Monaster Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy i św. Jana Teologa w Supraślu

lewo|mały|Kalendarium monasteru wiszące w bramie głównej Monaster Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy i św. Apostoła Jana Teologa, Ławra Supraska – jeden z pięciu prawosławnych klasztorów męskich w Polsce. Znajduje się na terenie miasta Supraśl. Podlega diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. mały|Brama-dzwonnica klasztoru; w tle: cerkiew Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy mały|Monaster widziany od strony rzeki Supraśl Monaster został ufundowany przez Aleksandra Chodkiewicza przed 1497. Początkowo jego siedzibą był Gródek. W 1501 rozpoczęto budowę kompleksu zabudowań monasterskich w Gródku, jednak kilka lat później zakonnicy przenieśli się w inne miejsce – na uroczysko Suchy Hrud w pobliżu dzisiejszego Supraśla. W 1510 w nowej siedzibie klasztoru rozpoczęto prace nad główną cerkwią – obronną świątynią pod wezwaniem Zwiastowania. Mnisi utrzymywali szerokie kontakty z innymi prawosławnymi wspólnotami monastycznymi na ziemiach ruskich i na Bałkanach, co sprawiło, że w XVI w. monaster w Supraślu stał się jednym z najważniejszych ośrodków prawosławnych w I Rzeczypospolitej. Zakonnicy zajmowali się także gromadzeniem i kopiowaniem ksiąg. Szczególnym kultem otaczana była w nim uważana za cudotwórczą Supraska Ikona Matki Bożej.

Po zawarciu unii brzeskiej mnisi monasteru na czele z archimandrytą Hilarionem odmówili przyjęcia jej postanowień. Konflikt o przynależność jurysdykcyjną klasztoru trwał przez kilka dziesięcioleci. Ostatecznie dzięki wsparciu ktitorów monasteru i króla Zygmunta III Wazy monaster w 1635 ostatecznie przeszedł w ręce unitów i do 1824 był administrowany przez bazylianów. Zakon ten w znaczący sposób rozbudował kompleks budynków, zaś z inicjatywy unickiego metropolity kijowskiego Cypriana Żochowskiego rozpoczął w Supraślu działalność wydawniczą. W drukarni supraskiej powstała większość ksiąg liturgicznych na potrzeby Kościoła unickiego w Rzeczypospolitej, od XVIII w. drukowano w niej również dzieła świeckie.

Po znalezieniu się Supraśla pod zaborem rosyjskim, w 1824, klasztor został przejęty przez Rosyjski Kościół Prawosławny. Prawosławny męski monaster funkcjonował do 1915, gdy mnisi udali się na bieżeństwo. W okresie międzywojennym zabudowania klasztoru należały do salezjanów. W 1944 wycofujący się Niemcy wysadzili w powietrze główną cerkiew monasterską. Po wojnie w obiektach klasztornych działała szkoła rolnicza, od lat 80. XX wieku zabudowania były stopniowo przekazywane Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu i remontowane.

Zespół klasztorny mieści się przy ulicy Klasztornej 1. Jest to również siedziba Akademii Supraskiej oraz miejscowej parafii prawosławnej (w dekanacie Białystok). Na terenie monasteru znajduje się też Muzeum Ikon.

W 2022 r. w monasterze przebywało ośmiu mnichów.

26 stycznia 2023 monaster został uznany za pomnik historiiRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 stycznia 2023 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Supraśl – klasztor Męski Zwiastowania Najświętszej Marii Panny” ().

Historia Klasztor prawosławny (XVI–XVII w.)

Fundacja klasztoru w Gródku Przed 2013 podstawowym źródłem dla historii monasteru w Supraślu była spisana w 1799 kronika dziejów klasztoru, którego autorem był bazylianin Mikołaj RadkiewiczA. Matreńczyk, Monaster trochę starszy, cerkiew trochę młodsza, „Przegląd Prawosławny”, nr 3 (333), marzec 2013.. Według kroniki monaster został ufundowany przez marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego Aleksandra Chodkiewicza i prawosławnego biskupa smoleńskiego Józefa w 1498. Fundując klasztor, Chodkiewicz pragnął utworzyć w swoich dobrach znaczący ośrodek prawosławnego życia religijnego, jak również podnieść prestiż swojej rodziny. Początkowo siedzibą wspólnoty był Gródek. W 2013 Antoni Mironowicz, na podstawie nowych badań i na podstawie analizy nieznanych dotąd dokumentów związanych z klasztorem, jak również siedemnastowiecznego odpisu pomiannikaKsięga-wykaz imion osób wspominanych przez mnichów w modlitwach. ihumena Pafnucego z przełomu XV i XVI w. stwierdził, że wspólnota mnisza w Gródku powstała przed budową zamku w tejże miejscowości, a zatem przed 1497, być może nawet kilkadziesiąt lat wcześniej. Monaster nie miał charakteru cenobitycznego – mnisi żyli w oddzielonych od siebie pustelniach i spotykali się jedynie w soboty, niedziele i większe święta na wspólnych nabożeństwach. Mironowicz podważył także udział biskupa smoleńskiego w samym tworzeniu monasteru, twierdząc, że Mikołaj Radkiewicz świadomie wskazał na niego, zamiast na metropolitę kijowskiego Józefa, pragnąc stworzyć wrażenie, jakoby klasztor od samego początku miał związki z unią kościelną.

Początkowo badacze dziejów monasteru sądzili, że pierwsi mnisi pochodzili z klasztorów Athosu i zbiegli przed Turkami po upadku Konstantynopola. Twierdzenie to opierało się na zaginionym dokumencie Traditio de translatione fratrum religiosorum Grodeco-Supraslum. Odmienną tezę o sformowaniu wspólnoty z mnichów ławry Peczerskiej przedstawił przełożony klasztoru i jego historyk ihumen Mikołaj (Dołmatow). Uzasadniał on swój pogląd faktem, że Iwan Chodkiewicz, ojciec fundatora, był wojewodą kijowskim i musiał dobrze znać najsłynniejszy kijowski monaster. Mikołaj (Dołmatow) przytaczał w swoich pracach także pogląd o pochodzeniu pierwszych mnichów z Athosu i twierdził, że za tą tezą przemawiał idiorytmiczny charakter klasztoru w Gródku. Skłaniał się jednak ku przekonaniu, że pierwsi mnisi pochodzili z ławry Peczerskiej. Tezę tę przyjęła historiografia późniejsza. Według Józefa Maroszka o słuszności twierdzeń o atoskim pochodzeniu pierwszych zakonników świadczy przechowywany w monasterze Kodeks supraski. Elżbieta Kierejczuk z kolei podaje, że wśród mnichów tworzących pierwszą grupę ascetów żyjących w Gródku byli zarówno zakonnicy z Bałkanów (w tym z Athosu), jak i z KijowaE. Kierejczuk, Kodeks supraski wśród zbiorów biblioteki monasteru supraskiego. Kilka hipotez w sprawie czasu przybycia „Minieji Czetnej” z XI wieku do Supraśla, [w:] .

Pierwszym przełożonym wspólnoty był Pafnucy (Sieheń). W monasterze przebywało wówczas ok. 40 mnichów.

Tomos sankcjonujący budowę klasztoru wydał patriarcha Konstantynopola Joachim I w 1505. Tomos ten zawierał także wskazania co przyszłej organizacji życia monastycznego. Nakazywał, by wyboru przełożonego dokonywała sama wspólnota, spośród mnichów klasztoru. Zobowiązywał także mnichów do modlitwy za fundatorów, stałego pozostawania na terenie monasteru, niespożywania alkoholu. Celem działania wspólnoty miało być podnoszenie autorytetu prawosławia wśród innowierców. Procedura wyboru przełożonego była nietypowa dla prawosławnych wspólnot I Rzeczypospolitej, oznaczała bowiem rezygnację fundatorów klasztoru z prawa podawania. Akt erekcyjny został potwierdzony również przez króla Aleksandra Jagiellończyka.

W 1501 powstała najpierw drewniana cerkiew pod wezwaniem św. Jana Teologa. Aleksander Chodkiewicz pragnął w ten sposób upamiętnić swojego zmarłego ojca Iwana W dwa lata później rozpoczęto budowę cerkwi murowanej pod wezwaniem Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy. Została ona wzniesiona z fundacji prywatnych i wyświęcona przez metropolitę kijowskiego Jonasza III po zakończeniu budowy w 1511. Przy cerkwi otwarto dwie kaplice: św. Teodozjusza Pieczerskiego oraz Świętych Borysa i Gleba. Opisywane świątynie, jak wynika z najnowszych badań, powstały jeszcze w Gródku.

Teza o unickiej genezie powstania monasteru W 2000 Józef Maroszek przedstawił tezę, iż klasztor supraski powstał jako placówka unicka, mająca na celu szerzenie unii florenckiej. Jego zdaniem o lokalizacji monasteru na terenie Puszczy Błudowskiej zdecydował funkcjonujący królewski zakaz budowania nowych i remontowania zniszczonych cerkwi prawosławnych. Maroszek twierdzi, że w 1503 po fundacji monasteru koncepcja włączenia go w proces szerzenia unii została zarzucona; od tego momentu klasztor miał ściśle prawosławny charakter, na co wpływ miał metropolita kijowski Jonasz. Według tego badacza informacje świadczące o unickiej genezie wspólnoty zostały konsekwentnie usunięte z jego kronik prowadzonych w późniejszym okresie w monasterze.

Teza o unickiej genezie monasteru jest konsekwentnie odrzucana przez prawosławnych autorów (zatem większość badaczy problemu) piszących o dziejach wspólnoty supraskiej. Popiera ją natomiast Wojciech ZałęskiW. Załęski, Losy unickiego ikonostasu z bazyliki pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Supraślu, [w:] red. R. Dobrowolski, M. Zemło, Śladami unii brzeskiej, Wydawnictwo KUL, Lublin-Supraśl 2010, , s. 606.. Natomiast Krzysztof Pietkiewicz, pisząc o prounijnych działaniach Aleksandra Jagiellończyka, w żaden sposób nie łączy z nimi fundacji monasteru w Supraślu.

Przeniesienie monasteru do Supraśla. Monaster w XV–XVI w. mały|Krzyż i tablica upamiętniające miejsce, gdzie według klasztornych kronik zatrzymała się łódź wioząca mnichów z Gródka w poszukiwaniu dogodnego miejsca dla wspólnoty mały|Supraska Ikona Matki Bożej Według kroniki Radkiewicza, uznawanej dotąd za wiarygodny przekaz, po dwóch latach niektórzy mnisi opuścili miasto, inni zaś przenieśli się w bardziej ustronne miejsce w uroczysku Suchy Hrud. Według kroniki monasteru, w 1500 mnisi wyjechali łodzią z Gródka po rzece Supraśl i zatrzymali się w miejscu, gdzie łódź sama osiadła przy brzegu. Zabrali ze sobą krzyż z cząstką relikwii Krzyża Świętego. Nowy klasztor powstał w miejscu, gdzie nigdy wcześniej nie było ośrodka kultu prawosławnego.

W 2013 Antoni Mironowicz, na podstawie analizy nieznanych dotąd dokumentów związanych z klasztorem, jak również siedemnastowiecznego odpisu pomiannikaKsięga-wykaz imion osób wspominanych przez mnichów w modlitwach. ihumena Pafnucego z przełomu XV i XVI w. stwierdził, że przyjęta w tradycji historia początków klasztoru nie jest zgodna z prawdą. Mnisi nie mogli już w 1500 dysponować cenną relikwią Krzyża Świętego, gdyż otrzymali ją dopiero w roku 1507 lub 1508 od metropolity kijowskiego Józefa. O ile nie ulega wątpliwości, że wspólnota gródecka, z uwagi na gwarny charakter miasta, postanowiła przenieść się w inne miejsce, nie nastąpiło to w roku wskazanym w kronice. Prośbę mnichów o zmianę lokalizacji klasztoru poparł bowiem Józef Sołtan już jako metropolita kijowski, czyli najwcześniej w 1508. Wspólnota nie mogła jednak natychmiast zmienić swojej siedziby. Najwcześniejszy zapis z całkowitą pewnością wskazujący na działanie monasteru już w Supraślu pochodzi z 1510, zaś rok wcześniej ihumen Pafnucy otrzymał zgodę królewską na wzniesienie murowanej cerkwi. Oznacza to, że wbrew starszym ustaleniom budowa cerkwi Zwiastowania w Supraślu rozpoczęła się nie w 1503, a dopiero siedem lat później, i trwała nawet kilkadziesiąt lat.

W 1510 Aleksander Chodkiewicz nadał klasztorowi Wasilków, Dojlidy, Zabłudów i Choroszcz, jak również opracował razem z metropolitą kijowskim Józefem nową regułę monasteru. Kładła ona szczególny nacisk na pozostawanie mnichów w monasterze, zabraniając samotnych wyjazdów nawet przełożonym, zezwalając natomiast każdemu zakonnikowi na posiadanie w celi własnych ksiąg. Dzięki żonie Aleksandra Chodkiewicza, Wasilissie, w monasterze żyło wielu mnichów wykształconych, zdolnych do kopiowania ksiąg. Stąd zadaniem wspólnoty pozostawało wzmacnianie tożsamości religijnej miejscowej ludności prawosławnej i autorytetu prawosławia w oczach innowierców.

W latach 1532–1557 wzniesiono kolejną świątynię – cmentarną cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego. Pod cerkwią znajdowały się katakumby z 132 niszami, w których planowano chować mnichów i osoby świeckie wspierające monaster.