisław ZiemięckiPolska Partia Socjalistycznaminister poczty i komunikacjicenter|75px Jędrzej Moraczewski(nieobecny w Lublinie)Z powodu choroby Moraczewski nie przyjechał do Lublina, w związku z czym stanowisko nadzwyczajnego komisarza rządowego ds. kolejnictwa objął Przemysław Podgórski – , Polska Partia Socjalno-Demokratycznaminister oświatyGabriel DubielPolskie Stronnictwo Ludowe „Piast”minister przemysłu stanowisko nieobsadzone

Program thumb|Jeden z afiszy proklamujących powstanie Rządu Ludowego rozklejanych w nocy z 6 na 7 listopada (jeszcze z nazwiskiem Witosa)

Rząd grupował przede wszystkim przedstawicieli lewicy – PPS, PPSD oraz PSL „Wyzwolenie”. Dlatego program rządu można określić jako lewicowy, ale niekomunistyczny – przemiany miały nastąpić nie w drodze rewolucji, ale reform parlamentarnych.

Ogłoszony w Manifeście program rządu adresowany był do „Ludu Polskiego”, do chłopa, robotnika i żołnierza. W słowach, które dla ludzi prawicy były zwiastunem nadciągającej społecznej rewolucji, apelował: „Jeżeli chcesz zająć należne ci miejsce w rodzinie wolnych narodów, jeśli chcesz sam być gospodarzem na swojej własnej ziemi, to musisz w swoje ręce ująć władzę w Polsce, musisz sam budować gmach niepodległej i zjednoczonej Ludowej Rzeczypospolitej Polskiej”. Manifest nie wzywał jednak do czynów gwałtownych, i jeśli istotnie rewolucję zapowiadał, to jedynie „rewolucję w majestacie prawa”. Reformy społeczne, których projekty znalazły się w Manifeście, miały być dopiero w przyszłości rozpatrzone i ewentualnie uchwalone przez parlament Rzeczypospolitej.

W swoim Manifeście rząd ten pretendował do miana ogólnopolskiego, nie dzielnicowego, ogłaszając: W swoim programie politycznym wymieniał: natychmiastowe rozwiązanie Rady Regencyjnej, zapowiadał zwołanie jeszcze w tym roku Sejmu Ustawodawczego wybranego w demokratycznych wyborach, który obierze Prezydenta; całkowite polityczne i obywatelskie równouprawnienie wszystkich obywateli bez różnicy pochodzenia, wiary i narodowości, wolność sumienia, druku, słowa, zgromadzeń, pochodów, zrzeszeń, związków zawodowych i strajków; uznanie wszystkich donacji i majoratów, jak również lasów zarówno prywatnych i dawnych rządowych własnością państwową; ustalał w przemyśle, rzemiosłach i handlu 8-godzinny dzień pracy. Zapowiadał utworzenie armii oraz szeroki program reform, w tym nacjonalizację przemysłu, a także reformy rolne oraz stworzenie ram ochrony socjalnej pracowników. zapowiadał po ukonstytuowaniu władz rządowych powołanie demokratycznych rad gminnych, sejmików powiatowych i samorządów miejskich, jak również do zorganizowanie milicji ludowejRząd Daszyńskiego tworzył własną Milicję Ludową, odrębną od Milicji Ludowej PPS, jednak nie została ona faktycznie zorganizowana na większą skalę – Artur Leinwand, Pogotowie Bojowe PPS i Milicja Ludowa w Polsce 1917-1919, Warszawa 1972, s. 68. wskazywał na konieczność zapewnienia taniej żywności w oparciu o organizacje samorządowe i społeczne.

Ponadto rząd zapowiadał wniesienie pod obrady Sejmu ustawodawczego: przymusowego wywłaszczenia i zniesienia wielkiej i średniej własności ziemskiej i oddanie jej w ręce ludu pracującego pod kontrolą państwową; upaństwowienia kopalń, salin, przemysłu naftowego, dróg komunikacyjnych oraz innych działów przemysłu, gdzie się to da od razu uczynić; udziału robotników w administracji tych zakładów przemysłowych, które nie zostaną od razu upaństwowione; prawo o ochronie pracy, ubezpieczeniu od bezrobocia, chorób i na starość; konfiskaty kapitałów, powstałych w czasie wojny ze zbrodniczej spekulacji artykułami pierwszej potrzeby i dostaw do wojska; wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego i bezpłatnego świeckiego nauczania szkolnego.

Był to najradykalniejszy w okresie międzywojennym program rządowy.

Działania Dzięki oddziałom Polskiej Organizacji WojskowejKtórymi dowodził podpułkownik Stanisław Burhardt-Bukacki. rząd Daszyńskiego przejął kontrolę nad Lublinem oraz częścią obszaru okupacji austro-węgierskiejRząd lubelski wspierała także Milicja Ludowa PPS. Jej komendantami w Lublinie byli Stefan Kirtiklis i Marian Buczek.. Likwidując organy Rady Regencyjnej internowano Juliusza Zdanowskiego, Komisarza Generalnego Rządu, oraz generała Kajetana Olszewskiego, szefa inspektoratu Wojska Polskiego w Lublinie.

W komunikacie nr 92 z 8 listopada 1918 r. podano, że rządFaktycznie – minister spraw wewnętrznych. powołał komisarzy rządowych w powiatach dąbrowskimZ. Lubodziecki., radomskowskimPisownia nazwy powiatu oryginalna. Komisarz Gawędzki., janowskimDr Jabłoński., hrubieszowskimInż. Toczywski., chełmskimDr Gniazdowski., opatowskimMusielski., opoczyńskimDr Gosiewski., iłżeckimDługosz., lubartowskimSt. Krzewski., sandomierskimDyr. Łopuszański., zamojskimInż. K. Dziuba. i tomaszowskimK. Barcicki. oraz w SkarżyskuCzaplarski. i OstrowcuB. Fedorowski.. Natomiast w komunikacie nr 96 z 19 listopada 1918 r. poinformowano także o mianowaniu Władysława Kunickiego na stanowisko komisarza ludowego dla Lublina i powiatu lubelskiegoZastępca komisarza – inż. Edmund Scheur, zastępca komisarza na powiat – Wincenty Makowski..

.