Nazwy dni tygodnia, jak również tydzień, w języku polskim, podobnie jak w większości języków słowiańskich, wywodzą się z czasów początków chrystianizacji Słowian przez misjonarzy w VII wieku, a nazwy dni zostały utworzone w sposób numeryczny „odliczając” ich kolejność po niedzieli, która pierwotnie była początkiem tygodnia, jednak w potocznym użyciu, nazwy te zostały uznane za numer dnia w tygodniu, czego skutkiem jest uznanie poniedziałku za pierwszy dzień tygodnia.
Miejsce i czas powstania siedmiodniowego tygodnia nie są znane. Przypuszcza się, że został on wprowadzony w kulturze babilońskiej, w której system nazewnictwa kolejnych dni pochodził od nazw siedmiu planet (tj. ruchomych obiektów) znanych w starożytności, z którymi związane były jednocześnie odpowiadające im bóstwa. Siedmiodniowy cykl został zaadaptowany w kulturze hebrajskiej, jednak Izraelici nie przejęli nazw dni od planet, lecz zastosowali system liczebnikowy z jednym wyróżnionym dniem odpoczynku.
Języki dawne W języku polskim oraz większości języków słowiańskich tydzień i nazewnictwo dni tygodnia zostało wprowadzone wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa. Za twórcę nazw dni tygodnia w językach słowiańskich uznaje się św. Metodego. Ustalone przez niego nazwy miały następujące znaczenie: niedziela: nazwa w większości języków słowiańskich nawiązuje do obowiązku powstrzymania się od pracy i pochodzi od prasłowiańskiego ne dělatĭ – nie działać, nie pracować – oznacza dzień odpoczynku. Zgodnie z chrześcijańską tradycją był to pierwszy dzień tygodnia; poniedziałek: oznacza dosłownie dzień, który następuje „po niedzieli”, był to drugi dzień tygodnia; wtorek: jest „wtórym”, czyli drugim dniem po niedzieli (wtóry – drugi, prasłowiański vtorŭ); środa: nazwa pochodzi od słowa "środek" i oznacza środkowy dzień tygodnia, według niektórych źródeł nazwa ta ma pochodzenie w dosłownym tłumaczeniu nazwy staroniemieckiej, która oznaczała środek tygodnia; czwartek: nazwa wywodzi się od liczby cztery i jest czwartym dniem po niedzieli; piątek: nazwa pochodzi od liczby pięć i jest piątym dniem po niedzieli; sobota: nazwa wywodzi się od szabatu – świątecznego dnia odpoczynku obchodzonego przez wyznawców judaizmu i niektórych Kościołów chrześcijańskich, który trwa od zachodu słońca w piątek do zachodu słońca w sobotę.
Głównym powodem utworzenia nowych nazw była chrystianizacja Słowian, która mogła być utrudniona przez nazwy stosowane w językach zachodnioeuropejskich, gdyż pochodziły one od planet i bóstw mitologicznych. Pierwotne liczebnikowe znaczenie nazw dni tygodnia uległo zatarciu, gdy za początek tygodnia uznano poniedziałek, a nazwy dni za numer dnia w tygodniu.
Numerowanie dni tygodnia Historia System nazewnictwa odliczebnikowego dla dni tygodnia wywodzi się najprawdopodobniej z kultury hebrajskiej. W tradycji izraelskiej jedynym wyróżnionym dniem był sabat – dzień odpoczynku – odpowiednik naszej soboty, który jednocześnie był ostatnim dniem tygodnia. Pozostałe dni opisywano kolejno liczebnikami porządkowymi od pierwszego do szóstego dnia po sabacie. System ten został zaadaptowany przez Kościół chrześcijański, jednak zmieniona została nazwa pierwszego dnia po sabacie na dzień Pański.
Początek w poniedziałek Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna w standardzie ISO 8601 określającym sposób zapisu daty i czasu ustaliła poniedziałek jako pierwszy dzień tygodnia.
Języki słowiańskie, bałtyckie i uralskie (z wyjątkiem fińskiego i częściowo estońskiego) zaadaptowały siedmiodniowy tydzień, lecz zamiast od niedzieli „rozpoczynają” tydzień od poniedziałku.
Chińska niedziela oznacza „dzień tygodniowy” (星期日 lub 星期天). Poniedziałek jest dosłownie tłumaczony jako „pierwszy dzień (siedmiodniowego) cyklu tygodniowego”, itd. Zanim w Chinach zaadaptowano zachodni kalendarz, niedziela rozpoczynała tydzień, obecnie jest to jednak poniedziałek.
Dzień(zobacz nieregularności) PoniedziałekPierwszy dzień WtorekDrugi dzień ŚrodaTrzeci dzień CzwartekCzwarty dzień PiątekPiąty dzień SobotaSzósty dzień NiedzielaSiódmy dzień ISO 8601 # 1 2 3 4 5 6 7 Polski poniedziałek wtorek środa czwartek piątek sobota niedziela Rosyjski понедельникponiedielnik вторникwtornik средаsrieda четвергczetwierg пятницаpiatnica субботаsubbota воскресеньеwoskriesienje Białoruski Панядзелакpaniadziełak Аўторакautorak Серадаsierada Чацьверczaćwier Пятніцаpiatnica Суботаsubota Нядзеляniadziela Ukraiński понедiлокponediłok вiвторокwiwtorok середаsereda четверczetwer п'ятницяpjatnycia суботаsubota недiляnedila Bułgarski понеделникponedełnik вторникwtornik срядаsrjada четвъртъкczetwyrtyk петъкpetyk съботаsybota неделяnedelja Kaszubski pòniedzôłk wtórk strzoda czwiôrtk piątk sobòta niedzela Słowacki pondelok utorok streda štvrtok piatok sobota nedeľa Czeski pondělí lub pondělek úterý lub úterek středa čtvrtek pátek sobota neděle Słoweński Ponedeljek Torek Sreda Četrtek Petek Sobota Nedelja Chorwacki Ponedjeljak Utorak Srijeda Četvrtak Petak Subota Nedjelja Serbski ПонедељакPonedeljak УторакUtorak СредаSreda ЧетвртакČetvrtak ПетакPetak СуботаSubota НедељаNedelja Macedoński понеделникponedelnik вторникwtornik средаsreda четвртокczetwrtok петокpetok саботаsabota неделаnedela Litewski Pirmadienis Antradienis Trečiadienis Ketvirtadienis Penktadienis Šeštadienis Sekmadienis Łotewski Pirmdiena Otrdiena Trešdiena Ceturtdiena Piektdiena Sestdiena Svētdiena Węgierski hétfő kedd szerda słowiański csütörtök słowiański péntek słowiański szombat vasárnap Estoński esmaspäev teisipäev kolmapäev neljapäev reede laupäev pühapäev Chiński(transkrypcja hanyu pinyin) 星期一xīngqīyī 星期二xīngqī'èr 星期三xīngqīsān 星期四xīngqīsì 星期五xīngqīwǔ 星期六xīngqīliù 星期日 lub 星期天xīngqīrì lub xīngqítiān Mongolski(numeryczny) нэг дэх өдөрneg dekh ödör хоёр дахь өдөрkhoyor dakhi ödör гурав дахь өдөрgurav dakhi ödör дөрөв дэх өдөрdöröv dekh ödör тав дахь өдөрtav dakhi ödör хагас сайн өдөрkhagas sain ödör бүтэн сайн өдөрbüten sain ödör Mongolski(tybetański) Давааdavaa Мягмарmyagmar Лхагваlkhagva Пүрэвpürev Баасанbaasan Бямбаbyamba Нямnyam tok pisin (pidżyn melanezyjski) mande tunde trinde fonde fraide sarere sande
Początek w niedzielę W religiach abrahamowych pierwszym dniem tygodnia jest niedziela. Biblijny szabat (odpowiadający sobocie), kiedy Bóg odpoczywał po sześciodniowym okresie stworzenia, został ostatnim dniem tygodnia. We wczesnym chrześcijaństwie zaadaptowano tydzień z niedzielą jako pierwszy dzień tygodnia, jednak stopniowo następowało przesunięcie z soboty jako dnia świętowania i odpoczynku na Dzień Pański (dies Domini).
Dzień(zobacz nieregularności) NiedzielaPierwszy dzień PoniedziałekDrugi dzień WtorekTrzeci dzień ŚrodaCzwarty dzień CzwartekPiąty dzień PiątekSzósty dzień SobotaSiódmy dzień Hebrajski יום ראשוןyom rishondosłownie: dzień pierwszy יום שניyom sheynidosłownie: dzień drugi יום שלישיyom shlishidosłownie: dzień trzeci יום רביעיyom revi'idosłownie: dzień czwarty יום חמישיyom khamishidosłownie: dzień piąty יום שישיyom shishidosłownie: dzień szósty יום שבתyom Shabbatdosłownie: dzień odpoczynku Łacina kościelna Dominica feria secunda feria tertia feria quarta feria quinta feria sexta sabbatum Greka kościelna Κυριακή δευτέρα σαββάτον τρίτη σαββάτον τετάρτη σαββάτον πέμπτη σαββάτον πσρασκευή, προσάββατα σάββατον Portugalski domingo segunda-feira terça-feira quarta-feira quinta-feira sexta-feira sábado Grecki ΚυριακήKyriakí ΔευτέραDeutéra ΤρίτηTrítī ΤετάρτηTetártī ΠέμπτηPémptī ΠαρασκευήParaskeuí ΣάββατοSávvato Islandzki sunnudagur (Słońce) mánudagur (Księżyc) þriðjudagur miðvikudagur fimmtudagur föstudagur laugardagur Ormiański ԿիրակիKiraki ԵրկուշաբթիYerkushabti ԵրեքշաբթիYerekshabti ՉորեքշաբթիChorekshabti ՀինգշաբթիHingshabti ՈւրբաթUrbat ՇաբաթShabat Wietnamski chủ nhật lub chúa nhật (ngày) thứ hai (ngày) thứ ba (ngày) thứ tư (ngày) thứ năm (ngày) thứ sáu (ngày) thứ bảy Malajski Ahad Isnin Selasa Rabu Khamis Jumaat Sabtu Arabski يوم الأحدyaum al-aḥad يوم الإثنينyaum al-ithnayn يوم الثُّلَاثاءyaum ath-thulathā’ يوم الأَرْبعاءyaum al-’arbi‘ā يوم الخَمِيسyaum al-khamīs يوم الجُمْعَةyaum al-jum‘ah يوم السَّبْتyaum as-sabt Maltański Il-Ħadd It-Tnejn It-Tlieta L-Erbgħa Il-Hamis Il-Gimgħa Is-Sibt Indonezyjski Minggu (portugalski) Senin Selasa Rabu Kamis Jumat Sabtu Jawajski Ngaat / Akad znaczenie? Senen Slasa Rebo Kemis Jemuwah Setu Sundajski Minggu / Minggon Senén Salasa Rebo Kemis Jumaah Saptu Perski یکشنبهyekshanbeh1-shanbe دوشنبهdoshanbeh2-shanbe سه شنبهseshanbeh3-shanbe چهارشنبهchaharshanbeh4-shanbe پنجشنبهpanjshanbeh5-shanbe آدینه Adineh lubجمعه Jomeh شنبهshanbeh(noc i dzień) shabAneh rooz Turecki pazar pazartesi salı çarşamba perşembe cuma cumartesi Staroturecki birinç kün ikinç kün üçünç kün törtinç kün beşinç kün altınç kün yetinç kün Nawaho Damóo Damóo Biiskánípo niedzieli Damóo dóó Naakiską́oniedziela +2 × wschód Damóo dóó Tááʼ Yiką́oniedziela +3 × wschód Damóo dóó Dį́į́ʼ Yiką́oniedziela +4 × wschód Ndaʼiinííshkoniec tygodnia Yiką́o Damóo[po] wschodzie [jest] niedziela
Początek w sobotę W języku suahili dzień rozpoczyna się o wschodzie słońca, a nie kończy o zachodzie, co wprowadza przesunięcie o 12 godzin względem kalendarzy arabskiego i hebrajskiego. Wynika z tego, że sobota jest pierwszym dniem tygodnia, jednocześnie zawierając pierwszą noc tygodnia w wersji arabskiej. Patrząc od strony etymologicznej nazw, w suahili są dwa piąte dni. Środa zawiera liczbę pięć: tano, które jest pochodzenia bantu. Czwartek jest pochodzenia arabskiego, w którym alhamisi oznacza piąty [dzień]. Piątek jest również pochodzenia arabskiego i oznacza zebranie na nocne piątkowe modlitwy w islamie.
Dzień(zobacz nieregularności) Sobotapierwszy dzień Niedzieladrugi dzień Poniedziałektrzeci dzień Wtorekczwarty dzień Środapiąty dzień Czwartekpiąty dzień Piątekdzień wspólnych modlitw Suahili jumamosi jumapili jumatatu jumanne jumatano alhamisi ijumaa
Nazwy od planet Historia thumb|Heptagram dni tygodnia Pierwotny babiloński siedmiodniowy tydzień został rozpropagowany przez astrologów chaldejskich najpierw wśród Rzymian, a następnie wśród Greków, i w czasach między I i III wiekiem w Cesarstwie rzymskim stopniowo zastępowano cykl ośmiodniowy, tzw. nundinae, przez siedmiodniowy tydzień. Astrologiczna kolejność została wyjaśniona przez Wettiusza Walensa i Diona Kasjusza. Według nich, główną zasadą astrologii jest to, że ciała niebieskie przewodzą kolejno każdej godzinie dnia. Kolejność planet w teorii geocentrycznej od najdalszej do najbliższej Ziemi to: Saturn, Jowisz, Mars, Słońce, Wenus, Merkury i Księżyc.
W teorii astrologii nie tylko dzień tygodnia, lecz także godzina dnia jest zdominowana przez siedem ciał niebieskich. Jeśli pierwsza godzina dnia jest pod dominacją Saturna (20px|Saturn), to druga godzina jest pod dominacją Jowisza (20px|Jowisz), trzecia Marsa (20px|Mars) i kolejno dalej Słońca (20px|Słońce), Wenus (20px|Wenus), Merkurego (20px|Merkury) i Księżyca (20px|Księżyc), a ta sekwencja powtarza się co siedem godzin. Stąd, jeśli dzień jest oznaczony planetą dominującą w pierwszej godzinie, to po dniu Saturna następuje dzień Słońca, a po nim dzień Księżyca i tak dalej, co jest przedstawione poniżej.
Według Vettiusa Valensa pierwsza godzina dnia zaczyna się o zachodzie słońca, co wynika z greckiej i babilońskiej tradycji. Twierdził też, że jasna i ciemna połowa dnia były pod wpływem ciała niebieskiego będącego w pierwszej godzinie tego okresu. Jest to potwierdzone przez malowidło w Pompejach, które wymienia datę 6 lutego 60 jako niedzielę, chociaż obecne szacuje się, że jest to środa. Tak więc na malowidle zastosowano nazewnictwo dzienne metodą Valensa, podczas gdy nazewnictwo nocne zgadza się z nowoczesnym rachunkiem astrologicznym, w którym nazwy są przeznaczone na następny dzień.