Czarodziejski flet (Die Zauberflöte, KV 620) – dwuaktowa opera (ściślej singspiel) z niemieckim librettem Emanuela Schikanedera i muzyką Wolfganga Amadeusa Mozarta. Prapremiera odbyła się 30 września 1791 w Theater im Freihaus auf der Wieden, zwanym teatrem Schikanedera.
Zgodnie z chronologią wystawień Czarodziejski flet jest ostatnią operą Mozarta (Łaskawość Tytusa nosi kolejny numer KV, natomiast premiera odbyła się wcześniej). Libretto, wykorzystujące wolnomularską symbolikę, ukazuje pełną fantastycznych przygód historię wędrówki i miłości młodego księcia, który pragnie zdobyć rękę ukochanej dziewczyny. Razem przechodzą przez wielorakie próby, by poznać prawdę i dostąpić wtajemniczenia. Tytułowy instrument ma chronić bohatera przed czyhającymi na niego niebezpieczeństwami. Ostatecznie w finale zło zostaje pokonane, a wiedza i dobro zwyciężają. Czarodziejski flet od dnia prapremiery cieszył się u publiczności wielkim powodzeniem i do dzisiaj uchodzi za jedną z najpopularniejszych oper Mozarta.
Osoby RolaPrapremierowi wykonawcy(dyrygent Wolfgang Amadeus Mozart)Tamino (tenor)Benedikt SchackPapageno (baryton)Emanuel SchikanederPamina (sopran)Anna GottliebKrólowa Nocy (sopran koloraturowy)Josepha HoferSarastro (bas)Franz Xaver GerlTrzy Damy (dwa soprany i alt)panna Klöpfer, panna Hofmann, panna Elisabeth SchackMonostatos (tenor/baryton)Johann Joseph NouseulTrzej Chłopcy (dwa soprany i alt)Anna Schikaneder; Anselm Handlgruber; Matthias TuscherMówca (rola mówiona)pan WinterKapłani (tenor, bas, rola mówiona)Johann Michael Kistler, Urban Schikaneder, pan MollPapagena (sopran)Barbara GerlZbrojni (tenor i bas)Johann Michael Kistler, pan Moll
TreśćZobacz też oryginalne libretto E. Schikanedera (linki zewn.).Podział na numery muzyczne przedstawiono na podstawie tekstu autografu oraz tekstu pierwszego wydania w opracowaniu Michaela Freyhana. W incipitach, a także w pozostałych odwołaniach do tekstu libretta, uwzględniono ortografię i interpunkcję oryginałów. Za Freyhanem zachowano numerację powszechnie stosowaną współcześnie, w oryginale numeracja rozpoczyna się bowiem od uwertury (Michael Freyhan, The Authentic Magic Flute Libretto. Mozart’s Autograph or the First Full-Score Edition?, The Scarecow Press, 2009). Wstęp (historia państwa Królowej Nocy) thumb|Uwertura, RIAS-Symphonie-Orchester, Ferenc Fricsay (1953) Kraina rządzona przez potężną Królową Nocy wyglądała niegdyś – w czasach panowania jej męża – inaczej niż podczas akcji opery. Król tych stron posiadł wielką moc zawartą w amulecie Siedmiokrotnego Kręgu Słonecznego, stworzył także niezwykłe instrumenty – czarodziejski flet i cudowne srebrne dzwoneczki. By uchronić kraj przed żądzą władzy, którą odkrył w sercu żony, przekazał amulet swojemu przyjacielowi, arcykapłanowi Sarastrowi, przewodzącemu kapłanom w Świątyni Mądrości. Sarastro porwał i otoczył kuratelą księżniczkę Paminę, córkę przyjaciela, chcąc uchronić ją przed złym wpływem matki. Strażnikiem Paminy uczynił Maura, Monostatosa. Kapłan zdecydował się na to uprowadzenie, by rękę księżniczki oddać mężczyźnie, który podczas specjalnych prób okaże się godnym jej człowiekiem.
Akcja opery thumb|Zu hilfe! Zu hilfe!, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Der Vogelfänger bin ich ja, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Dies Bildnis ist bezaubernd schön, Ferenc Fricsay (1953) thumb|O zittre nicht, mein lieber Sohn, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Hm, hm, hm, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Du feines Täubchen, nur herein! Ferenc Fricsay (1953) thumb|Bei Männern, welche Liebe fühlen, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Zum Ziele führt dich diese Bahn, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Wie stark ist nicht dein Zauberton, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Schnelle Füße, rascher Mut, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Es lebe Sarastro, Sarastro soll leben! Ferenc Fricsay (1953)
Akt I Nr 1, inc. Zu Hülfe! Zu Hülfe! Sonst bin ich verlohren! (według I wydania, incipit nieujęty w autografie) Podczas łowów książę Tamino stracił z oczu swoich towarzyszy i, błąkając się wśród skał, trafił aż do państwa Królowej Nocy, gdzie napadł go ogromny wąż (introdukcja: Zu Hülfe! Zu Hülfe!). Młodzieniec nie ma już ani jednej strzały, więc rzuca się do ucieczki, ale wkrótce pada zemdlony. Ratuje go przybycie Trzech Dam, wysłannic Królowej Nocy, które, zbrojne w srebrne oszczepy, zabijają potwora (Stirb, Ungeheuer! durch uns’re Macht!). Kobiety, urzeczone urodą księcia, sprzeczają się, która z nich ma o przybyciu gościa powiadomić władczynię (Ein holder Jüngling sanft und schön). Wreszcie, nie mogąc nic ustalić i widząc, że niebezpieczeństwo zostało zażegnane, udają się do niej w trójkęKarol Stromenger, Iskier przewodnik operowy, Iskry, Warszawa 1964, s. 215..
Nr 2, inc. Der Vogelfänger bin ich ja (według I wydania, incipit nieujęty w autografie) Nr 3, inc. Dies Bildnis ist bezaubernd schön (według autografu, w I wydaniu So reizend hold, so zaubrisch schön) Po chwili Tamino odzyskuje przytomność i słyszy przyjemne dźwięki fletni Pana. To nadchodzi odziany w pierzasty strój nadworny ptasznik Papageno, którego młody książę bierze za swojego wybawiciela (arietta: Der Vogelfänger bin ich ja). Papageno, chłopak tchórzliwy, choć rezolutny, utwierdza Tamina w przekonaniu, że uratował mu życie. Tymczasem wracają Trzy Damy. Chcąc ukarać Papagena za kłamliwe przechwałki, zakładają mu na usta wielką kłódkę, a zamiast spodziewanych smakołyków dają chleb i wodę. Tamino natomiast otrzymuje od nich portret pięknej córki królowej, Paminy, w której zakochuje się od pierwszego wejrzenia (Dies Bildnis ist bezaubernd schön). Kobiety przekonują go, że Pamina została porwana przez nikczemnego czarnoksiężnika imieniem SarastroJózef Kański, Przewodnik operowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014, s. 408..
Nr 4, inc. O zittre nicht, mein lieber Sohn (w I wydaniu O zitt’re, edler Jüngling! nicht!) Nr 5, inc. Hm, hm, hm, hm, hm, hm! (według I wydania incipit nieujęty w autografie) Pośród gromów i błyskawic zjawia się również sama Królowa Nocy. Błaga Tamina o pomoc (O zittre nicht, mein lieber Sohn), uważa bowiem, że tylko nieustraszony książę zdoła uratować jej córkę. Królowa wraz z Trzema Damami przestrzega Tamina przed Sarastrem, twierdząc, że będzie miał do czynienia z okrutnym demonem (kwintet: Hm, hm, hm!). Książę, zakochany w Paminie i bezgranicznie ufający słowom jej matki, postanawia natychmiast wyruszyć na wyprawę. Królowa Nocy, obiecawszy mu rękę córki, znika, a młodzieńcy otrzymują w darze zaczarowane instrumenty stworzone niegdyś przez ojca Paminy – Tamino czarodziejski flet, a Papageno magiczne dzwoneczki. Instrumenty te odmieniają ludzi smutnych, złych i nieprzychylnych w pogodnych i pomocnych, a drapieżne zwierzęta w istoty łagodne i potulne. Ptasznik boi się Sarastra i nie chce uczestniczyć w wyprawie, ale zostaje do tego przymuszony przez Trzy Damy, które zdejmują mu kłódkę z ust. Przewodnikami i obrońcami śmiałków mają być Trzej Chłopcy.
Nr 6, inc. Du feines Täubchen, nur herein (według I wydania incipit nieujęty w autografie) Nr 7, inc. Bei Männern, welche Liebe fühlen (w I wydaniu Der Liebe holdes Glück empfinden) Po długiej wędrówce Tamino i Papageno stają przed okazałym pałacem. Tutaj więziona jest Pamina, która właśnie próbowała uciec natrętnemu i lubieżnemu Maurowi Monostatosowi, pilnującemu jej z polecenia Sarastra (tercet: Du feines Täubchen, nur herein). Ścigając dziewczynę, Maur natyka się na Papagena. Obaj truchleją przerażeni swoim wyglądem. Opierzony ptasznik tłumaczy sobie czarny kolor skóry Monostatosa tym, że i ptaki w naturze mają różne barwy. Rozdzielił się niedawno z Taminem i to on pierwszy spotyka Paminę, znaną mu dotychczas tylko z portretu. Księżniczka dowiaduje się od niego o zakochanym w niej księciu i pociesza ptasznika, że on także kiedyś znajdzie miłość, swoją Papagenę (duet: Bei Männern, welche Liebe fühlen). Wkrótce udaje im się niepostrzeżenie wymknąć z pałacuJózef Kański, Przewodnik operowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014, s. 409..
Nr 8, inc. Zum Ziele führt dich diese Bahn (według I wydania, incipit nieujęty w autografie) Tamino, choć pomaga mu Trzech Chłopców, nie może odnaleźć ani Paminy, ani Papagena. Staje wreszcie przed ogromnymi wrotami wiodącymi do trzech świątyń – Mądrości, Rozumu i Natury – do których zgromadzeni kapłani wzbraniają mu wstępu (Zum Ziele führt dich diese Bahn). Rozmawia z nim tylko stary kapłan, czyli najprawdopodobniej sam Sarastro, udzielając na wszystkie pytania wymijających odpowiedzi (Wo willst du kühner Fremdling hin?). Książę dowiaduje się jedynie, że do świątyni wprowadzić go może czyjaś „przyjazna dłoń” oraz że Pamina wciąż żyje. Gdy zostaje sam, zbliżają się do niego dzikie zwierzęta, jednak z pomocą czarodziejskiego fletu udaje mu się je obłaskawić (Wie stark ist nicht dein Zauberton!). Wtedy dobiega go z oddali dźwięk srebrnych dzwoneczków Papagena, który usłyszał grę Tamina. Do ptasznika i księżniczki zbliża się pościg prowadzony przez Monostatosa (Schnelle Füsse, rascher Mut). Uciekinierom udaje się jednak uniknąć schwytania, gdyż dźwięk dzwoneczków zmusza goniących ich Maurów do tańca (Das klinget so herrlich, das klinget so schön). Tymczasem pojawia się Sarastro ze swoją świtą. Okazuje się, że nie jest demonem – jak przedstawiła go księciu Królowa Nocy – lecz potężnym i dobrotliwym arcykapłanem (Es lebe Sarastro! Sarastro lebe!). Pamina błaga go, by przebaczył jej ucieczkę, do której zmusiła ją napastliwość Maura (Herr! ich bin zwar Verbrecherinn!). Wtedy właśnie wbiega Monostatos, który nie zdołał co prawda pojmać Paminy i Papagena, ale pochwycił za to zaskoczonego Tamina i właśnie doprowadza go przed oblicze arcykapłana. Za brutalność wobec księżniczki Maur, ku swojemu zdumieniu, zostaje ukarany. Tamino i Pamina witają się w uniesieniu, ale Sarastro zapowiada, że czekają ich teraz w świątyni ciężkie próby. Wszyscy zgromadzeni sławią sprawiedliwość swojego władcy (Wenn Tugend und Gerechtigkeit)Józef Kański, Przewodnik operowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014, s. 410..
thumb|Marsz kapłański, Ferenc Fricsay (1953) thumb|O Isis und Osiris, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Bewahret euch vor Weibertuecken, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Wie wie wie, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Alles Fuehlt der Liebe Freunden, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen, Ferenc Fricsay (1953) thumb|In diesen heil’gen Hallen, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Seid uns zum zweiten Mal willkommen, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Ach, ich fuehl’s, Ferenc Fricsay (1953) thumb|O Isis und Osiris, welche Wonne! Ferenc Fricsay (1953) thumb|Soll ich dich, Teurer, nicht mehr sehn, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Ein Maedchen oder Weibchen, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Bald prangt, den Morgen zu verkuenden, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Der, welcher wandert diese Strasse voll Beschwerden, Ferenc Fricsay (1953) thumb|Tamino mein! O welch ein Glueck! Ferenc Fricsay (1953) thumb|Papagena! Papagena! Papagena! Ferenc Fricsay (1953) thumb|Nur stille, stille, stille, stille! Ferenc Fricsay (1953) thumb|Die Strahlen der Sonne vertreiben die Nacht, Ferenc Fricsay (1953)
Akt II Nr 9 – w tekście I wydania Marcia (Marsz kapłański) Nr 10, inc. O Isis und Osiris schenket (dla II aktu brak tekstu incipitów w autografie) Kapłani Siedmiokrotnego Kręgu Słonecznego zbierają się na naradę, która ma przesądzić o dalszych losach zakochanych. Obradom przewodniczy Sarastro. Podkreśla, że trzeba połączyć Tamina z Paminą, żeby obalić potęgę Królowej Nocy. Zgromadzeni zastanawiają się, czy Tamino jest godny podjęcia prób i czy im podoła. Wyrażają także przekonanie, że jako książę wyjdzie z nich zwycięsko. Arcykapłan natomiast zwraca uwagę nie tyle na szlachetne pochodzenie Tamina, ile na jego człowieczeństwo. Prosi też bóstwa – Izydę i Ozyrysa – o wsparcie dla młodej pary (O Isis und Osiris schenket).
Nr 11, inc. Bewahret euch vor Weiber=Tücken (Weibertücken, tak w tekście) Nr 12, inc. Wie? Wie? Wie?