Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi – polska ustawa uchwalona przez Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, regulująca działania organów administracji publicznej, jednostek samorządu terytorialnego oraz innych podmiotów w zakresie ograniczania spożycia alkoholu, przeciwdziałania alkoholizmowi, zasad sprzedaży napojów alkoholowych, reklamy i promocji alkoholu, leczenia osób uzależnionych oraz funkcjonowania izb wytrzeźwień.

Ustawa jest jednym z podstawowych aktów prawnych regulujących politykę alkoholową w Polsce. Zastąpiła ustawę z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmuUstawa z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu ()..

Zakres regulacji Ustawa określa w szczególności:

zadania organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego w zakresie ograniczania spożycia alkoholu i przeciwdziałania alkoholizmowi; zasady prowadzenia sprzedaży napojów alkoholowych; warunki wydawania, cofania i wygaszania zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych; zasady ustalania opłat za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych; zakazy sprzedaży i podawania alkoholu określonym osobom lub w określonych miejscach; zasady reklamy, promocji i sponsorowania napojów alkoholowych; zadania gmin w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych; zasady postępowania wobec osób nadużywających alkoholu; zasady funkcjonowania izb wytrzeźwień i placówek wskazanych lub utworzonych przez jednostki samorządu terytorialnego; przepisy karne związane z naruszeniem zasad sprzedaży, reklamy i podawania alkoholu.

Definicja napoju alkoholowego W rozumieniu ustawy napojem alkoholowym jest produkt przeznaczony do spożycia, zawierający alkohol etylowy pochodzenia rolniczego w stężeniu przekraczającym 0,5% objętościowych alkoholu.

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wskazuje, że definicja ta obejmuje nie tylko napoje w ścisłym znaczeniu, ale także inne produkty spożywcze, jeżeli zawierają alkohol etylowy pochodzenia rolniczego w stężeniu przekraczającym 0,5% objętości alkoholu. Przykładem mogą być desery, lody lub produkty o konsystencji żelu albo pasty.

Sprzedaż napojów alkoholowych Sprzedaż napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia w miejscu sprzedaży lub poza miejscem sprzedaży może być prowadzona wyłącznie na podstawie zezwolenia. Zezwolenie wydaje wójt, burmistrz albo prezydent miasta właściwy ze względu na lokalizację punktu sprzedaży.

Ustawa rozróżnia zezwolenia w zależności od zawartości alkoholu w napoju:

do 4,5% zawartości alkoholu oraz na piwo; powyżej 4,5% do 18% zawartości alkoholu, z wyjątkiem piwa; powyżej 18% zawartości alkoholu.

Warunkiem prowadzenia sprzedaży jest między innymi zaopatrywanie się w napoje alkoholowe u producentów lub przedsiębiorców posiadających odpowiednie zezwolenia na sprzedaż hurtową.

Zakazy sprzedaży i podawania alkoholu Ustawa zakazuje sprzedaży i podawania napojów alkoholowych:

osobom, których zachowanie wskazuje, że znajdują się w stanie nietrzeźwości; osobom do lat 18; na kredyt lub pod zastaw.

Naruszenie tych zakazów może skutkować cofnięciem zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wskazuje, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż już jednokrotne naruszenie zakazu sprzedaży określonego w art. 15 ustawy może uzasadniać cofnięcie zezwolenia.

Kompetencje gmin Ustawa przyznaje gminom istotne kompetencje w zakresie lokalnej polityki alkoholowej. Rada gminy określa między innymi maksymalną liczbę zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych oraz zasady usytuowania miejsc sprzedaży i podawania alkoholu.

Do zadań własnych gmin należy także prowadzenie działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych. Zadania te są realizowane między innymi przez gminne programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych.

Od 2018 roku rada gminy może ustalić, w drodze uchwały, ograniczenia w nocnej sprzedaży napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia poza miejscem sprzedaży. Ograniczenia mogą obejmować sprzedaż prowadzoną między godziną 22:00 a 6:00 i mogą dotyczyć całego obszaru gminy albo wskazanych jednostek pomocniczych gminy.

Opłaty za zezwolenia Przedsiębiorcy prowadzący sprzedaż napojów alkoholowych uiszczają opłaty za korzystanie z zezwoleń. Środki z tych opłat są dochodami gmin i powinny być przeznaczane na realizację zadań określonych w gminnych programach profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii.

Ustawa przewiduje także dodatkowe opłaty związane ze sprzedażą napojów alkoholowych w opakowaniach jednostkowych o ilości nominalnej napoju nieprzekraczającej 300 ml, potocznie określanych jako „małpki”.

Reklama, promocja i sponsorowanie Ustawa wprowadza zakaz reklamy i promocji napojów alkoholowych, z wyjątkiem reklamy i promocji piwa prowadzonej na warunkach określonych w ustawie.

Reklama piwa nie może być kierowana do małoletnich ani przedstawiać osób małoletnich. Nie może także łączyć spożywania alkoholu między innymi ze sprawnością fizyczną, prowadzeniem pojazdów, sukcesem zawodowym lub życiowym, relaksem albo wypoczynkiem.

Prowadzenie nielegalnej reklamy napojów alkoholowych jest przestępstwem zagrożonym karą grzywny. KCPU wskazuje, że w przypadku nielegalnej reklamy alkoholu może zgłaszać sprawy organom ścigania, ale nie posiada odrębnych kompetencji do samodzielnego prowadzenia takich postępowań.

Sprzedaż przez Internet Ustawa nie przewiduje odrębnego zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych przez Internet. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wskazuje, że katalog zezwoleń na sprzedaż alkoholu ma charakter zamknięty, a sprzedaż detaliczna powinna odbywać się w określonym punkcie sprzedaży objętym zezwoleniem.

Według KCPU prowadzenie sprzedaży alkoholu za pośrednictwem Internetu lub telefonu może stanowić podstawę odpowiedzialności administracyjnej, w tym postępowania w sprawie cofnięcia zezwolenia, oraz odpowiedzialności karnej za sprzedaż alkoholu wbrew warunkom zezwolenia.

Leczenie osób uzależnionych Ustawa reguluje postępowanie wobec osób nadużywających alkoholu oraz zasady zobowiązania do poddania się leczeniu odwykowemu. Postępowanie w tym zakresie może być inicjowane przez gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych, która kieruje osobę na badanie przez biegłego w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu.

Sprawy o zobowiązanie do leczenia odwykowego rozpoznają sądy powszechne. Leczenie odwykowe co do zasady ma charakter leczniczy i profilaktyczny, a nie karny.

Izby wytrzeźwień Ustawa reguluje także zasady doprowadzania osób nietrzeźwych do izb wytrzeźwień, placówek wskazanych lub utworzonych przez jednostki samorządu terytorialnego albo do podmiotów leczniczych. Szczegółowe zasady funkcjonowania takich placówek określają przepisy wykonawcze, w tym rozporządzenia Ministra Zdrowia.

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom Do końca 2021 roku istotną rolę w realizacji zadań wynikających z ustawy odgrywała Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA). W wyniku zmian organizacyjnych zadania te przejęło Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, które powstało z połączenia struktur zajmujących się przeciwdziałaniem alkoholizmowi i narkomanii.

KCPU publikuje między innymi rekomendacje dla gmin, materiały interpretacyjne, odpowiedzi na pytania dotyczące stosowania ustawy oraz raporty dotyczące polityki alkoholowej i ograniczeń dostępności alkoholu.

Wybrane nowelizacje Ustawa była wielokrotnie nowelizowana. Do ważniejszych zmian należały między innymi:

utworzenie w 1996 roku Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów AlkoholowychUstawa z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi ().; zmiany dotyczące reklamy i promocji napojów alkoholowych; zmiany dotyczące opłat za sprzedaż napojów alkoholowych; nowelizacja z 2018 roku umożliwiająca gminom wprowadzanie ograniczeń nocnej sprzedaży alkoholu przeznaczonego do spożycia poza miejscem sprzedaży; zmiany związane z utworzeniem Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom i zakończeniem funkcjonowania PARPAUstawa z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw ()..

W latach 2025–2026 w Sejmie procedowano projekty kolejnych nowelizacji dotyczących między innymi reklamy i promocji napojów alkoholowych, sprzedaży alkoholu na stacjach paliw oraz nocnej sprzedaży alkoholu.

Poprzednie regulacje Ustawa z 1982 roku zastąpiła ustawę z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu.

Wcześniejsze regulacje dotyczące ograniczania sprzedaży i spożywania napojów alkoholowych w Polsce obejmowały między innymi:

ustawę z dnia 23 kwietnia 1920 r. o ograniczeniach w sprzedaży napojów alkoholowychUstawa z dnia 23 kwietnia 1920 r. o ograniczeniach w sprzedaży napojów alkoholowych ().; ustawę z dnia 21 marca 1931 r. o ograniczeniu w sprzedaży, podawaniu i spożyciu napojów alkoholowychUstawa z dnia 21 marca 1931 r. o ograniczeniu w sprzedaży, podawaniu i spożyciu napojów alkoholowych (przeciwalkoholowa) ().; ustawę z dnia 27 kwietnia 1956 r. o zwalczaniu alkoholizmuUstawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. o zwalczaniu alkoholizmu ().; ustawę z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu.

Przypisy

Linki zewnętrzne Ustawa w Internetowym Systemie Aktów Prawnych Akty prawne dotyczące uzależnień w serwisie KCPU Pytania i odpowiedzi KCPU dotyczące stosowania ustawy

Kategoria:Prohibicja Kategoria:Ustawy Polski Ludowej Kategoria:1982 w Polsce