WKS Gryf Toruń – wielosekcyjny polski klub sportowy funkcjonujący w latach 1921–1970 w Toruniu. W okresie międzywojennym jeden z największych i najsilniejszych klubów na Pomorzu. Zlikwidowany w 1970 roku.
Historia thumb|Dom Żołnierza w Toruniu w którym mieściła się siedziba klubu 16 sierpnia 1921 przy toruńskim garnizonie wojskowym powstało Wojskowe Koło Sportowe, założone przez por. Jana Brzezińskiego.
22 lipca 1922 koło zostało przekształcone w pełnoprawny klub sportowy – Wojskowy Klub Sportowy Toruń.
W następnym roku doszło do kolejnych przemian, bowiem z chwilą przeniesienia z Grudziądza do Torunia Dowództwa Okręgu Korpusu, został zlikwidowany działający do tej pory w Grudziądzu Klub Sportowy "Gryf", a jego nazwa przypisana została do WKS Toruń. Zatwierdzono to na Walnych Zebraniach w dniach 5. i 25 października: "były WKS Toruń został przemianowany na Wojskowy Klub Sportowy Gryf z siedzibą w Toruniu". Na prezesa klubu powołano płk. Grabowskiego (Komendanta Obozu Warownego Toruń). Klub od razu powołał do życia dwie sekcje: piłki nożnej i szermierczą oraz przystąpił do organizacji kolejnych sekcji: hippicznej, lekkiej atletyki, łyżwiarskiej i tenisowej.
W kwietniu 1930 WKS Gryf połączył się z Amatorskim Klubem Sportowym Toruń (który funkcjonował zaledwie około roku). Fuzja klubów oznaczała zmianę nazwy i odtąd klub występował jako Wojskowo-Amatorski Klub Sportowy Gryf Toruń.
Rok po tej fuzji WAKS Gryf Toruń wchłonął część TKS Toruń i zmienił po raz kolejny nazwę, tym razem na Wojskowo-Cywilne Zrzeszenie Sportowe Gryf Toruń.
Zmiany nazwy pierwsza: Wojskowe Koło Sportoweod 1922: Wojskowy Klub Sportowy Toruńod 1923: Wojskowy Klub Sportowy Gryf Toruńod 1930: Wojskowo-Amatorski Klub Sportowy Gryf Toruńod 1931: Wojskowo-Cywilne Zrzeszenie Sportowe Gryf Toruńod 1932: Wojskowy Klub Sportowy Gryf Toruń
Udział w rozgrywkach piłki nożnej Był jednym z jedenastu klubów założycielskich Toruńskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej, który w styczniu 1923 wyodrębnił się ze związku Poznańskiego OZPN celem przeprowadzenia rozgrywek na Pomorzu.
Pierwsze sezony (1923–1926) W pierwszym rozegranym sezonie (1923) pomorskie kluby podzielono na Klasę A (4 drużyny) i Klasę B (dwie grupy po 4 drużyny każda). O piłkarskiej sile Torunia świadczy fakt, że aż trzy drużyny Klasy A pochodziły z tego miasta. Gryf okazał się z nich najsłabszy, a na dodatek dał się wyprzedzić Powiwojowi Grudziądz i spadł do Klasy B. Nastąpiło to na własne życzenie, ponieważ na boisku Gryf pokonał Powiwoja dwukrotnie (3:2 i 4:0), niestety w tym drugim meczu wystawił nieuprawnionego zawodnika i mecz został zweryfikowany jako walkower 0:5.
Klub nie wykorzystał też szansy jaką była likwidacja Powiwoja, w związku z czym odbyły się dodatkowe rozgrywki o miejsce w Klasie A. Do tego postanowiono ją powiększyć, więc o 2 miejsca zagrało 5 drużyn – wicemistrzowie grup Klasy B, dwie nowe drużyny z Grudziądza, oraz Gryf. W tym gronie Gryf cztery razy wygrał, odniósł tyle samo porażek, w efekcie czego zajął 3. miejsce – najwyższe niepremiowane awansem.
W niższej klasie klub spędził jeden sezon: z kompletem zwycięstw wygrał Grupę II, a w meczu barażowym dwukrotnie pokonał drużynę z Grupy I – Zucha Toruń (Była to dopiero trzecia drużyna tej grupy, gdyż dwa pierwsze miejsca zajęły rezerwy klubów Klasy A, które nie miały prawa awansu). Same zwycięstwa i bilans bramek w sezonie 32:8 w 6 meczach – to świadczy o całkowitej dominacji Gryfa.
Ze względu na przygotowania reprezentacji kraju do występów na Igrzyskach VIII Olimpiady w Paryżu (gdzie zresztą Polska przegrała już pierwszy mecz, z Węgrami 0:5), PZPN przesunął centralną rundę mistrzostw sezonu 1924 na 1925. W związku z tym mistrzowie okręgów w poszczególnych klasach A wystąpili w Mistrzostwach Polski rok później, a z tego samego powodu w 1925 pauzowała cała Klasa A – w tym Gryf.
W 1926 Klasę A utworzyło 6 drużyn (3 z Torunia, 2 z Bydgoszczy i jedna z Grudziądza), a Gryf zajął w niej 3. miejsce.
Kolejny sezon był ostatnim w starym systemie rozgrywek. W pięciozespołowej Klasie A Gryf był na 2. miejscu (2 mecze: zwycięstwo i remis), gdy rozgrywki zawieszono.
SezonLigaMiejsceMeczePunktyZRPBramkiUwagi1923IIKlasa A (Toruński OZPN) 4/462:101058:291924IIIKlasa B, grupa II (Toruński OZPN)1/448:040021:2 Awans po zwycięstwie w barażu z Zuchem Toruń (dwa zwycięstwa, bilans bramek 11:6).1925IIKlasa A (Toruński OZPN)Rozgrywki nie odbyły się.1926Klasa A (Toruński OZPN)3/699:941419:311927Klasa A (Pomorski OZPN)2/523:11104:1 Z powodu nieprawidłowości w zarządzie oraz złej organizacji rozgrywek zarząd TOZPN podał się do dymisji. Rozgrywki anulowano i powtórzono ale ich nie dokończono. Źródło:
Okres centralnej ligi (1927–1939) mały|Piłkarze Gryfa przed meczem (1937) W 1931 po rozwiązaniu TKS Toruń cała sekcja piłkarska została przekazana Gryfowi. Większość najlepszych piłkarzy poprosiła o przyjęcie do Polonii Warszawa. Zaowocowało to pierwszym mistrzostwem Pomorza, a potem, z krótka przerwą, pozwoliło całkowicie zdominować rozgrywki. SezonLigaMiejsceMeczePunktyZRPBramkiUwagi1928IIKlasa A (Pomorski OZPN)3/5811:5 b.d. b.d. b.d.19:101929Klasa A (Pomorski OZPN)2/5810:6 b.d. b.d. b.d.24:18Najwyżej notowany klub z Torunia.1930Klasa A (Pomorski OZPN)3/61012:8 b.d. b.d. b.d.16:201931Klasa A (Pomorski OZPN)1/61016:4 b.d. b.d. b.d.28:12Przegrane eliminacje o awans do Ligi.Najwyżej notowany klub z Pomorza.1932Klasa A (Pomorski OZPN)3/6109:11 b.d. b.d. b.d.17:18Najwyżej notowany klub z Torunia.1933Klasa A (Pomorski OZPN)4/71212:12 b.d. b.d. b.d.25:28Najwyżej notowany klub z Torunia.1934Klasa A (Pomorski OZPN)1/71219:5 b.d. b.d. b.d.31:9Przegrane eliminacje o awans do Ligi.Najwyżej notowany klub z Pomorza.1935Klasa A (Pomorski OZPN)3/71216:8 b.d. b.d. b.d.32:131936Klasa A (Pomorski OZPN)1/81421:7 b.d. b.d. b.d.29:19Przegrane eliminacje o awans do Ligi.Najwyżej notowany klub z Pomorza.1936/1937Klasa A (Pomorski OZPN)1/81425:3 b.d. b.d. b.d.46:11Przegrane eliminacje o awans do Ligi.Najwyżej notowany klub z Pomorza.1937/1938Klasa A (Pomorski OZPN)1/81423:5 b.d. b.d. b.d.33:9Przegrane eliminacje o awans do Ligi.Najwyżej notowany klub z Pomorza.1938/1939Klasa A (Pomorski OZPN)1/81423:5 b.d. b.d. b.d.46:21Przegrane eliminacje o awans do Ligi.Najwyżej notowany klub z Pomorza.1939/1940Klasa A (Pomorski OZPN)-/1012:01003:2 Rozgrywek nie dokończono ze względu na wybuch wojny. Źródło:
Na arenie ogólnopolskiej klub odstawał jednak od reszty zespołów. Kryterium geograficzne w eliminacjach do Ligi powodowało, że Mistrz Pomorza musiał zawsze grać z mistrzami okręgów zdecydowanie wyżej notowanych niż okręg pomorski, o dłuższej tradycji i lepszej organizacji i mających już inne swoje drużyny w I lidze. Najczęściej był to okręgi Poznański, Warszawski i Łódzki, a dwukrotnie okręgi Śląski i Poznański. Słabość drużyn pomorskich podkreślał fakt, że tylko dwukrotnie drużyny, które pokonywały Gryfa w eliminacjach, były w stanie awansować do I ligi.
Najbliżej awansu klub był w 1937 i był to zdecydowanie najlepszy występ jakiegokolwiek pomorskiego klubu w eliminacjach. Gryf przegrał awans jednym punktem, wygrywając u siebie dwa mecze i jeden remisując, oraz uzyskując dwa wyjazdowe remisy w Warszawie i Poznaniu. Stoczył dwa pasjonujące pojedynki z Polonią Warszawa (najpierw remisując w Warszawie 4:4, a potem pokonując ją w Toruniu 1:0), która ostatecznie wygrała całe eliminacje i awansowała do I Ligi. +Eliminacje do I ligiSezonMiejsceMeczePunktyZRPBramkiRywale1931363:91147:12ŁTSG Łódź, Legia Poznań, Skra Warszawa1934364:62049:18Legia Poznań, ŁTSG Łódź, Gwiazda Warszawa1936340:800411-22AKS Chorzów*, HCP Poznań1936/1937267:523114:14Polonia Warszawa*, Union-Touring Łódź, HCP Poznań1937/1938342:40226:13Śląsk Świętochłowice, Legia Poznań1938/1939364:82049:24Legia Poznań, KS Starachowice, ŁKS Łódź Źródło: *Oznacza drużynę, która awansowa do I Ligi. Bilans uwzględnia walkower 0:3 za nierozegrany mecz z Legią Poznań.
Gdy w 1937 powrócono do pomysłu (rzuconego 8 lat wcześniej na łamach Przeglądu Sportowego) utworzenia centralnej 2 ligi Gryf znalazł się w gronie 12 drużyn zaproszonych do jej utworzenia (Oprócz Gryfa były to: Brygada Częstochowa, Dąb Katowice (występujący w I lidze, ale za przekupstwo rywala zawieszony w prawach członka i sklasyfikowany na ostatnim miejscu tabeli), Rewera Stanisławów, Strzelec Janowa Dolina, Śmigły Wilno, Unia Sosnowiec, WKS Grodno, HCP Poznań, Naprzód Lipiny, Podgórze Kraków, Union-Touring Łódź).
We wrześniu 1939, po wybuchu II wojny światowej, działalność klubu została zawieszona.
Czasy powojenne (po 1945) Po zakończeniu II wojny światowej klub został odrodzony. W latach 50. wędrował między II a V ligą, nigdzie nie mogąc zagościć na dłużej. W latach 60. ustabilizował się w III lidze, chociaż też przydarzały się krótkotrwałe spadki. Ale też raz zagrał w eliminacjach do II ligi – zdecydowanie je przegrywając.
W tym okresie Gryf znajdował się w cieniu lokalnego rywala Pomorzanina Toruń, który jako klub branżowy (kolejarski) miał o wiele większe możliwości. Gryf co prawda był klubem wojskowym ale po pierwsze oznaczało to, że grywali tam głównie powoływani do wojska, więc była spora rotacja składu, a po drugie: najlepsi piłkarze powoływani byli do innych klubów i drużyn wojskowych, które dla władz wojskowych i państwowych miały większa znaczenie. Przez większość sezonów Gryf grał w niższej klasie rozgrywkowej niż Pomorzanin, a gdy w końcu trafiły na siebie, z 8 sezonów które kluby spędziły razem tylko 2 razy to Gryf kończył sezon wyżej.
+Bezpośrednia rywalizacja Gryfa i Pomorzanina w latach 60. XX wieku.x1961/19621962/19631963/19641964/19651965/19661966/19671967/19681968/19691969/19703 liga1. GRY4. POM4. POM5. GRY1. POM9. GRY1. POM8. GRY6. POM8. GRY10. POM13. POM14. GRY4 liga1. POM3. GRY1. GRY6. GRY16. POM GRY= Gryf, POM = Pomorzanin. Cyfra oznacza miejsce w tabeli.
SezonLigaMiejsceMeczePunktyZRPBramkiUwagi 1950 IV Klasa B b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. 1951 III 1 Klasa Wojewódzka, Bydgoszcz, grupa II2 b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. 1952 1 Klasa Wojewódzka, Bydgoszcz, grupa II1 b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. Przegrane baraże o awans do II ligi i do nowej III ligi. 1953 IV Klasa A, Grupa Bydgoszcz7 b.d.15:21 b.d. b.d. b.d. b.d.Klub wycofał się z rozgrywek 1954 b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. 1955 b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. 1956 V 1 b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. 1957 IV Klasa A, Grupa Bydgoszcz41821:15 b.d. b.d. b.d. b.d. Awans wskutek reorganizacji rozgrywek. 1958 III 3 liga, Grupa XI (Bydgoszcz) 102010:30 b.d. b.d. b.d. b.d. 1959 IV Klasa A, Grupa Bydgoszcz82220:24 b.d. b.d. b.d. b.d. 1960 Klasa A, Grupa Bydgoszcz, gr. I21015:5 b.d. b.d. b.d. b.d. 1960/1961 Klasa A, Grupa Bydgoszcz, gr.II 12036:4 b.d. b.d. b.d. b.d. 1961/1962 III Liga Okręgowa, Grupa XI (Bydgoszcz)12233:11 b.d. b.d. b.d. b.d.Przegrane eliminacje do II ligi.Najwyżej notowany klub w Toruniu. 1962/1963 Liga Okręgowa, Grupa XI (Bydgoszcz)52223:21 b.d. b.d. b.d. b.d. 1963/1964 Liga Okręgowa, Grupa XI (Bydgoszcz)92220:24 b.d. b.d. b.d. b.d. 1964/1965 Liga Okręgowa, Grupa XI (Bydgoszcz)82219:25 b.d. b.d. b.d. b.d. 1965/1966 Liga Okręgowa, Grupa XI (Bydgoszcz) 82423:25 b.d. b.d. b.d. b.d. 1966/1967 IV Liga Okręgowa, Grupa Bydgoszcz32227:17 b.d. b.d. b.d. b.d. 1967/1968 Liga Okręgowa, Grupa Bydgoszcz 12641:11 b.d. b.d. b.d. b.d. 1968/1969 III 3 liga, Grupa IV (Poznań-Gdańsk-Bydgoszcz-Szczecin-Koszalin) 143022:38 b.d. b.d. b.d.31:57 1969/1970 IV Liga Okręgowa, Grupa Bydgoszcz6 b.d. b.d. b.d. b.d. b.d. b.d.Najwyżej notowany klub w Toruniu.Po sezonie klub połączył się z Elaną Toruń. Źródło: "J. Goksiński, Klubowa historia polskiej piłki nożnej do 1970 roku. Tabele."