Wykop, Dół (ros. Котлован) – antyutopia Andrieja Płatonowa, napisana w latach 1929–1930.

Powieść Wykop jest społeczną przypowieścią, groteską filozoficzną, surową satyrą na ZSRR za czasów pierwszego planu pięcioletniego. W powieści grupa budowniczych otrzymuje zadanie zbudowania tak zwanego ogólnoproletariackiego domu, którego głównym celem jest stać się pierwszą cegłą w utopijnym mieście przyszłości. Budowa kończy się jednak na etapie wykopu pod przewidywane fundamenty domu, nie posuwa się praktycznie naprzód, a budowniczy zaczynają rozumieć bezsens stworzenia czegoś nowego na gruzach zniszczonego starego świata i to, że cel nie zawsze usprawiedliwia środki. Na drugim planie powieści bezdomna dziewczynka Nastia, która jest personifikacją przyszłości, przyszłych lokatorów domu, mieszkająca na budowie (symboliczny wydaje się fakt, że z powodu braku łóżek budowniczy podarowali dziewczynce dwie trumny, odebrane wcześniej biednym chłopom – jedną jako łóżko, drugą jako pudełko na zabawki) umiera, nie doczekawszy zakończenia budowy domu, przeznaczonego dla wszystkich ludzi. Optymistyczna na początku utopia pod koniec zamienia się w surową antyutopię.

Utwór pokazuje okrucieństwo i bezmyślność totalitarnego ustroju ówczesnego ZSRR. Powieść opisuje historię Rosji bolszewickiej czasów industrializacji i kolektywizacji w języku tej epoki. Surowo i ponuro, do groteskowego surrealizmu doprecyzowane, realia tych czasów zostały przedstawione w niezwykle ciemnych barwach, utopia jako ślepa uliczka w sposób logiczny zamienia się w antyutopię. Niezależnie od groteskowości opisu, do powieści przeniknęły elementy realnego bytu w epoce stalinowskiej.

Wykop nie został wydany za życia Płatonowa, po raz pierwszy ukazał się w 1969 roku w Londynie, nakładem wydawnictwa Flegon Press. Do czasu publikacji w 1987 r. w ZSRR powieść była tamże rozpowszechniana nielegalnie. Powieść na język polski pt. Wykop przetłumaczył Andrzej Drawicz, wydała ją paryska oficyna Editions Spotkania. Drugiego polskiego przekładu dzieła pt. Dół dokonał Adam Pomorski, ukazał się on 30 listopada 2022 roku nakładem Wydawnictwa Czarne.

Przypisy

Kategoria:Rosyjskie powieści antyutopijne Kategoria:Powieści z 1930 Kategoria:Powieści, których akcja toczy się w Rosji