Gostyń – miasto w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu gostyńskiego i gminy Gostyń, nad Kanią, położone około 60 km na południe od Poznania. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. leszczyńskiego.
Struktura powierzchni Struktura powierzchni według danych z 31 grudnia 2003:
użytki rolne – 52% grunty orne – 41% sady – 1% łąki – 10% pastwiska – 0% lasy – 1%
Miasto stanowi 1% powierzchni powiatu i 8% powierzchni gminy oraz zajmuje pod względem obszaru 495. miejsce w państwie.
Nazwa Miasto wymienione zostało w 1301 jako de Gosthina, 1305 Gosthin, 1334 Gostinia, 1393 Gostin, 1482 Gostyn, 1510 Gostyn, 1580-81 Gostin oppidum, 1881 Gostyń, 1921 Gostyń. Nazwa miasta pochodzi od nazwy wsi Gostyń Stary, położonej obok wsi Brzezie, na terenie której książę polski Przemysł II pozwolił lokować miasto – obecny Gostyń.
Po rozbiorach Polski Prusacy nie wprowadzili niemieckiej nazwy dla miasta, używali oni nazwy Gostinhttps://maps.arcanum.com/cs/geoname/poland/gostyn-3098625/https://muzeum.gostyn.pl/wp-content/Rocznik_Gostynski/2022/215_CzubRobertKretkowskiMaciej_PDF0.pdf, która była fonetyczną adaptacją nazwy polskiej. W 1887 utworzono powiat Gostyński. W czasie II wojny światowej Niemcy przyłączyli Wielkopolskę do III Rzeszy, a nazistowska administracja wprowaziła niemiecką nazwę Gostingen, która obowiązywała w latach 1941-1945.
Historia
Miejscowość ma metrykę średniowieczną, przy czym najstarsze dokumenty wymieniające jej nazwę dotyczą zapewne obecnej wsi Stary Gostyń, leżącej kilka kilometrów na północny zachód od miasta. Pierwszą, pośrednią informację o istnieniu osiedla Gostyń posiadamy z roku 1275, gdy komes Mikołaj z rodu Łodziów, łowczy poznański, uzyskał książęce potwierdzenie pełni praw do "dziedzictwa, które zwykle/powszechnie zwane jest Gostina" (hereditas que Gostina vulgariter nuncupatur). Wspomniany komes Mikołaj trzy lata później, już jako sędzia dworski (ziemski), wystarał się u księcia Przemysła II o przywilej dla swych posiadłości o nazwach Gostyń (Gostina) i Brzezie (Breze, tożsame z współczesną wsią Brzezie położoną 1 km na południowy zachód od miasta Gostyń). Książę zezwolił komesowi wprowadzić w wymienionych dobrach prawo niemieckie, założyć na gruntach Brzezia miasto na tym prawie, a także ufortyfikować je. Należy zatem rozdzielić dwa byty - starszą wieś Gostyń, dziś zwaną Starym Gostyniem, i młodsze miasto Gostyń, założone na podstawie przywileju z 1278 r., usytuowane kilka kilometrów od starszego osiedla wiejskiego. Nie można natomiast mylić z wielkopolskim Gostyniem śląskiej, podgłogowskiej wsi Gostyń, która nieco później (ok. 1300 r.) pojawia się w źródłach śląskich pod zlatynizowaną formą GostynLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889..
mały|Przemysł II, książę polski, pozwala Mikołajowi, synowi Przedpełka, sędziemu województwa poznańskiego, lokować Gostyń i Brzezie na prawie niemieckim. 1 kwietnia 1278 roku, AGAD (Archiwum Główne Akt Dawnych) mały|Bazylika na Świętej Górze (1675-1698) arch. Baldassare Longhena mały|Kopuła Bazyliki (1726-1728) arch. Pompeo Ferrari mały|Kościół pw. św. Małgorzaty mały|Budynek Urzędu Miasta i Kościół pw. Św. Ducha mały|Deptak mały|Ulica Kolejowa mały|Plac im. Karola Marcinkowskiego mały|Rondo Solidarności i budynek Sądu w Gostyniu
Pierwsza wzmianka o miejscowości Gostyń pojawiła się w źródłach w 1275. W 1278 właściciel osady, Mikołaj Przedpełkowic z rodu Łodziów, otrzymał od króla Przemysła II zgodę na lokowanie na jej miejscu miastaZbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314), Poznań 2002, s. 109..
W latach 1793–1807 Gostyń należał do zaboru pruskiego, następnie do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 do Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Prowincji Poznańskiej.
II wojna światowa
21 października 1939 Niemcy dopuścili się bestialskiego mordu na wytypowanych 30 mieszkańcach w ramach Operacji Tannenberg mającej na celu eksterminację przywódczej warstwy narodu polskiego. Wśród rozstrzelanych byli m.in. ziemianin i działacz społeczny Edward Potworowski, dyrektor gimnazjum Leon Kapcia, polonista Roman Weiss i inżynier Kazimierz Peisert. 4 grudnia 1939 z okolic Gostynia odbyły się pierwsze masowe Wysiedlenia Polaków z WielkopolskiPierwsze wysiedlenia gostynian do Generalnego Gubernatorstwa.Zofia Hejnowicz-Nagler, „Chmury nad domem”, Poznań 1971.. Pod okupacją niemiecką w 1940 wprowadzono nazwę Gostingen. 12 członków Tajnej Organizacji Wojskowej Czarny Legion zostało osądzonych i straconych w DreźnieDwunastu z Gostynia..
Zabytki Bazylika na Świętej Górze – jest zabytkiem ziemi gostyńskiej. Historia tego miejsca sięga XV wieku, kiedy to na Świętej Górze zbudowana została drewniana kaplica. W 1512 r. wzniesiono szachulcowy kościół pw. Nawiedzenia NMP. Obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem ofiarowany został kościołowi w 1542 roku. Stał się on głównym przedmiotem kultu i pielgrzymek. O prawo osiedlenia się na Głogówku ubiegały się różne zakony: dominikanie, reformaci i bernardyni. Za sprawą Adama Konarzewskiego, czciciela św. Filipa Neri, w 1668 r. rozpoczęła działalność pierwsza na polskiej ziemi Kongregacja Oratorium. Wkrótce zbudowany został drewniany klasztor. Obiekt barokowy, zbudowany został – na wzór bazyliki Santa Maria della Salute w Wenecji – w latach 1675–1698 według projektu włoskiego architekta Baltazara Longheny. Przy budowie współpracowali architekci włoscy Jan i Jerzy Catenazzi. Fundatorem kościoła z przeznaczeniem dla zakonu filipinów była rodzina Konarzewskich. Kopuła z latarnią dobudowana została w latach 1726–1728 przez Pompeo Ferrariego przy współpracy Jana Adama Stiera. Wnętrze kopuły pokryte jest piękną polichromią Jerzego Wilhelma Neunhertza z 1746 roku. Również według projektu Ferrariego zbudowano w latach 1732–1736 budynki klasztorne. Obecnie kościół świętogórski znajduje się pod opieką Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri, czyli księży filipinów, zwanych też oratorianami. Ma tu swoją siedzibę przełożony domu zakonnego – Superior. Tę funkcję pełni obecnie ks. Marek Dudek. Kościół pw. św. Małgorzaty – Najstarszy zabytek Gostynia. Świątynia istniała prawdopodobnie już w końcu XIII wieku, w dokumentach parafia wymieniona została w 1310 roku. Obiekt zbudowany jako świątynia jednonawowa w latach 1418–1436, została w drugiej połowie XV wieku powiększona przez dobudowanie nawbocznych oraz prezbiterium. Dalsza rozbudowa nastąpiła w XVI w. – dobudowano wówczas: wieżę, kruchtę i kaplicę św. Anny. Kościół obecnie jest okazałą budowlą późnogotycką, trójnawową, z węższym prezbiterium. Dziedziniec przykościelny otoczony jest murem z bramą z XVIII w. Wyposażenie kościoła jest bogate i różnorodne. Pośrodku ołtarza głównego pochodzącego z ok. 1640 roku znajduje się cenny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, dzieło szkoły flamandzkiej z ok. 1683 r. Przy bocznych ścianach prezbiterium stalle – po prawej późnogotyckie z 1514 r., po lewej późnorenesansowe z XVII w. Kościół pw. św. Ducha – Powstał w latach 1907-1909 w stylu neorenesansowym jako świątynia protestancka. Po II wojnie światowej zaadaptowany na parafialny kościół rzymskokatolicki. W jednonawowym wnętrzu na uwagę zasługuje nowoczesny ołtarz główny. Na ścianie frontowej widnieje tablica upamiętniająca ks. Franciszka Olejniczaka – inicjatora budowy nowego gmachu gimnazjum gostyńskiego. Ratusz Miejski – Obecny kształt nadano mu w latach 1910–1912, wielokrotnie był przebudowywany. Na frontowej ścianie znajduje się tablica ku pamięci ofiar terroru hitlerowskiego z napisem „Stąd wyszli na szaniec śmierci, by nam dać zwycięstwo, bohaterowie nasi najdrożsi. 21.X.1939 r.” Ratusz jest siedzibą Urzędu Miejskiego w Gostyniu. Obok ratusza w perspektywie ul. Zamkowej – widok na Górę Zamkową. Siedziba Starostwa Powiatowego i Urzędu Miejskiego – Wybudowana w drugiej połowie XIX w. z przeznaczeniem na siedzibę starostwa. Wygląd obecny pochodzi z okresu przebudowy w latach 1910–1912. Ściany wykonane z nietynkowanych, czerwonych cegieł ceramicznych ozdobione są detalami tynkarskimi. W okresie dwudziestolecia międzywojennego budynek nie zmienił swej roli. Obecnie jest siedzibą władz powiatowych i gminnych. Liceum Ogólnokształcące – Budowę rozpoczęto w 1921 według projektu Lucjana Michałowskiego z inicjatywy ks. Franciszka Olejniczaka, było pomnikiem – wotum wdzięczności za odzyskanie niepodległości w 1919. Wiele prac wykonano w czynie społecznym. Gimnazjum oddano w 1924. W czasie okupacji mieściły się w nim koszary. W 1945 eksplozja nagromadzonych materiałów wybuchowych zniszczyła budynek, który odbudowano po II wojnie światowej (również z inicjatywy ks. Olejniczaka). Obecnie znajduje się tu Zespół Szkół Ogólnokształcących, w którego skład wchodzą: liceum ogólnokształcące oraz liceum dla dorosłych. Pozostałości gródka rycerskiego – Na wschodnim skraju średniowiecznego miasta lokacyjnego, przy podmokłej niegdyś dolinie rzeczki Kani. Gródek był dawną siedzibą rodów rycerskich, które posiadały Gostyń. Kopiec został silnie przekształcony z powodu postawienia na nich kolejno dwóch pomników – pierwszego w 1905 r., i drugiego w okresie powojennymRobert Czub, Odkrycie pozostałości zamku na Górze Zamkowej w Gostyniu, [w:] Kronika Wielkopolski, 2013, nr 4 (148), Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu, s. 148–150.. Strzelnica – Obecnie sala koncertowa Państwowej Szkoły Muzycznej I Stopnia. Szpital – pierwotnie budynek Kasyna Gostyńskiego (1841), obecnie Samodzielny Publiczny Zespół Opieki Zdrowotnej w GostyniuHistoria Szpitala; Szpital w Gostyniu
Demografia Dane z 31 grudnia 2003:
OpisOgółem%Kobiety%Mężczyźni%populacja20 92910010 8865210 04348wiek przedprodukcyjny4 778232 323112 45512wiek produkcyjny13 260636 640326 62031wiek poprodukcyjny2 703131 83388704pracujących6 630323 103153 52717gęstość zaludnienia(mieszk./km²)1939990913
Dane za I półrocze 2018 roku: Opis Ogółem%Kobiety%Mężczyźni%populacja20 201↑10010 462529 73948gęstość zaludnienia(mieszk./km²)1 822
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Gostynia w 2014 roku
Gospodarka mały|Huta szkła Ardagh Glass Gostyń Na południe od centrum miasta, w sąsiedztwie istniejących już dużych zakładów produkcyjnych i obiektów handlowo-usługowych, uruchomiono gostyńską strefę przemysłową. Jej nazwa pochodzi od położonej nieopodal wioski. Do tej pory sprzedano tu ponad 20 hektarów gruntów. Trwa przygotowywanie do aktywizacji kolejnych 10 ha. Docelowo strefa zajmować będzie powierzchnię blisko 50 ha. Firmy prowadzące działalność w strefie mogą ubiegać się o pięcioletnie zwolnienie z podatku od czasu uruchomienia działalności. W strefie zainwestowali m.in.: WIX-Filtron Sp. z o.o., Netbox Polska Sp. z o.o., Convert Paper, Malarnia Proszkowa Jamal Krzysztof Zaremba, Fabryka Styropianu Arbet Sp. j., Smalco, Zakłady Mięsne Łagrom Sp. z o.o., Firma Borowczyk MBZ Ubojnia Królików, Wald, Kartonex, Alwa A.Z. Wabiński Sp. j.., DAVI Sp. z o.o.
Transport
Szlaki komunikacyjne: Droga krajowa nr 12: Dorohusk – Lublin – Puławy – Radom – Kalisz – Jarocin – Gostyń – Leszno – Głogów – Żagań – Łęknica Droga wojewódzka nr 434: Łubowo – Kostrzyn – Kórnik – Śrem – Dolsk – Gostyń – Rawicz linia kolejowa: Leszno – Gostyń – Jarocin 12 grudnia 2025 r. została otwarta obwodnica na trasie DK 12 o długości 17 km.
Komunikacja miejska