Alstom Polska S.A. – oddział we Wrocławiu – zakład produkcji taboru oraz wyposażenia kolejowego, istniejący we Wrocławiu od 1832 roku, znane na przestrzeni lat pod wieloma nazwami (zobacz: podsumowanie nazewnictwa). W ofercie przedsiębiorstwa znajdują się lokomotywy elektryczne, nadwozia lokomotyw, ramy wózków, czy kolejowe systemy sygnalizacyjne i aparatura elektryczna.
Do 1997 roku i zarazem najdłużej w swojej historii, przedsiębiorstwo funkcjonowało pod nazwą Państwowa Fabryka Wagonów we Wrocławiu (w skrócie Pafawag bądź Pafawag Wrocław), osiągając w latach 80. XX w. status największego polskiego producenta elektrowozów, spalinowozów, elektrycznych zespołów trakcyjnych i wagonów kolejowych i jednego z największych producentów taboru kolejowego w Europie i w Polsce.
Obecnie należy do międzynarodowego koncernu Alstom, a od 2023 działa jako oddział spółki Alstom Polska S.A.
Historia
Powstanie zakładu Fabryka powstała w 1832 roku jako niemieckie zakłady Maschinenbauanstalt Breslau (Zakład Budowy Maszyn). Produkcja na terenie zakładu została rozpoczęta już w 1833 roku, a fabryka należała do grona najstarszych producentów taboru szynowego w Europie. Od 1839 działała jako Wagenbauanstalt Gottfried Linke (Zakład Budowy Wagonów Gottfried Linke), potem kilkakrotnie zmieniała nazwę, m.in. na Linke-Hofmann Werke (Zakłady Linke-Hofmann). Podczas I wojny światowej fabryka produkowała też samoloty dla armii niemieckiej. Przed II wojną światową wytwarzała oprócz wagonów kolejowych także tabor tramwajowy, w tym m.in. pierwszy tramwaj o stalowej konstrukcji pudła – LH Standard. W czasie II wojny światowej pracowało tu około 5000 przymusowych robotników, a oprócz pociągów produkowano także systemy napędowe do rakiet V2.
mały|Montaż wagonów około 1968 r. mały|Produkcja lokomotyw elektrycznych typu 3 E Zakłady Linke-Hoffman Werke, po ich odminowaniu, zostały przejęte przez polskie władze z rąk radzieckich 17 lipca 1945 r.Z. Wojciechowski, 173 lata pracy Wrocławskich fabryk na rzecz budowy taboru kolejowego – ludzie i ich dzieło. Bombardier. Pafawag. Famo-Werke. Linke-Hofmann Werke. Linke Werke. Maschinen und Lokomotivfabrik G. H. von Ruffer, Wrocław 2006, s. 13., chociaż nieoficjalnie pierwsze przekazanie majątku miało miejsce już 17 maja owego roku (co nie powstrzymywało oddziałów Armii Czerwonej od dalszego demontowania sprzętu)R. Rusak, Od Pafawagu do Bombardiera. 60 lat Państwowej Fabryki Wagonów Pafawag we Wrocławiu, Łódź 2005, s. 31.. Do końca 1945 r. nowy polski zarząd zakładów zdołał stworzyć załogę liczącą ok. 1400 pracowników, o różnorodnym składzie, od repatriantów, przez zdemobilizowanych żołnierzy, aż po robotników m.in. z poznańskich zakładów Cegielskiego oraz produkującego tabor kolejowy warszawskiego przedsiębiorstwa Lilpop, Rau i Loewenstein. Wielu było spośród nich Polaków wywiezionych przez III Rzeszę na tzw. roboty do tychże właśnie wrocławskich zakładów oraz do pobliskiego FamoZ. Tempski, Trzy sylaby. Rzecz o Pafawagu, Wrocław 1960, s. 16.. Zakłady Linke-Hoffman Werke przemianowano na Państwową Fabrykę Wagonów we Wrocławiu (w skrócie PaFaWag, bądź Pafawag)Ibidem, s. 19..
Pierwsze władze fabryki, zgodnie z relacją Czesława Michalaka, przytoczoną przez Zbigniewa Wojciechowskiego, wyglądały następująco: inż. Mikołaj Gutowski – dyrektor naczelny, inż. Stanisław Komorowski – dyrektor produkcji, inż. Bohdan Zenowicz – szef planowania produkcji, inż. Stanisław Chałubek – kierownik węglarkowni. Stan zakładów w chwili ich przejęcia przez polskie władze, delegowane przez Południowe Zjednoczenie Przemysłu Metalowego w Katowicach, był tragiczny – znaczna część budynków była uszkodzona (30% było całkowicie zniszczonych według relacji Michalaka, 20% według Ryszarda RusakaR. Rusak, op. cit., s. 28.) lub zasypana gruzami tudzież pozbawiona oszklenia i dachów, większość hal była pozbawiona maszyn, a urządzenia techniczne były zdekompletowane i/lub uszkodzone (Michalak szacuje szkody w sprzęcie technicznym na ok. 80%Ryszard Rusak podaje inne dane: „…prawie 100% urządzeń fabrycznych (transformatory i rozdzielnie) i w ponad 60% maszyny i obrabiarki (utracono 424 obrabiarki i 694 silniki elektryczne), oraz około 80% narzędzi i przyrządów inwentarza przedwojennego” (Ibidem, s. 28–29).), sieci siłowa, gazowa, świetlna i sprężonego powietrza były zrujnowane, zakłady pozbawione były ogrodzeń, a przez to narażone na szabrownictwoZ. Wojciechowski, op. cit., s. 14–15..
Zbigniew Tempski wspomina o potyczce straży fabrycznej z bliżej nieokreśloną bandą, do jakiej miało dojść 18 listopada 1945 r., wskutek której dwóch strażników zostało ciężko rannychZ. Tempski, op. cit., s. 22–23 – trzeba mieć jednak na uwadze, iż pisze to Tempski w 1960 r. w pracy o silnym zabarwieniu ideologicznym, gdzie nazywa ową grupę sabotażystami i dezorganizatorami, co wpisuje się w klasyczną propagandę komunistyczną; bardzo prawdopodobnie była to zwykła grupa przestępcza trudniąca się szabrem.. Proces odgruzowywania i reaktywacji zakładów postępował z trudemZbigniew Tempski podaje, iż w tym procesie miano wywieźć z terenu zakładów 2000 wagonów gruzu i 640 złomu żelaznego (Ibidem, s. 22)., już jednak w styczniu 1946 r. Pafawag opuściło sto wagonów towarowych, niezbędnych dla powojennej odbudowy krajuZ. Wojciechowski, op. cit., s. 16.. Pafawag znalazł się pod kontrolą Zjednoczenia Przemysłu Taboru i Sprzętu KolejowegoZ. Tempski, op. cit., s. 19..
Według raportu rzeczoznawcy ministerialnego dra inż. Zygmunta Zbichorskiego w lipcu 1946 r. fabryka zatrudniała 3770 robotnikówZ. Wojciechowski, op. cit., s. 16.. Pracownicy Pafawagu odbudowali i zamieszkiwali budynki mieszkalne Grabiszynku, Nowego Dworu i Muchoboru, a z czasem także części LeśnicyZ. Tempski, op. cit., s. 28.. Produkowano naówczas węglarki typu 27W, powstałe na podstawie planów niemieckich wagonów 2-Ommu KlagenfurtR. Rusak, op. cit., s. 34.. Od maja 1946 r. zaczął się ukazywać dwutygodnik „PAFAWAG”Z. Wojciechowski, op. cit., s. 17., w którym umieszczano tzw. kolumny honoru zawierające pracowników wyróżniających się w pracyZ. Tempski, op. cit., s. 91.. Od września 1946 r. rozpoczęto produkcję polskiego projektu węglarek typu 29WR. Rusak, op. cit., s. 34. (10-tysięczna węglarka opuściła zakłady 28 lutego 1948 r.Ibidem, s. 36.), od marca 1946 r. – tendrów parowozowych typu 32D47Ibidem., od 1948 r. – prototypowe wagony pasażerskie, których seryjna produkcja jako typ 56W rozpoczęła się w 1950 r.Ibidem, s. 36–37. Wagon ten był prezentowany na Wystawie Ziem Odzyskanych w 1948 r.Z. Tempski, op. cit., s. 52. Wojciechowski podaje następujące liczby zatrudnionych w Pafawagu: 1947 – 4976, 1949 – 5422, 1957 – 6200Z. Wojciechowski, op. cit., s. 19..
Od 1952 r. Pafawag produkował wagony sypialne typu 13A, jednak największe osiągnięcie pojawiło się rok później, gdy zakłady (we współpracy z Centralnym Biurem Konstrukcyjnym Przemysłu Taboru Kolejowego w Poznaniu) wypuściły pierwszą powojenną polską lokomotywę elektryczną EP02, a w następnie trójczłonowy elektryczny zespół trakcyjny EW53R. Rusak, op. cit., s. 38–39.. Następnie Pafawag odpowiadał za bardzo szeroką gamę modeli parowozów, sieci trakcyjnych i wagonówIbidem, s. 41–77. (produkowanych także dzięki innowacjom w polu przetwarzania danych wpierw dzięki czeskiej maszynie licząco-analitycznej firmy ARITMA, a później dzięki komputerowi R-32 OdraZ. Wojciechowski, op. cit., s. 24.), w tym wiele produkowanych na eksport do takich krajów jak ZSRR, Jugosławia, Albania, Bułgaria, Rumunia, Węgry, Czechosłowacja, NRD, Austria, Holandia, Finlandia, Grecja, Maroko, Egipt, Syria, Indie, Wietnam i KoreaR. Rusak, op. cit., s. 65; Z. Tempski, op. cit., s. 76–77.. Jako ciekawostkę można wyróżnić wytworzenie w zakładach Pafawagu wagonów rentgenowskich typu 401c, powstałych w związku z narodowym programem antygruźliczymR. Rusak, op. cit., s. 49.. Pafawagiem władze komunistyczne chwaliły się szeroko – zapraszały doń takie postacie jak: Maurice Thorez, Pietro Nenni, Zhou Enlai, Sarvepalli Radhakrishnan, Wanda Wasilewska, Władysław Broniewski, Zdeněk Fierlinger, Ilja Erenburg, Hans Marchwitza, Jean Effel czy Konni Zilliacus (syn)Z. Tempski, op. cit., s. 33–35.. Akcję swej powieści „Fundamenty” umiejscowił Jerzy Pytlakowski na terenie PafawaguIbidem, s. 36..
Od lat 50. XX wieku przy zakładach funkcjonował oddział Wieczorowej Szkoły InżynierskiejZ. Wojciechowski, op. cit., s. 20., który dołączył do funkcjonujących przy zakładach gimnazjum mechanicznego, liceum oraz szkołami dokształcającą i powszechną dla dorosłychZ. Tempski, op. cit., s. 90.. W grudniu 1949 r. zakończyła się budowa żłobka przyzakładowego, a w 1950 r. otwarto przy ul. Narcyzowej 6 przedszkole. W 1958 r. rozpoczął się pierwszy rok szkolny w 3-letniej Zasadniczej Szkole Zawodowej dla osób pracujących w Pafawagu. Powołana została, aby poszerzać wiedzę fachową oraz przygotowywać nową kadrę pracowniczą, blisko związaną z funkcjonowaniem zakładu przemysłowegoZofia Szapajtis, Załoga Państwowej Fabryki Wagonów we Wrocławiu. [w:] Rocznik Wrocławski 1959-1960. Tom III/IV, pod red. Jan Gawałkiewicz, Mieczysław Markowski, Bolesław Siwoń, Wrocław 1960. s. 277. Przy Pafawagu funkcjonowały także koło Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich (od 1946 r.) oraz Stowarzyszenia Techników Odlewników Polskich (od 1951 r.)Z. Wojciechowski, op. cit., s. 23.. Już od września 1945 r. istniał Robotniczy Klub Sportowy „Pafawag”Ibidem, s. 30., z którego wywodził się chociażby mistrz świata w pływaniu na 100 m w stylu klasycznym Marek PetrusewiczIbidem, s. 36.. Od 1953 r. funkcjonował organizowany przez Pafawag Dom Kultury w Nowym DworzeZ. Tempski, op. cit., s. 95–97., przy której funkcjonował oddział Towarzystwa Krzewienia Kultury FizycznejIbidem, s. 102.. W 1946 r. powstał dwutygodnik „Pafawag”, który zaczął rozpowszechniać informacje dotyczące zakładu, o wydarzeniach w kraju oraz o sytuacji międzynarodowejZ. Szapajtis, Załoga Państwowej Fabryki Wagonów we Wrocławiu… op. cit. s. 292-293. Pracownik Zbigniew Wojciechowski, pod pseudonimem „Wasza Zuzia”, prowadził blok felietonów, w których poruszał problemy dnia codziennego pracowników. Od 1946 r. organizowano ośrodki wypoczynkowe dla pracowników Pafawagu w Karkonoszach oraz nad Bałtykiem, nadto w 1952 r. otwarto Poliklinikę PrzyzakładowąZ. Wojciechowski, op. cit., s. 36.. Oferowała ona gabinety specjalistyczne takie jak: internistyczny, chirurgiczny, ginekologiczny, okulistyczny, laryngologiczny, dentystyczny, neurologiczny oraz przychodnię przeciwgruźliczą. Posiadała własne laboratorium: analityczne, elektrokardiogram i uniwersalny aparat RentgenaZ. Szapajtis, Załoga Państwowej Fabryki Wagonów we Wrocławiu… op. cit. s. 291. Oczywiście w ramach Pafawagu funkcjonował także Komitet Fabryczny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, którego działalności zostało poświęcone studium pod redakcją Marcina KuliPZPR w fabryce. Studium wrocławskiego „Pafawagu” w początkach lat pięćdziesiątych, red. Marcin Kula, Warszawa 2001.. W maju 1951 r. KF PZPR składał się z 22 członkówIbidem, s. 13., a w owym roku członkami partii (Podstawowej Organizacji Partyjnej – POP) w zakładach miało być 1191 zatrudnionych, 187 zaś było kandydatami; znacznie większy odsetek stanowić wówczas mieli pracownicy biurowi niż robotnicyIbidem, s. 14..