Aleksandra Fiodorowna (1872–1918)

Aleksandra Fiodorowna (właśc. Alicja Hessen-DarmstadtW oryginale niemieckim Victoria Alix Helena Louise Beatrice von Hessen und bei Rhein.; ur. 6 czerwca 1872 w Darmstadt, zm. 17 lipca 1918 w Jekaterynburgu) – ostatnia cesarzowa Rosji jako żona cesarza Mikołaja II. Święta prawosławna.

Życiorys Dzieciństwo W wieku sześciu lat straciła matkę. Księżna Alicja Koburg zmarła na dyfteryt, którym zaraziła się od swoich chorych dzieci. W 1879 razem z rodzeństwem z woli ojca przeprowadziła się na dwór brytyjski, pod opiekę babki, królowej Wiktorii.

W 1884 r., w wieku dwunastu lat, księżniczka Alicja pierwszy raz spotkała następcę tronu rosyjskiego – carewicza Mikołaja, starszego od niej o cztery lata. Młodzieniec podarował jej wówczas broszkę, jednak speszona Alicja zwróciła mu ją następnego dnia. Po raz drugi spotkali się w tym samym roku na ślubie siostry Alicji, Elżbiety, z wielkim księciem Sergiuszem Aleksandrowiczem Romanowem. Po tym spotkaniu Mikołaj odnotował w dzienniku, iż zakochał się w Alicji, a ona odwzajemniła jego uczucie. Car Aleksander III oraz caryca Maria Fiodorowna nie byli zadowoleni z zainteresowania syna księżniczką heską, ze względu na zbyt niską w ich ocenie rangę rodu z Hesji-Darmstadt. Mieli nadzieję, że możliwy byłby do zrealizowania projekt małżeństwa Mikołaja z córką pretendenta do tronu francuskiego, Heleną, córką Filipa Orleańskiego lub z księżniczką pruską Małgorzatą, córką następcy tronu pruskiego Fryderyka. Równocześnie babka Alicji planowała zaaranżować jej małżeństwo z księciem Clarence i Avondale Albertem Wiktorem.

Alicja uczyła się gry na fortepianie (którą opanowała w wysokim stopniu), historii, geografii, literatury angielskiej i niemieckiej. Jedna z jej nauczycielek, Margaret Jackson, przekazała jej zainteresowanie polityką.

Młodość W wieku szesnastu lat Alicja została konfirmowana w Kościele luterańskim i oficjalnie wprowadzona do eleganckiego towarzystwa. W tym samym roku odrzuciła oświadczyny księcia Alberta Wiktora; królowa Wiktoria uszanowała jej decyzję, choć miała nadzieję, że księżniczka zmieni zdanie. Zimą na przełomie lat 1889 i 1890 Alicja udała się w odwiedziny do siostry Elżbiety do Rosji. Mogła tam ponownie spotkać się z carewiczem Mikołajem. Oboje wspominali, że ich wzajemne uczucie po tym spotkaniu jeszcze wzrosło. Po powrocie z Rosji Alicja ostatecznie odrzuciła propozycję małżeństwa z Albertem Wiktorem, królowa Wiktoria nie sprzeciwiła się temu. Alicja wróciła na stałe do Darmstadt, gdzie, jako że jej ojciec był wdowcem, pełniła obowiązki księżnej, organizując bale i spotkania towarzyskie oraz angażując się w działalność charytatywną. W 1891 roku odrzuciła drugą propozycję małżeństwa, również aranżowaną przez jej babkę, tym razem z księciem Maksymilianem Badeńskim. Okazjonalnie korespondowała z carewiczem Mikołajem.

W 1894 roku Aleksander III i jego żona zmienili zdanie w sprawie przyszłego małżeństwa najstarszego syna i zgodzili się, by ten oświadczył się Alicji Heskiej. Zachęcany przez jej siostrę Elżbietę, Mikołaj rozpoczął z nią regularną korespondencję. Księżniczka heska stwierdziła jednak, że nie może porzucić luteranizmu na rzecz prawosławia (co było koniecznością przy ślubie z rosyjskim następcą tronu), gdyż uważa podobny czyn za wielki grzech, który zniszczyłby całe jej życie. Mikołaj udał się następnie osobiście do Coburga i w prywatnej rozmowie bezskutecznie namawiał Alicję do konwersji. Ostatecznie księżniczka została przekonana do przyjęcia oświadczyn carewicza przez kuzyna Wilhelma oraz ciotkę Marię Meklemburską, żonę wielkiego księcia Włodzimierza Aleksandrowicza Romanowa. W kwietniu 1894 roku oficjalnie ogłoszono zaręczyny carewicza Mikołaja i Alicji Heskiej. Narzeczona następcy tronu rosyjskiego podjęła przygotowania do konwersji na prawosławie pod kierunkiem spowiednika rodziny carskiej, ks. Joanna Janyszewa. mały|200px|Oficjalne zdjęcie Mikołaja i Aleksandry po ogłoszeniu ich zaręczyn We wrześniu tego samego roku car Aleksander III nagle zachorował. Carewicz Mikołaj i jego narzeczona towarzyszyli mu w czasie kuracji w Liwadii. 1 listopada 1894 roku monarcha zmarł, a jego najstarszy syn odziedziczył po nim koronę. Planował ożenić się z Alicją natychmiast, jeszcze w Liwadii, zaś do udziału w ceremonii zaprosić jedynie najbliższą rodzinę. Ostatecznie został przekonany do zmiany planów i organizacji ślubu w Petersburgu, zgodnie z tradycją. Alicja towarzyszyła rodzinie carskiej w czasie przewozu ciała zmarłego cara do Petersburga oraz w czasie pogrzebu. 2 listopada tego samego roku przyjęła prawosławie i imię Aleksandra Fiodorowna.

26 listopada 1894 roku metropolita petersburski i ładoski Palladiusz udzielił Mikołajowi i Aleksandrze ślubu. Ze względu na trwającą żałobę po carze młodzi nie zorganizowali przyjęcia ani nie mieli prawa do miesiąca miodowego. Nowożeńcy zamieszkali w Pałacu Aniczkowskim razem z carycą-wdową.

Caryca Rosji Pierwsze lata Nowa caryca Rosji nie zyskała na dworze sympatii. Zachowanie Aleksandry Fiodorowny krytykowała caryca-wdowa oraz jej ciotka Maria Pawłowna (Maria Meklemburska), służba rozpowszechniała plotki na jej temat. Przedmiotem żartów stała się jej słaba znajomość języka francuskiego, w którym rozmawiano na dworze oraz jej angielski akcent. Relacje żony Mikołaja II z jego matką układały się szczególnie źle; w niewielkim stopniu poprawiły się, gdy para carska przeprowadziła się do Carskiego Sioła. Zniechęcona postawą carycy-matki Aleksandra, usprawiedliwiając się złym stanem zdrowia, ograniczyła liczbę wydawanych przyjęć i rzadziej pojawiała się w towarzystwie, pogłębiając jeszcze niechęć, z jaką została przyjęta. Przed ślubem z Mikołajem II Aleksandra nie zdążyła bliżej poznać Rosji i jej kultury oraz języka, także jej znajomość prawosławia w momencie konwersji była powierzchowna. Jak pisze Jan Sobczak:

15 listopada 1895 roku caryca urodziła pierwsze dziecko – córkę Olgę.

26 maja 1896 roku Mikołaj i Aleksandra zostali formalnie koronowani na cara i carycę. Ceremonia odbyła się w soborze Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu moskiewskim. Z tej okazji generał-gubernator Moskwy, wielki książę Sergiusz Aleksandrowicz Romanow, zorganizował dla mieszkańców miasta festyn na podmiejskim polu Chodynka. Wskutek plotki, iż darmowego alkoholu nie wystarczy dla wszystkich uczestników przyjęcia, tłum zaczął przepychać się w kierunku stołów z jedzeniem i wódką, w wyniku czego wybuchła panika. Zginęło kilkaset osób, zaś ponad tysiąc odniosło rany.

mały|200px|Aleksandra Fiodorowna w siedemnastowiecznym kostiumie carycy Marii Miłosławskiej Jak wspominał rosyjski minister spraw zagranicznych Aleksandr Izwolski, para carska była wstrząśnięta opisywaną tragedią i miała zamiar odwołać swój udział w planowanym na ten sam wieczór bankiecie w ambasadzie Francji. Przekonany przez stryjów, Mikołaj II ostatecznie postanowił udać się na bal. Chociaż car i jego żona odwiedzali następnie ofiary paniki w szpitalach, jak również ufundowali odszkodowania dla rodzin zabitych z prywatnych środków, ich zachowanie w dniu katastrofy zostało powszechnie uznane za dowód bezduszności władcy oraz zapowiedź dalszych nieszczęść w związku z jego panowaniem. Wzrosła także niechęć wobec Aleksandry, której zarzucano, że nie zważając na cierpienie swojego narodu świetnie bawiła się w czasie przyjęcia. Wstrząs psychiczny związany z tym wydarzeniem sprawił, że caryca poroniła. Usiłowała odzyskać popularność, organizując ogólnokrajowe stowarzyszenie dobroczynne kobiet, do którego początkowo przyciągnęła szereg arystokratek i przedstawicielek zamożnego mieszczaństwa. Szybko jednak okazało się, że uczestniczki przedsięwzięcia liczyły na uzyskanie protekcji carycy w zamian za udział w jej projektach; gdy okazało się, że Aleksandra nie zamierzała im jej udzielać, większość wycofała się, rozprowadzając pogłoski o niewdzięczności carycy. Deklaracje Aleksandry, iż miała zamiar odnowić moralność Imperium Rosyjskiego, przyczyniły się do dalszego spadku jej popularności na dworze i w eleganckim towarzystwie Petersburga, które zaczęło ją bojkotować. Nerwowa i nieśmiała Aleksandra, wychowywana w Wielkiej Brytanii w duchu moralności wiktoriańskiej, nie rozumiała mentalności rosyjskiej arystokracji, oburzała się, słysząc o jawnych romansach, całonocnych zabawach. Stąd była postrzegana jako nudna i świętoszkowata. Jej nieśmiałość brano za oschłość i nieżyczliwość. Z kolei Aleksandra doszła do przekonania, że arystokracja, jak również szlachta, studenci i robotnicy nie są prawdziwymi Rosjanami – za takowych uważała jedynie chłopów. Nie starała się przypodobać otoczeniu, toteż nigdy nie zyskała jego sympatii. Izolację carycy wzmagały jej ambicje, by opiekować się mężem, w tym wpływać na jego decyzje polityczne – zachowanie takie postrzegano w Rosji jako nienormalne.

W 1896 Aleksandra Fiodorowna towarzyszyła mężowi w czasie jego wizyt zagranicznych w Niemczech, Austro-Węgrzech, Danii, Wielkiej Brytanii i Francji. W czerwcu 1897 urodziła drugie dziecko, córkę Tatianę. Przyjście na świat drugiej córki, zamiast oczekiwanego następcy tronu, zostało przyjęte przez dwór, jak i przez samą carycę, z ogromnym rozczarowaniem. Jedynie car wyrażał szczerą radość.

Po przyjściu na świat drugiej córki relacje między Aleksandrą a Marią Fiodorowną jeszcze się pogorszyły. Otwarty konflikt wybuchł na tle przynależności części klejnotów noszonych tradycyjnie przez caryce. Maria Fiodorowna krytykowała również fakt, że jej synowa osobiście opiekowała się córkami, zaniedbując wystąpienia publiczne.

26 czerwca 1899 roku, po ciężkim porodzie, Aleksandra urodziła trzecią córkę – Marię. Rozczarowana faktem, że po raz kolejny nie przyszedł na świat następca tronu, caryca zaczęła wierzyć w ciążącą nad nią klątwę. Od momentu konwersji caryca była niezwykle przywiązana do nowego wyznania, interesowała się historią prawosławia rosyjskiego, czytała żywoty świętych, zbierała rzadkie ikony. Po urodzeniu trzeciej córki, pragnąc za wszelką cenę wydać na świat następcę tronu, Aleksandra uwierzyła, że może się to spełnić dzięki modlitewnemu wsparciu rosyjskich jurodiwych. Kilkoro z nich sprowadziła na dwór.

Pod wpływem Milicy CzarnogórskiejŻony księcia Piotra Nikołajewicza Romanowa, syna Mikołaja Nikołajewicza Romanowa, brata cara Aleksandra II. caryca zaczęła interesować się okultyzmem i dołączyła do nieformalnego koła tworzącego się wokół Milicy, którego członkowie pragnęli poszukiwać duchowego oświecenia.

W czerwcu 1901 roku urodziła się czwarta córka – Anastazja.

W kole zorganizowanym przez Milicę Aleksandra poznała Philippe’a Vachota, francuskiego szarlatana i hipnotyzera, który zdołał przekonać cara i carycę do swoich nadnaturalnych zdolności. Aleksandra uczestniczyła w organizowanych przez niego seansach hipnozy i uwierzyła, że ma on do spełnienia na ziemi wyjątkową misję. Nawet gdy rosyjska policja, we współpracy z francuskimi organami ścigania, przekonała się, że Philippe był oszustem, Aleksandra w pełni mu ufała. Caryca była przeświadczona, że dzięki jego pomocy zaszła ponownie w ciążę. 31 sierpnia 1902 roku przekonała się jednak, że była to ciąża rzekoma. Aleksandra uwierzyła wówczas, że może urodzić syna dzięki wstawiennictwu zmarłego w roku 1833 mnicha Serafina z Sarowa. W 1903 roku wzięła udział w jego uroczystej kanonizacjiKanonizację tę przeprowadzono na wyraźne życzenie Mikołaja II, mimo zastrzeżeń części prawosławnych hierarchów., modląc się o poczęcie następcy tronu i kapiąc się w świętym źródle związanym z Serafinem.

W czasie wojny rosyjsko-japońskiej caryca zaangażowała się w działalność dobroczynną, organizując warsztaty przygotowujące bandaże i ciepłą odzież dla żołnierzy.

1904–1914 mały|200px|Caryca z synem, 1906