Nowy Staw (dawniej NytychDz.U. 1945 nr 33, poz. 196.Polska. Mapa polityczna 1:1250000. E. Romer i J. Wąsowicz, przed 1939, Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262).) – miasto w Polsce, w województwie pomorskim, w powiecie malborskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nowy Staw, położone na Żuławach Wiślanych nad rzeką Świętą.
Pod względem historycznym Nowy Staw leży na Pomorzu Gdańskim, w jego wschodniej części obejmującej Żuławy, która później weszła w skład ziemi malborskiej„Rocznik Gdański”, t. 60, z. 2, red. Edward Breza, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Gdańsk 2000, , s. 189..
Według danych z 1 stycznia 2018 Nowy Staw liczył 4196 mieszkańcówhttp://www.polskawliczbach.pl/Nowy_Staw, na podstawie danych GUS.Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r..
Kalendarium W XIII wieku na miejscu wsi Stawiec istnieje osada przedlokacyjna. 1316 – Nytyska Wieś (Neuteichsdorf) otrzymuje przywilej lokacyjny. Pierwsza wzmianka o kościele parafialnym na Żuławach Wiślanych. I poł. XIV wieku – pierwsze wzmianki o wsiach w gminie Nowy Staw: 1314 – Chlebówka 1315 – Martąg 1318 – Mirowo 1321 – Świerki, Lipinka 1323 – Laski 1332 – Myszewo 1341 – Dębina 1329 – data lokacji miasta Nowego Stawu przyjęta przez niektórych kronikarzy i historyków niemieckich. 1343 – najbardziej prawdopodobna data uzyskania praw miejskich przez Nowy Staw. 1350 – pierwsza wiadomość historyczna o mieście Nowy Staw – „Der stat czum Nuventiche”. 1399 – pierwsza wzmianka o uczniach w Nowym Stawie. 1400 – zniszczenie miasta przez pożar. Rozpoczęcie budowy kościoła św. Mateusza. 1454 – obrabowanie i spalenie Nowego Stawu przez Krzyżaków podczas wojny trzynastoletniej. 1466 – na mocy postanowień II pokoju toruńskiego Nowy Staw wraz z Żuławami wchodzi w skład Korony Polskiej jako część województwa malborskiego w Prusach Królewskich. 1476 – wystawienie przez króla Kazimierza Jagiellończyka nowego, powtarzającego treść pierwotnego, przywileju lokacyjnego dla Nowego Stawu. 1562–1563, 1564 – miasto Nowy Staw otrzymuje od króla Zygmunta Augusta kolejne przywileje, koncesje, nadania. 1565 – powstanie gminy protestanckiej w Nowym Stawie. Pojawia się w źródłach pisanych fonetyczne spolszczenie Nitich, niemieckiej nazwy Nowego Stawu. 1584 – wydanie przez radę miejską Nowego Stawu wilkierzy – zbioru regulacji prawnych dotyczących życia mieszkańców miasta. 1626–1629 – pierwsza wojna ze Szwecją. Ograbienie Nowego Stawu przez wojska szwedzkie. 1650–1660 – druga wojna szwedzka. Wyniszczenia miasta przez epidemie i wojsko. 1709–1710 – ludność Nowego Stawu zdziesiątkowana przez epidemię dżumy. 20 września 1772 – Prusy Królewskie wraz z Nowym Stawem na mocy I rozbioru Polski zostają włączone do Królestwa Prus. 1790 – Salomon Izaak, pierwszy Żyd w Nowym Stawie, zakłada manufaktury tekstylne. 12 maja 1802 – wielki pożar prawie doszczętnie trawi miasto. 1802–1824 – w Nowym Stawie urzęduje pruski królewski sąd miejski i ziemski, przeniesiony w 1824 roku do Nowego Dworu Gdańskiego. 1804–1805 – budowa zboru ewangelickiego w Nowym Stawie. 1807 – 13 stycznia 1813 – w Nowym Stawie przebywa garnizon wojsk francuskich. październik 1831 – po upadku powstania listopadowego przybywa na Żuławy 10 pułk piechoty i kompania 8 pułku strzelców Wojska Polskiego. 1872 – wybudowanie drogi bitej Malbork – Nowy Staw. 1875 – wybudowanie drogi Nowy Staw – Tczew. 1877–1878 – wybudowanie cukrowni. 1 października 1886 – wybudowanie normalnotorowej linii kolejowej Szymankowo – Nowy Dwór Gdański 1898 – włączenie Nowego Stawu w sieć żuławskich kolei wąskotorowej (Westpreußiche Kleinbahnen AG). Nowy Staw otrzymuje połączenie z Lisewem oraz Nowym Dworem Gdańskim. 1905 – uruchomienie gazowni miejskiej. 1912 – budowa nowego dworca kolejowego w Nowym Stawie. 1914 – rozpoczęcie budowy wodociągów i kanalizacji (przerwanej w trakcie I wojny światowej). 15 listopada 1920 – 1 września 1939 – Żuławy z Nowym Stawem wchodzą w skład Wolnego Miasta Gdańska. Nowy Staw włączony do powiatu Wielkie Żuławy (Großes Werder) z siedzibą w Nowym Dworze Gdańskim. 1920–1925 – dokończenie budowy wodociągów i kanalizacji. 1921 – otwarcie stadionu i łaźni miejskiej. 1926 – elektryfikacja miasta. 1 września 1939 – włączenie miasta wraz z całym terytorium Wolnego Miasta Gdańska w skład III Rzeszy. 11 marca 1945 – zajęcie Nowego Stawu przez wojska 48 armii 2 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. maj 1945 – utworzenie w Nytychu (spolszczona wersja niemieckiej nazwy miasta Neuteich) tymczasowej administracji polskiej – Delegatury Starostwa Powiatu Gdańskiego; przeniesionej 13 sierpnia 1945 roku do Nowego Dworu Gdańskiego. 1945–1948 – wysiedlenie Niemców, napływ Polaków zwłaszcza z Wołynia, Wileńszczyzny, Pomorza i Polski centralnej. 1945 – rozpoczęcie działalności Komitetu Miejskiego PPR i PPS, Polskiego Czerwonego Krzyża, Koła Sportowego, Zrzeszenia Kupców i Rzemieślników, Ochotniczej Straży Pożarnej, Koła Opieki nad Rodziną Wojskową, Związku Harcerstwa Polskiego oraz Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Samopomoc Chłopska”. 1945–1948 – odbudowa zakładów przemysłowych miasta: cukrowni, słodowni, mleczarni. 1947 – uruchomienie ośrodka zdrowia z izbą porodową. 1948 – zmiana nazwy miasta z „Nytych” na „Nowy Staw”. 1973 – utworzenie Urzędu Miasta i Gminy. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa elbląskiego. 25 maja 1990 – pierwsze wolne wybory do Rady Miasta i Gminy. 1999 – podpisanie umowy partnerskiej z niemieckim miastem Wilster. 25 marca 2002 – Biskup elbląski Andrzej Śliwiński ustanawia przy kościele św. Mateusza Kapitułę Kolegiacką Żuławską. 2007 – zamknięcie produkcji w Cukrowni „Nowy Staw” w ramach restrukturyzacji Krajowej Spółki Cukrowej.
Demografia thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Nowego Stawu w 2014 rokuNowy Staw polskawliczbach.pl, na podstawie danych GUS.
Zabytki mały|Kolegiata św. Mateusza Apostoła mały|Dawny kościół ewangelicki mały|Pomennonicki dom podcieniowy mały|Klasycystyczne drzwi domu przy pl. Kościuszki 7 Założenie urbanistyczne miasta – pochodzące już ze średniowiecza z charakterystycznym prostokątnym, wydłużonym placem rynkowym o wymiarach 42x250 m, dłuższym bokiem przylegającym do głównej arterii komunikacyjnej. Równolegle do rynku, w sposób charakterystyczny dla miasta rolniczego, wytyczono po wschodniej i zachodniej stronie po jednej ulicy gospodarczej, które łączą się po północnej stronie założenia. po trzy przecznice połączyły rynek z tymi ulicami. Dawne umocnienia obronne – zachowane jedynie w postaci resztek fos obronnych. Miasto nigdy nie posiadało murów obronnych. W połowie XV wieku miasto posiadało dwie duże bramy: gdańską, zwaną też Św. Ducha od strony północno-zachodniej, oraz malborską od strony południowo-zachodniej. Ta ostatnia była strzeżona przez Basztę Sowią rozebraną w 1803 r. Kolegiata św. Mateusza – kościół wzmiankowany po raz pierwszy w 1400 r.; największy na Żuławach; trzynawowa bazylika. Nad prezbiterium znajduje się piękne sklepienie gwieździste wykonane w latach 1573–1574. Zakrystia dwukondygnacyjna, ze sklepieniem gwieździstym i krzyżowym. Drewniana nadbudowa wieży północnej w 1704 r. Wewnątrz okazały ołtarz główny z 1609 r. pochodzący z kościoła św. Katarzyny w Braniewie oraz późnogotycka figura Madonny z dzieciątkiem z około 1500 r. Od 2004 r. zabytek i jego wyposażenie jest poddawane sukcesywnym zabiegom renowacyjnym. Dawny kościół ewangelicki, obecna „Galeria Żuławska” – wybudowany w stylu neogotyckim w latach 1803–1804 na miejscu ratusza spalonego w 1802. W 1864 roku dobudowano wieżę nazywaną ze względu na swój charakterystyczny kształt „ołówkiem”. Przy przebudowie w latach 1898–1899 dobudowano zakrystię i zamurowano wejście do starych, być może średniowiecznych piwnic. Po wojnie nieużywany do celów kultowych (pełnił funkcje magazynu i sklepu meblowego). W latach 2011–2012 poddany rekonstrukcji i adaptacji na galerię sztuki (koszt: 6 mln zł). Pod szklaną posadzką wyeksponowane zostały relikty dawnego ratusza. Dom podcieniowy – przy ulicy Gdańskiej z 1820 r. Drewniany, z piętrową nadstawką podcieniową o konstrukcji szkieletowej oparta na 6 słupach. Posiada klasycystyczne drzwi wejściowe. Domy przy Rynku, ul. Kościuszki, Placu Pułaskiego – pochodzące z XIX wieku i początku XX wieku charakteryzujące się zabudową frontową. Zachowała się, pomimo zmian, skromna neoklasycystyczna zabudowa kalenicowa o konstrukcji najczęściej ryglowej. W niektórych domach przetrwał układ wnętrz sprzed pożaru w 1802 r. Na uwagę zasługują kunsztownie rzeźbione, dwuskrzydłowe drzwi klasycystyczne w kamienicy przy pl. Kościuszki 7. Domy przy ulicy Mickiewicza – Jedyne w mieście domy szczytowe. Zasługuje na uwagę dom nr 13 z połowy XIX wieku z neogotycką fasadą o szczycie schodkowym. Dom przy ul. Jana Pawła II 7 – Jedyny w mieście dom secesyjny, murowany, dwupiętrowy z ryglowanym szczytem i drewnianą werandą. Budynek Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 5 przy ul. Mickiewicza 51 – Mieściła się w nim pierwsza na Żuławach średnia szkoła rolnicza, założona w 1946 roku. Główny gmach wzniesiony w 1898 r. jako dom dla sierot. Zabytkowe zakłady przemysłowe – słodownia i cukrownia, mieszczące się w południowej części miasta. Słodownia powstała w 2. poł. XIX w. i jest jednym z najlepiej zachowanych tego typu zabytków w krajuZabytki Nowego Stawu na stronie miejskiej.. Cukrownia pochodzi z 1878 r. i była wielokrotnie modernizowana. Wieża ciśnień – budowę miejskich wodociągów rozpoczęto w roku 1914. Projekt wieży został zatwierdzony 19 lipca 1914 r., budowę ukończono po I wojnie światowej, w 1921 r. Dworzec kolejowy – powstały na początku XX wieku na przedmieściu wschodnim, obecnie nieczynny, dworzec linii normalno- i wąskotorowej. Domy przy ulicy Wita Stwosza, przy ulicy Słowackiego oraz budynek Urzędu Miasta i Gminy.
Transport
mały|lewo|Dworzec kolejowy Przez miasto przebiega linia kolejowa nr 256 Szymankowo – Nowy Dwór Gdański, wybudowana w 1886 r. Linia kolejowa jest obecnie zawieszona po wstrzymaniu przewozów pasażerskich 10 lipca 1989 r., natomiast w 2009 r., dzięki współpracy przewoźnika Arriva PCC (obecnie Arriva RP) i Pomorskiego Towarzystwa Miłośników Kolei Żelaznych, reaktywowano wakacyjną linię turystyczną do Nowego Dworu Gdańskiego, która została zamknięta w 2013. W odległości 2 km od miasta przebiega droga krajowa nr 55 Nowy Dwór Gdański – Stolno. Nowy Staw jest węzłem dróg powiatowych. Miasto do 1996 r. było połączone z siecią linii wąskotorowych (750 mm) Żuławskiej Kolei Dojazdowej z Lisewem Malborskim oraz Nowym Dworem Gdańskim. W 2007 r. Rada Powiatu Malborskiego podjął uchwałę o zamiarze przejęcia linii kolejowej nr 256 oraz o planowanej reaktywacji przewozów pasażerskich do Szymankowa i Nowego Dworu Gdańskiego. W planach jest także odbudowa linii wąskotorowej do Nowego Dworu Gdańskiego i Malborka. W październiku 2025 rozpoczęto oczyszczanie torowiska.
Do miejscowości dojeżdżają autobusy prywatnego przewoźnika „Oliwiabus” na trasie Malbork – Dębina —Nowy staw – Nowy dwór gdański, Malbork — Kościelecki — Nowy staw – Nowy dwór gdański oraz Malbork— Lubstowo — Nowy staw.
Gospodarka mały|Zabytkowa słodownia Nowy Staw jest ośrodkiem obsługi żuławskiego regionu rolniczego. Istnieje szereg firm i instytucji zajmujących się usługami dla rolnictwa, m.in. Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, Zakład Eksploatacji Centralnego Wodociągu Żuławskiego i Przedsiębiorstwo Usługowo-Handlowe Chemirol Sp. z o.o. W latach 1877–2007 funkcjonowała tutaj cukrownia „Nowy Staw”, zlikwidowana w ramach restrukturyzacji Krajowej Spółki Cukrowej.